Айбарлы да ұлы Темір және оның барлас руы – ежелгі дулаттардың ұрпақтары

Әмір Темірдің тегі туралы осы күні алыпқашпа әңгіме көп

[274-бет]

Хиуа хандығының ханы Әбілғазы өзінің «Түрік шежіресі» (Алматы. 1992 жыл. 48-бет.) кітабында айбарлы Темір әмір барластар арасынан шыққандығын айтады.

[275-бет]

Оның жазуында, Қажыұлдың баласы Үрімжі Барлас, ал ол хан Түмненің ұлы. Үрімжі Барластан барлас руы өз бастауын алады. Әбілғазының кітабындағы мәліметтер бойынша Қажыұл мен Қабылхан ағайындылар, яғни ағалы-інілер. Екіншісі Шыңғысханның арғы атасы.

«Моңғолдың құпия шежіресі» (Алматы. 1998 жыл. 31-бет) кітабында барлас пен бөржігіндердің туыстық байланыстары туралы материал басқаша беріледі. Қабыш батырдың ұлы Меніңтудың Қажыұлдың ұрпағы, ол барулас (барлас) деген атаққа ие болған. Қажыұл мен Қайду – туыс ағалы-інілер. Қайду Шыңғысханның бесінші бабасы.

Жоғарыда аталған кітаптар бөржігіндер мен барластардың туыстық байланыстарын айғақтайды. Сонда дулаттар бөржігіндердің ғана емес, барластардың да ежелгі ата-бабалары болып саналады. Сонымен, ұлы жаулап алушы Әмір Темір дулат руынан келіп шығады. Оның тайпалық генеалогиясының жалғастығы төмендегідей көрініс тапқан:

Имән

Төрмен

Хон

Үйсін

Дулат

Бөржігін

Қият

Қоралас

Барлас

Темірдің арғы аталары XI ғасырда-ақ Еділ Бұлғариясына қоныстанған. Мұнда олар ел шекарасын күзетуде әскери қызмет атқарған.

[276-бет]

Бахшы Иманның «Жаграф тарихы» кітабында (2-том. Орынбор. 1994 жыл) былайша жазылған: «Бұзылықты мекендеген тәрбилердің арасында кейбір өзге де қытай топтарындағыдай исламды қабылдаған бырлас руы ерекшеленіп, көзге түседі. Бырластықтар Жайықтан Бұлғарға бағытталған стратегиялық жолдағы Көкен-Божа деп айқын түрде моңғолша атауға ие бұлғарлар бекінісін күзетті. 1278 жылы жошылықтар қыпшақтарының (бұлғарша қырғыздар) Бұлғарияға және одан кейінгі шабуылдары бырластықтардың бір бөлігінің Қашанға (бұлғарлар Арал теңізі, Балқаш пен Пәкстан аралығындағы Орта Азияны осылайша атайды) қоныс аударуына мәжбүрледі. Қоныс аударушылар бырластардың көшіне Әмір Темірдің атасы басшы болды. Темір ешуақытта өз бабаларының ата қонысын ұмытқан жоқ. 1390 жылы Темірдің қас жауы жошылық хан Тоқтамыс Бұлғар мемлекетінің астанасы Бұлғар әл-Жәдидті (қазіргі Қазан) паналап жатқанда, айбарлы әмір бұлғар топырағына зиян тигізуге рұқсат бермей, өз әскерлерінің бетін кері бұрды.» http://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/ru/content/dzhagfar-tarihy-tom-1

Мына мәліметтер тарихи құндылыққа ие. Бұлар Әмір Темір өмірінің беймәлім беттерін ашуға мүмкіндік жасайды:

Темірдің генеалогиялық тамыры

Имен-төрмен-хон-үйсін

Дулат күнби (билеуші)

Ботбай

(Ботбай мен Мәжі арасында бабалардың көптеген ұрпақтары беймәлім)

[277-бет]

Мәжі (Мәжит) хан

Жылқы хан

Бөржігін хан

Одан әрі Әбілғазы бойынша

(Бөржігін мен Қиян ортасында бабалардың көптеген ұрпақтары беймәлім)

Қиян

Қоралас (Құрлас)

(Қоралас пен Бөрте шене арасында бабалардың көптеген ұрпақтары беймәлім)

Бөрте шене хан

Қоймеріл хан

Бешін қиян

Тимаш

Қышы мерген

Қожық бұрылды

Бөкен-дұнды

Самсаушын

Қалмашыны

Теміртасты

Меңліқожа

Жұлдыз хан

Добун баян хан

Бұдынжар мұнак

Бұқа хан

Дотумен хан

Қайду хан

Байсұңқар хан

Түмене хан

Қажыұл

[278-бет]

Үрімжі Барлас

(Барлас пен Ермеші арасында бабалардың бірнеше ұрпақтары беймәлім)

Ермеші

Тарағай

Темір

Айбарлы Темір көптеген мемлекеттерді, атап айтқанда, Солтүстік Үндістанды, Ауғанстанды, Иранды, Кавказды, біршама Түркияны, Алтын Орданы, Ақ Орданы жаулап алды. Көп ретте Моғолстанға басып кірді. Оның қолбасшылық талантyna бүкіл әлем таңданды. Әмір жер-жаһаннан кемел шеберлерді, қолөнершілерді жинап, Самарқандта көптеген сарайларды, мешіттерді, кесенелерді салдырды.

Оның немересі Ұлықбек те өзінің ғылымдығымен даңқы дүниенің төрт бұрышына тарады. Оның аспан әлемін бақылайтын Самарқандтағы обсерваториясы ұлы ғылым жетістіктеріне қол жеткізудің айтулы өнегесі болып табылады.

Әмір Темірдің ұрпағы Бабыр өз есімін тарихта өшпестей етіп қалдырды. Ол аса көрнекті қолбасшы ғана емес, тарихшы және өнер атаулысының қорғаушысы, қамқоршысы болды. Батыр және оның даңқты ұрпақтары Солтүстік Үндістанда Ұлы Моғолдар мемлекетін құрды. Олар да ғылымға, мәдениетке, өнерге, сәулет құрылыстарына айрықша мән берді. Осы орайда олардан қалған әлемнің жеті кереметінің бірегейі – Тәж Махал ерекше әсем әрі сұлу.

Бабырдың өзі «Бабырнама» сияқты тарихтың аса құнды туындысын бүгінгі ұрпаққа мұра етіп қалдырды. Біз бұл кітаптан оның жауынгерлері қатарында өзге де дулаттардың ұрпақтары қызмет жасағанына куә болдық.

[279-бет]

Олар: көрнекті қолбасшылар Әбди әл-Қадус Дулат, Сұлтан Ахмет Дулат, Әли Сейіт Сиқым (Захар-addin Мұхаммед Бабыр. Бабырнама. Алматы. 1993 жыл).

***

Шыңғысхан мен Әмір Темір түрік мәдениетіне көптеген ғасырлар мен мыңжылдықтар негіз қалаған дәуірде өмір сүрді. Осынау ұлы тұлғалар бұрынғы дәстүрлерге адалдық танытты. Ата-бабалардың рухани өміріне сүйеніп, іс-әрекет жасады.

Темірдің де өз таңбасы болды. Оның негізінде дулаттардың таңбасы бар. Таңбаны белгілеуде ол өзіндік қолтанба жасады деуге әсте ауыз бармайды. Бұл таңба былайша көрініске иe:

(Үш дөңгелек бейнеленген)

Ғалым Марат Барманқұлов өзінің «Түрік әлемі» Алматы, Білім, 1996, 170 б. атты кітабында былай деп жазады: «Темірге дейін XII ғасырда Қараханидтер дәл осындай белгіні пайдаланған. Әлемнің үш торабына билік жасаудың символы болған бұл таңба Хулагид Арғынның (1284-1291 ж.ж.) монеталарында да болған.

Әмір Темірдің шөбересі Әбі Саид (1451-1469 ж.ж.) бұл дәстүрді одан әрі жалғастырды».