Дулат руынан тараған ежелгі Киев қағанатының (Киев Русінің) билеушілері

Әбдіқадыр Дәуітбековтің «Дулаттар» кітабынан. Төмендегі мақала ұсынылған 164–181-беттердегі баяндауды тақырыптар бойынша жүйелеп береді. Шежірелік байланыстар мен таңбаларды Дулат руымен сәйкестендіру кітап авторының көзқарасы ретінде берілген. Түпнұсқа мәтінді салыстырып оқу үшін жіберілген 17 бет фотосы мақала соңына тіркелді.

Киев қағанаты туралы авторлық баяндау

Кітаптың бұл бөлімі шығыс, солтүстік және оңтүстік славяндардың тарихын Дулат-Күн (Ғұн) мемлекеті, Ұлы Бұлғар хандығы, Бұлғар хандығы және дулебтермен сабақтастырады. Автор осы саяси бірлестіктерді Дуло патшалық руының өкілдері билегенін айтып, олардың шығыс славяндар тарихында терең із қалдырғаны жөніндегі тұжырымын ұсынады.

Баяндауда IX ғасырдың ортасындағы Ұлы (Қара) Бұлғариядағы билік таласы мемлекеттің бөлшектенуіне әкелгені айтылады. Автор бұл үдерісте діни айырмашылықтарға да мән береді: батыс бөлікте тәңірлік наным ұстанғандар, шығыста мұсылмандар басым болған деп жазады. Кітаптағы нұсқа бойынша, батыс бөлік Киев қағанаты, шығыс бөлік Еділ Бұлғариясы аталған.

Жаңа құрылымдардың билігі Ұғыр Айдардың ұлдары Ғабдулла Жылқы мен Лашынға байланыстырылады. Үлкен ұл Ғабдулла Жылқыға хандық мұрагерлік жолы тиесілі болып, Лашын 858–859 жылдары билеуші, яғни балтавар ретінде сипатталады. Кітаптағы мерзімдер мен шежірелік сәйкестіктер осы авторлық нұсқаның бөлігі болып табылады.

Лашын, Игорь және әулет жалғастығы

Автор ежелгі Киев мемлекетінің қалыптасуында Игорь Лачиновичтің рөліне тоқталады. Оны Лашынның ұлы ретінде көрсетіп, Киев билігінің Ұлы (Қара) Бұлғариядан дербестенуін осы кезеңмен байланыстырады. Одан кейінгі әулеттік жалғастық Святослав Игоревич пен Владимир Святославович арқылы баяндалады.

Бөлімде XVIII ғасырда кең тараған нормандық теорияға қарсы көзқарас ұсынылған. Кітап авторы билеушілердің тегін варягтардан таратуға күмән келтіріп, Лашын әулетінің бұлғарлық және Дуло руымен байланысын алға тартады. Владимир Мономахтың жылнамаларға ықпалы туралы да осы ұстаным тұрғысынан пікір айтылады. Бұлар — кітаптағы тарихи түсіндірулер; мақала оларды дербес расталған қорытынды ретінде ұсынбайды.

Мәскеудегі Мемлекеттік тарихи музейдегі таңбалы балтаға қатысты мысалда автор үш тісті белгі мен ұшып бара жатқан лашын бейнесін салыстырады. Лашын атауы, құс бейнесі, балта мен садақтың билік белгісі ретінде қолданылуы өзара сабақтастырылған.

Кітапта берілген генеалогиялық тізбек

168–169-беттердегі тізім Бахши Иманның «Жаграф тарихы» еңбегінің 3-томына (Орынбор, 1997) сілтемемен берілген. Төменде есімдер кітаптағы жазылуына жуық сақталды. Бұл — автор келтірген шежірелік нұсқа.

Аттила → Бел-Кермек (Ернак) → Жураш-Масғұт → Татра → Бели-Шелбір → Түпжақ (590–605) → Албөрі → Кубрат (620–660) → Ботбай (Бат-Баян, 660–690) → Бат-Тамар (690–700) → Сулаби (700–727) → Авар (727–759) → Тат-Үтек (759–787) → Қан-Қаражар (787–815) → Ұғыр-Айдар (815–855).

Осы жерден кесте екі тармаққа бөлінеді:

Ғабдулла Жылқы (855–882) → Бат Ұғыр Момын (882–895) және Алмыш (Алмаз, 895–925).

Лашын (858–859) → Игорь Лачинович → Святослав Игоревич → Владимир Святославович және кейінгі ұрпақтар.

Тізбектегі мерзімдер мен есімдерді өзге тарихи деректермен салыстырып зерттеу қажет. Кітапта келтірілген гаплотоп жөніндегі пайым да тікелей Дулат тегін өздігінен дәлелдейтін дерек ретінде қабылданбайды: генетикалық топ пен нақты ру-әулеттік шежіре бір ұғым емес.

Мономах шапкасы, әулеттер және жер атаулары

Кітап Мономах шапкасының шығу тегіне қатысты бұлғарлық нұсқаны келтіреді. Қази-Баражға телінген баяндауда 1024 жылы Ибрагимнің шебері Атрак ибн Мұса үш патшалық баскиім жасағаны, олардың бірі Ярославқа сыйланғаны айтылады. Бұл әңгіме Бахши Иманның «Жаграф тарихы» еңбегінің 1-томына (Орынбор, 1993) сілтемемен берілген.

Одан әрі автор Дуло әулетінің Чернигов боярларымен және Романовтардың арғы аталарына қатысты туыстық байланыстары туралы жазады. Могутов, Татранов, Шелбіров, Топшаков, Реутов, Ұлберов тәрізді әулет атаулары аталып, Баратянский, Волконский, Горчаков, Долгоруков, Оболенский, Одоевский, Репнин және Щербатов есімдері келтіріледі. Бұл әулеттерді тікелей Дулатпен байланыстыру — кітаптағы генеалогиялық түсіндіру.

171-бетте Мәскеудің негізін 1088 жылы Ахад Мосха қалағаны туралы нұсқа айтылады. Өлеңсу, Абыз-Елгі және Яуыш-Еділ атаулары қазіргі Мәскеу өзендерімен салыстырылған. Автор Ресей, Украина және Беларусь жерлеріндегі кейбір топонимдерден, тілдік қабаттардан және салт-дәстүрлерден түркі-бұлғарлық іздер іздейді. Бұл этимологиялық және тарихи болжамдар қосымша дерекпен тексеруді қажет етеді.

Екі тісті және үш тісті таңбалар

Кітаптың келесі беттерінде Киев князьдарының әулеттік және иелік белгілері қарастырылады. Автор екі тісті және үш тісті таңбаларды Дулаттардың көне белгілерімен салыстырады. Монеталар, мөрлер, жүзіктер, тұрмыстық және ғұрыптық бұйымдар осы салыстыруға мысал ретінде берілген.

173-бетте С. В. Белецкийдің Рюриковичтер белгілеріне арналған еңбегіне сілтемемен әулеттік кесте келтірілген. Төменгі бөлікте Васил Томовқа телінген Киев князьдарының иелік белгілері берілген. 174-бетте осы кесте жалғасып, Святослав Игоревич мөрлерінің бейнелері көрсетілген.

175-бетте Владимирдің X–XI ғасырлардағы монетасы, князьдық белгілер және Киевтен табылған ғұрыптық заттар көрсетіледі. 176-бетте Ежелгі Ладогадағы таңбалы олжа, ал 177-бетте Новгород маңынан табылған XV ғасыр жүзік-мөрі мен Киевтегі София соборының белгілері берілген.

Автор бұл бейнелерді бір сабақтастық аясында түсіндіреді. Таңбалардың сыртқы ұқсастығын әулеттік байланыстың түпкілікті дәлелімен теңестіруге болмайды; мұнда суреттердің мерзімі, табылған орны және қолданылу ортасы да ескерілуі керек.

Қос басты бүркіт туралы бөлім

176–180-беттерде қос басты бүркіт бейнесінің шығуы мен таралуы сөз болады. Кітап авторы оны Дулаттардың патшалық билік белгісімен байланыстырып, Киев князьдарына ата-бабаларынан жеткен мұра ретінде түсіндіреді. Византиядан қабылдануы туралы пікірге қарсы уәждер келтіріп, Шумер, Хетт, ғұн, түркі, бұлғар және кейінгі еуропалық рәміздер арасындағы ықтимал сабақтастықты баяндайды.

178-бетте Хетт бүркіті, шығыс ғұндарына телінген жалау және Оралдан Обь пен Енисейге дейінгі кеңістіктегі қос басты құс бейнелі қола бұйым көрсетілген. 179-бетте Аттила, Аспарух, Кубрат және Ботбай туралы тұжырымдар қос басты бүркіт тақырыбымен сабақтастырылған.

Автор Мұрат Аджидің «Азиялық Еуропа» еңбегінен түркі қоғамындағы қаған мен иша билігінің қос басты құс арқылы бейнеленуі жөніндегі үзіндіні келтіреді. Сондай-ақ бұл рәміздің селжұқтарда, Алтын Ордада, Қасиетті Рим империясында және өзге мемлекеттерде қолданылғаны айтылады. Бөлімдегі нақты шығу тегі мен мұрагерлікке қатысты түсіндірулер кітап авторының ұстанымы ретінде оқылады.

Қаған атауы және жазба деректер

Соңғы беттерде ерте Русь билеушілеріне қатысты «қаған» атауы талқыланады. Автор Иларионның «Заң және игіліктер туралы сөз» еңбегіндегі Владимирге қатысты атауларды, Ярослав жөніндегі деректерді және Киевтегі София соборының жазуларын мысалға келтіреді.

Н. А. Соболеваның Ресей символикасы тарихына арналған еңбегінен алынған үзіндіде Русь билеушісінің халықаралық қатынастардағы қаған атауы, шығыс және батыс жазба деректері аталады. 181-бетте 839 жылғы Бертин анналдарынан бастап белгілі мәліметтерге сілтеме беріледі. Сонымен бірге П. Виноградовтың «Киев Русі» терминінің кейінгі ғылыми қолданысына қатысты пікірі келтірілген.

Кітап осы атаулар мен таңбалық параллельдерді Дуло–Дулат сабақтастығы жөніндегі өз тұжырымын негіздеуге пайдаланады. «Қаған» лауазымының қолданылуы мен нақты билеушілердің Дулат руынан тарауы — бөлек зерттелетін мәселелер. Мақалада бұл екеуі бірінің тікелей дәлелі ретінде ұсынылмайды.

Дереккөз және беттердің толықтығы

Негізгі дерек: Әбдіқадыр Дәуітбеков, «Дулаттар», пайдаланушы ұсынған 164–181-беттердің фотолары. Тіркелген беттер: 164, 165, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 173, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 181.

172-бет бұл топтамаға тіркелмеген. Сондықтан 171-беттің соңынан кейінгі мәтіннің бір бөлігі және 175-беттің алдындағы байланыстырушы жолдар толық болмауы мүмкін. Жоқ мәтін ойдан толықтырылмады.

Кітап бөлімінде Бахши Иманның «Жаграф тарихы» (1-том, 1993; 3-том, 1997), С. В. Белецкийдің Рюриковичтер таңбалары туралы еңбегі, Васил Томовтың таңба кестелері, Н. А. Соболеваның Ресей символикасы жөніндегі еңбегі және Мұрат Аджидің «Азиялық Еуропа» кітабы аталады. Бұлар осы кітаптағы сілтемелер ретінде көрсетілді. Түпнұсқа беттердің фотосы төмендегі слайдерде берілген.