Дулаттар – қаған тегінің және Түркі қағанаты атақтыларының негізін қалаушылар

Түркі қағанатын атақты Ашина тегі билегені тарихтан мәлім.

Түркі қағанатын атақты Ашина тегі билегені тарихтан мәлім. Көптеген ғалымдар оны үйсіндерге телиді, дәлірек айтқанда, дулаттарға (дулоларға) апарып қосады. Мәселен, белгілі ғалым Е.С.Малов Күлтегин тасындағы көне түркі жазуларында ағалы-інілі Бұмын мен Истемиді дулуларға (дулаттарға) қатысты екендігіне назар аударады. Ал ондағы сөздер мәтіні қағандардың тектік тамырларын өте жақсы білген, сол уақыттардағы аса көрнекті қайраткердің бұйрығы бойынша жазылған.

«...шығыстанушы Ю.А.Зуев те Ашинаның сақ-үйсін тегінен тарағандығын атап көрсетеді: ол, жекелей алғанда сақ-үйсіндер мен Ашинаның шығу тектері жөнінде айтылатын аңыз әнгімелердің ұқсастығына көңіл бөледі. Ю.А.Зуев үйсіндердің Бірінші Түркі қағанатындағы билеуші Ашиналар әулетімен туыстық қарым-қатынасы болған деп болжайды. Сондай-ақ шығыстанушылар А.Н.Бернштам, Д.Г.Савинов және басқалары Ашиналардың сақ-үйсіндерден шыққандығын растайды» Википедия. Ашина. Ашинаның дулат тегінен шыққандығы жайлы ой-пікірлер молдығымен ерекшеленеді.
«Ашина сөзінің өзі билеуші әулеттің атауына айналды. Ашинаның шығу тарихы туралы егжей-тегжейлі зерттеулерді қытайтанушы С.П.Гущин де нақты дәлелдермен өрнектейді. Ол ел ішіндегі аңыз әңгімелерден Ашинаның «Түкүй ата-бабаларының хундардан солтүстікке таман өмір сүретін Үй Со иеліктеріндегілерден тарайтынын» білеміз деп атап айтады.

Бет 253:
Соның нәтижесінде «Ашина олардың ата-бабаларының үйі (Үй Со) сипатында көрсетілген түсініксіз «Иеліктегі Үй Со» сақтардың жеріне айналады, бұл жай хундардан солтүстік бағытқа қарай орналасқан, яғни Пазарық қорғандары мен Үкөк қыраттары аумағы.» (Википедия. Ашина). Бұл деректер Ашинаның бағзыда сақтар, үйсіндер мен дулаттардың өмір сүрген жерлерінен шыққандығын растайды.
Мұқан және Истеми (Естемес) қағандары кезінде Түркі қағанаты өзінің өсіп-өркендеу үдерісінің шырқау биігіне көтерілді. Олар Хуанхэ өзенінен Қара теңізге шейін созылған ұлан-байтақ территорияда ең алып мемлекет орнатты. Мұндай әлеуеті күшті елмен Қытай, Византия, Иран санасты. Олардың бәрі дерлік өздеріне қарай түркі қағандарын тартып алуға күш салды.
Дулаттардың (дулолардың) ықпалы, әсіресе, Батыс-Түрік қағанатында ерекше зор болды. Мемлекеттің негізін «он садақ» деп аталған дулаттардың бес тайпасы мен нушебилердің бес тайпасы құрады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы өзінің «Түркі, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» Алматы, 1990ж. атты кітабында Батыс-Түрік қағанатының негізін дулу тайпасы құрғандығын атап өтеді. Ол былай деп жазады: «...шулықтар мен теле тайпалары орналасқан жерлер батыс түркілік хандардың үстемдігінде және олар дулулардың бес аймағына кірген. Бұлғария княздігі Дулу тегінен шығады. Нажіп Ғасымбектің жазуында дулу тайпасы тілу деп жазылады» http://elib.nklibrary.kz/catalog/item49.html
Батыс Түрік қағанатын дулаттар мен нушебилер мемлекеті десе де болады, өйткені бұл тайпалар тұрғындардың ең ұйытқысы әрі басым бөлігі. Қос тайпа

Бет 254:
одағында дулаттардың (дулулардың) салмағы елеулі еді. Батыс Түрік қағанатын сонымен бірге дулаттардың мемлекеті десек те жөн.
Түркі қағанаты дулат (дулу) текті Ашина әулетіндегі қағандар тізімі
(Қағандар тізімі алынған. Википедия. Тюркский каганат.
Бумын 542-552 жылдар, 551 жылдан қаған
Қара Ыстық хан, 553-554 жылдары қаған
Мұқан қаған, 554-572 жылдары қаған
Тобо Хан, 572-581 жылдары қаған
Амрак, 581 жылы қаған
Баға-Ышбара хан, 581-587 жылдары қаған
Шоллығ - Жағбы - Баға хан,
Үйен - Ұлық, 588-599 жылдары қаған
Қара Шорын - Түрік, 599-603 жылдары қаған.
Түркі қағанаты батыс бөлігінің билеушілері
Естемес (Истеми) хан, 554-576 жылдары Түркі қағанаты батыс бөлігінің билеушісі (жабғы).
Қара-Шорын-Түрік, 576-599 жылдары Түркі қағанаты батыс бөлігінің билеушісі (жабғы).
Ніліхан, 599-603 жылдары Түркі қағанаты батыс бөлігінің билеушісі (жабғы).
Батыс түркі қағанатының қағандары
Нілі хан, 603-604 жылдары қаған
Басыл тегін, 604 жылы қаған
Таман хан, 604-612 жылдары қаған
Шегой хан, 612-618 жылдары қаған
Тұн-Жабғы хан, 618-630 жылдары қаған
Күйлік Сібір хан, 630-631 жылдары қаған
Сы-Жағбы хан, 631-633 жылдары қаған
Нішу дулу хан, 633-634 жылдары қаған

Бет 255:
Ышбара Толыс-Шадхан, 634-639 жылдары қаған
Халлық Ышбара - Жағбы хан, 653-657 жылдары қаған
Ашина Жошы хан - 676-679 жылдары қаған
Ашина Хошелі - шад - 693-704 жылдары қаған
Дулу текті Батыс Түрік қағанатының қағандары
Үкік Ірбіс Дулу хан, 638-653 жылдары қаған
Халлық Ышбара Жағбу хан, 653-657 жылдары қаған
Ашина Мише Шад, 657-662 жылдары қаған
Ашина Ианькин-шад, 679-693 жылдарда қаған
Ашина Хушэло-шад, 693-704 жылдары қаған

Жекелеген өкілдері
Ашина Шебі - Ашинаның шығыс тармағынан шыққан, қарлұқ қағандарының ата-бабалары.
Әл-Масуди былай деп хабарлайды: «қарлұқтардың арасынан қағандардың қағаны шығады, ол бүкіл түркі тайпаларының үстінен қарайтын билікке ие, ол оның ата-бабалары Афрасиаб және Шана, яғни Ашина болған» Википедия. Тюркский каганат https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%8E%D1%80%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82
Қараханидтер әулеті де өздерінің Ашина әулетінен тарағанын мәлімдеп растаған. Сол себепті, қарлұқ және қарахан қағандары дулаттар деуімізге толық негіз бар. Википедия. Караханидское государство.
Жоғарыда (78 бетте) Дулаттың бес ұлы болғаны туралы біз айтқанбыз. Ең үлкені Арыслан болған. Ал оның ұрпағы Шығыл (Шігіл) атақты көсем ретінде саяси сахнаға шыққан. Шығылдың ұрпақтары тайпа дәрежесіне жетіп Қарахан мемлекетін билеген.
Тарих ғылымдарының докторы Талас Омарбеков өз сұхбатында былай дейді: «Шығылдар деп отырғанымыз негізінен Дулаттардың бір бөлігі.

Бет 256:
... Дулулар, яғни Қара түркештер өзінің бұрынғы атауларының айырылып, енді «Шығыл» (шығу) аталды. Үйсіндердің осы аймақта астанасы да «Шығыл» деп аталған.
... Ал шығылдардың тайпалық төтемі – арыстан. Ежелгі түркі тілінде «арыстан» деп аталды. Сондықтан ... шығылдардың ханын «арыстан хандар» деп атаған» «Аңыз адам» журналы №5(161) наурыз 2017.
Қарахан мемлекетінің билеушілері шығылдан (дулаттан) шыққан келесі адамдар болған: Бадыр Арыслан хан, Оғылшақ Қадырхан, Әли Арыслан хан, Ибрагим ибн Наср Арыслан хан, Мұхаммед ибн Наср Богра хан, Ахмет Арыслан Қарахан, Жүсіп Арыслан хан және т.б. «Аңыз адам» журналы №5(161) наурыз 2017.
Шығылдар (шігілдер) кейін дулаттың руларының арасына сіңіп кетті. М.Тынышпаев былай деп жазады: «Так, в описании родоплеменного состава казахов, составленного М.Тевкелевым в 1778 г. сказано, что Старший жуз состоит из 10 племен и в их числе приведены все пятера основных родов дулатов: ботбай, шымыр, сиқым жаныс, бөгежіл» «Материалы по истории казахского народа», Ташкент 1925г. Википедия. Дулат.
***
Бүкіл түркілер мен қият-боржігін тектерінің қарашаңырағы Ергенekүн (Эргенеғун, Эргенexун) деп аталды. Осы сөздердің құрамында күн, ғұн, хун деген сөздер бар. Бұларға және де қоң, қояш деген көне түркі сөздерін, яғни күн деген мағына беретін сөздерді қосуға болады.
Сонымен, атақты Ергенекүн (Ергенекұн, Ергенекүн, Ергенexұн) өлкесі қай жерде орналасқан? Осы ретте

Бет 257:
ғалымдардың ой-пікірлері сан алуан тарапқа бөлініп кетті. Олардың бірі Зариктуева түркілердің әу бастағы отаны Манжурияда (арғындық болжам) дейді, екіншілері – Батыс Бурятияда деп санайды (Чагдуров, Коновалов), үшіншілері – Тува территориясында дегенге тоқтам жасайды (Н.В.Абаев) http://www.tuva.asia/journa/issue_9/3042-abaev.html Бұдан басқа да ойлар мен пікірлер бар. Осы тізімде Алтай мен Орта Азия да өз орындарын тапқаны рас.
Бізде де өз болжамымыз жетерлік. Біздің ойымызша, бүкіл құпия парсы тарихшысы Рашид-ад-Диннің «Шежірелер жинағы» еңбегінде аталатын жердің орманды, таулы және адам аяғы жетпейтіндей деп суреттеуінде болса керек. Бұл жерді Ергенe-Күн деп атайды. Біздің көзқарасымыз бойынша, сөз Мыңүйсін шұңқыры жақында. Эргене сөзі бүгінгі қазақ тілінде еріген деген мағынаны береді. Сонымен бұл атауда еріген, балқыған күн деген мән бар. Мұндай аяқ баспаған тау орысша Куня деген атаққа ие. Осы тау Мыңүйсін шұңқырына орналасқан. Ендігіде тиесілі зерттеулерді жүзеге асырып, түркілердің атақты сүрлеуімен жүріп отыру қажет.
Сонымен, Мыңүйсін жерінде, үйсіндер мен дулаттардың елінде олардың ұрпақтары: түркілер жаңа өмірге қадам басты.
Түркі қағанатын басқарып көш бастаған Ашина тегі күндерден (ғұндардан) тарайды. Бұл жайлы көптеген деректер куә бола алады. И.Коломийцев өзінің «Ұлы Скифияның құпиялары. Тарихи із кесушінің жазбалары» кітабында былай деп жазады: «...Алтай тауларында қазірше көзге онша-мұнша байқала бермейтін Ашина тайпасы пайда болды, бұл сөз «қайырымды қасқыр»

Бет 258:
деген мағынаны білдіреді. Ол адамдар барша ғұндарды қырып тастады, ендігіде Аттила тегінен жалғыз ғана ханзада қалды деп ойлайды.» (http://admw.ru/books/Igor-kolomiytsev-Tayny-Velikoy-Skifii/). Бұл тек – дулаттар тайпасы. Тағы да билік тізгіні даңқты тектің қолына көшті.
Қасқыр басты айдаhа – Ашина тегінің басты таңбасы. Осы символды олар күндерден (ғұндардан, гүндерден) алды.
[Сурет: 258.jpg (Ашина тегінің таңбасы: Қасқыр басты айдаһа және Род Ашина тамгасы)]
Қасқыр – үйсіндер мен дулаттардың табынатын бойтұмары, ал қасқырдың басы – айдаһанның негізгі бөлігі. Сонымен, Ашина тегі өзінің генеалогиялық бастауын дулаттардан алады.
Түркілерді тек қана Ашина тегі емес, Ашидэ тегі де басқарған. Соңғылары өздерінің генеалогиялық бастауын Ашина тегін билеушілердің әйелдерінен тараған ұрпақтардан бастау алады. Олардың таңбасы төмендегідей көрініске ие:
[Сурет: 258.jpg (Ashide тамгасы)]
Ашина тегінде әлдебір айшықты символ байқалады. Олар: ай бейнесі, оның үстіне күн орналасқан, ал жоғарыда үш тілі жалқындаған жалын.