Бақшы Иманның «Жағраф тарихы» кітабындағы мәліметтердің шынайылығын растайтын византия-гот, араб-парсы және басқа да дереккөздері туралы

Осы кітаптың бірінші және екінші шығарылымынан кейін ғалымдар мен оқырмандар арасында біздің зерттеу еңбегіміздегі ақпараттар бөлігіне деген қызығушылық өсті. Белгілі болғанындай, тарихи мәліметтердің негізгі бөлігін біз бұлғарлардың дереккөздерінен, ең алдымен, үш томдық Бақшы Иманның «Жағраф тарихы» кітабынан және «Қази Бараж тарихы» жазба ескерткішінен пайдаландық. Осы еңбектерден алынған дулаттар (дуло) билеушілерінің ең ежелгі және ауқымды генеалогиялық кестелері мен басқа да тарихи мағлұматтар біздің оқырмандарымыздың ақыл-есі мен жан әлемін толғандырып, олардың тарихи дүниетанымын түбегейлі өзгертуге ықпал жасады. Сондай-ақ сан алуан сауалдар мен күмән туындатқан скептиктер де пайда болды. Сол себепті Бақшы Иманның «Жағраф тарихы» кітабындағы мәліметтердің шынайылығын көрсетпеу -- орны толмас қателік болар еді.

Біздің басты міндетіміз - Бақшы Иман мен Қази-Бараждың мәліметтерін византия-гот, араб-парсы және басқа да дереккөздерімен және ең алдымен, сол кезеңдегі көзкөргендер мен қазіргі замандағы оқиғаларды баяндаған еңбектермен салыстыру болды.

Дулаттар -- ғұндардың Поволжьедегі алғашқы көші, содан соң алан мен готтар тайпалары одағының территориясына қарай қоныс аударуы, азиялық ғұндар билеушісі Мөденің арғы ұрпақтарының бірі Балаәмірдің (Баламбер, Булюмар, Булюмар-Шаке, Будимир, Батимир, Баламир) (363-378 ж.ж.) есімімен байланысты. Осынау билеу қабілеті өте сирек кездесетін билеушінің өмірде болғаны және оның қызметі жайлы гот тарихшысы Иордан (VI ғасыр) растайды. Мінеки, ол былай деп жазады: «Оның (король Германарихтің - Ә.Д.) сорына біткен кеселін біліп, Баламбер, ғұндардың королі, соғысты жүргізе, сол тұсқа қарай (оның негізгі құрамын готтар құрайтын), остроготтарға бағыт алды...» (Иордан. Гетика. Геттердің пайда болуы және қызметі туралы. Rovallib.ru электрондық кітапхана). Готтардың бастапқыда ғұндармен соғысқанын, кейін олардың өздерінің әскерлері құрамында болғанын атап өткен жөн; готтар ғұн халқы жөнінде өте жақсы құлағдар болған. Иорданның олар жөнінде көптеген деректерді білгені тектен-текке емес. Оның мәліметтеріне сенуге

болады. Бахшы Иманның «Жағраф тарихы» кітабына сай

Балаәмірдің істерін оның үлкен ұлы Алып би немесе Алып абай Арбат (378-402 ж.ж.), одан соң бұның баласы Қаратұн (Қаратон, Қаратон) (402-414 ж.ж.) жалғастырды. Олар жайлы деректер византия дереккөздерінде көрініс тапқан. Бұлар жөніндегі деректер сонымен бірге византиялық тарихшы Олимпиодор жазған «Тарихи шығармалар» (407-425 ж.ж.) кітабымен де ерекше құнды. Автор ғұндарға елшілікке барғандар құрамында болған. Ол ғұндардың билеушісі Донат және оның мұрагері Қаратон туралы мәлімдейді (Византиялық дереккөздер. Олимпиодор Фиванский (V ғасыр). [кітапта URL көрсетілген]).

Біз Донат дегеніміз - бұл Арбат (Алп абай Арбат) деп санаймыз, ал Қаратон - бұл Қаратон, Алып абай Арбаттың ұлы. Айтпақшы, Олимпиодор ғұндардың билеушісі Донатпен (Арбатпен - Ә.Д.) 412 жылы кездескен (Э.А.Томпсон. Ғұндар. Даланың айбарлы

жауынгерлері. М.,2008ж.18-б.).

Қаратон билік ететін үкіметті Аттиланың әкесі Мыңсақ (Муенчак, Айбат, Мүнжүк, Мынзық, Мөнзүк, Бұншық, Мұнзық, Моншақ) басқарған. Атақты ұлына орай Мыңсақтың есімі ортағасырдағы көптеген дереккөздерде жиі кездеседі. Мәселен, гот тарихшысы Иордан былай деп жазады: «Осынау Аттила дегеніміз Мұнзықтан туған, Октар және Роас оған аға-іні болады...» (Иордан. Гетика. Геттердің пайда болуы және қызметі. Rovallib.ruэлектронды кітапханасы).

«Жағраф тарихы» ғұндардың келесі билеушілері қатарында Рапилді атайды (Ругиле, Урус-Ружа Бургас, Роас, Руа). Руа мен Октар хақында мәліметтер Э.А.Томпсонның «Ғұндар. Даланың айбарлы жауынгерлері. М., 2008 ж. 78, 79,82,83,85,86,90,92,923б.б. мәліметтер бар. Автор өз зерттеулерінде орта ғасырларда өмір сүрген тарихшылардың еңбектеріне сүйенген. Ол сондай-ақ былай деп жазады: «...Руаның мұрагерлері оның екі жиені - үлкені Блед пен кішісі Аттила болып табылады (сонда,93 6.).

Аттила - біздің ғаламдағы ең белгілі ел билеушілерінің бірі. Мүмкін ешкім де таласпайтын шығар, ол, шын мәнінде, тарихи ұлы тұлға. Ал оның ұлдары және өзге де ұрпақтары жайында мәліметтер оншалықты ауқымды емес, бірақ олар да көңіл аудартуымен ерекшеленеді.

«Жағраф тарихында» Аттиланың үш ұлына айрықша көңіл бөлінген. Олар - үлкен ұлы Иллак (Ирник) АбыДуло Бөрілі, ортаншысы Теңіз (Тыныш) Хурса және кенжесі Кермек (Кернек, Бел-Кернек, Ирник, Хернак, Ернак, Ирна).

Аттила қайтыс болғаннан соң ғұндарды оның үлкен

ұлы Иллак биледі. Оның патшалық құру дәуірі ұзаққа созылмады. Ғалым Томпсон былай деп жазады:

«Олардың өзі (гепидтер - Ә.Д.) жеңіске жетеміз деп күтпеген-ді және соны түйсініп, шаттанған кезде, 30 мың ғұндар мен олардың одақтастарын өлтірдік деп растады, соның ішінде Аттиланың үлкен ұлы Иллак бар еді, оны біз жоғарыда айтқанымыздай, акацирлерді билеуге тағайындаған болатын.» (Э.А.Томпсон. Ғұндар. Даланың айбынды жауынгерлері. М., 2008. 184-6.). Бұл оқиға 455 жылы Недао өзенінің маңындағы Паннонида болды.

Аттиланың ортаншы ұлы жөнінде гот тарихшысы Иордан төмендегіше жазады: «Бұл жайлы хабардар болған ғұндардың королі Аттиланың ұлы Динтцик өзінің төңірегіне өз иелігінде қазірше қалған азғантай елжұртты жинап, атап айтқанда, ұлтзинзұрлардың, ангискирлердің, біттіғұрлардың, бардорлардың басын қосты; олар Паннонидегі Базиан қаласына таяу келді және оны айналдыра атып, шет аймақтарын жаулай бастады. (Иордан. Гетика. Геттердің пайда болуы және қызметтері туралы. Rovallib.ru электронды кітапхана). Аттиланың екінші ұлы Дингизих есімімен белгілі. Ғалым Э.А.Томпсон былай деп жазады: «Жауап ретінде Денгизих рим территориясына басып кірді. Бұл оның соңғы соғыс жорығы болатын. 469 жылы Анагаст

ғұндардың армиясын тас-талқан етті, ал Дингизихті өлтірді...» (Э.А.Томпсон. Ғұндар. Даланың айбынды жауынгерлері. М., 2008ж., 188-б.).

Аттиланың кенже ұлы жайлы да мәліметтер бар. Ғалым Э.А.Томпсон былай деп жазады: «Эрнак - Аттиланың кенжесі, ең жақсы көретін ұлы, ол аман қалған кішігірім ғұндар тобымен бірге майдан даласынан қашып шығады. Маркианның рұқсат етуімен Эрнак және оның айналасындағылар Дунай мен Тисса қосылысындағы Кіші Скифияда пана тапты. (Э.А.Томпсон. Ғұндар. Даланың айбынды жауынгерлері. М., 2008ж., 185-6.). Томпсон сондай-ақ былай деп мәлімдейді: «Эрнактың тағдыры беймәлім. Көзкөрген адамның айтуынша, Эрнак Аттила рухын қалпына келтіреді деген сөз расқа айналмады (Сонда, 188-б.). Бірақ бәрі де керісінше болып шықты; болжағыш адамдікі дұрыс болды, ғалымдыкі рас болмады. Өйткені Эрнак ұрпақтарының тамаша тағдырлары ғалымға белгісіз болатын.

Аттиланың балалары көп еді. Осы орайда Иордан былай деп жазады: «Аттиланың серілігі мықты болғандықтан, ұрпақтарының саны тұтас бір халықты құруға таяу болды...» (Иордан. Гетика. Геттердің пайда болуы және қызметтері туралы. Rovallib.ru электрондық кітапхана). Сонымен, қазір де Еуропада Аттиланың арғы ұрпақтарының саны өте көптігімен қайран қалдырады.

Бізге оның тағы басқа екі ұлы жайлы мәлімет мәлім. Мінеки, ғалым Томпсон былай деп жазады: «Эмнетзур және Ұлтзиндүр, яғни Аттиланың өзге екі ұлы Дакийдегі жағалау маңына орналасты, олар Утус, Оескус және Алмус қорғандарын басып алды (Э.А.Томпсон. Ғұндар. Даланың айбынды жауынгерлері. М., 2008 ж., 185 б.).

Жаулап алу шапқыншылығымен танымал болған Эрнактың немересі Банжа-Гатра Банат немесе Ружа Жураштың ұлы Мөнде дей аламыз («Жағраф тарихы» кітабы бойынша). Ол өз әскерлерінің айбынды жорықтарымен Византия империясын жиі мазалады. Гот тарихшысы Иордан былай деп жазады: «Осынау әйгілі Мундон Аттиланың қандай да бір аталас адамдарынан тараған.» (Иордан. Гетика. Геттердің пайда болуы және

қызметтері. Rovallib.ru электрондық кітапхана). Мөнде

Аттиланың шөбересі болып табылады. Мөнденің ұлы Буляк-Богар Жылқы немесе Болох және оның жаужүрек әйелі Боярқыз («Жағраф тарихы» кітабы бойынша) да тарих беттерінде айтулы істерімен қалған. Мінеки, ғалым Томпсон былай деп жазады: «...Юстиниан уақытында савирлердің (ғұндардан тараған тайпа) көшбасында Боаркис есімді әйел тұрды, ол көсем Болохтың жесірі еді.» (Э.А.Томпсон. Ғұндар. Даланың айбынды жауынгерлері. М.,2008 ж.,201-б.).

Византия дереккөздеріне Аттиланың басқа да шөберелерінің есімдері енген. Бұлар Куштан (Бирман, Эльбир, Алвар, Угез, Угер, Гостун, Горди) және Мөгер (Мөгел, Маугерис), олар Ружа Жураш Масғұттың ұлдары болып табылады («Жағраф тарихы» бойынша). Сондай-ақ өз дәуіріндегі оқиғалар барысының аса ірі білгірлерінің бірі Феофан Уағыздаушы (VIII–IX ғ.ғ.) былай деп жазады: «Ғұндар күйреген соң оның ағасымен келісімге келіп, Гордуды өлтірді, патша етіп оның інісі Маугеристі тағайындады (Византия дереккөздері. Феофан Уағыздаушы. Хронография. (527-528 ж.ж.), [кітапта URL көрсетілген]).

Аттиланың шөпшегі Бажа-Татраның ұлы Боян-Шелбір (Сандуғаш, Шан Талғау, Синдлих, Утрик) үлкен атақ-даңққа бөленді («Жағраф тарихы» бойынша). Микаэл Баштудың «Шан қызы дастаны» поэмасына арналған мақалада былайша жазылған: «Михаил Башту ежелгі бұлғар мифтері мен аңыздарын, кубань әндерін, оның белгілі жол бастаушысы, Аттиланың немене ұрпағы Боян-Шелбір Сандуғаш (Синдлих, мүмкін Шан толғауды) Атақты Сандуғаш (Славный Соловей) (535–590 ж.ж. билеген) жазған «Шан толғау» аңызын қайта өңдеген ([кітапта екі URL көрсетілген]).

Ендігі сөз Боян-Шелбірдің Албөрі (Асқар, Аскал) есімді немересі жайында болмақ. Ол – Аскал-Келбірдің үлкен ұлы. Мінеки, ол туралы тарихшы Игорь Баранов былай деп жазады: «Византия хронология жазушылары Кубратты жақсы білгендіктен, Константинопольда император ауласында тәрбиеленгендіктен, оның шығу тегі жөнінде ештеңе де хабарламайды. Бұндай мәліметтер тек «Шан қызы» дастанында (Микаил Баштудың дастаны - Ә.Д.) ғана бар. Оның әкесі түркі қағаны Аскал (Аскел) болған, оның есімі Менандр Протектордың хроникасында еске алынады» (Игорь Баранов. Шанның қызы туралы аңыз. VII–IX ғасырлардағы Шығыс және Орталық Еуропа халықтарының тарихы бойынша жаңа дереккөздер ([кітапта URL көрсетілген]).

Аттиланың қуатты ұрпақтары қатарына хан Құбырат және оның белгілі бес ұлдары: Бат-Боян (Ботбай), Котраг, Аспарух, Кубер, Альцек жатады. Мінеки, олар хақында византия хронологиясын жазушы Феофан Уағыздаушы былай деп жазады: «Константин уақытында (Византия императоры Констант (668-685 ж.ж. билегенӘ.Д.) аты аталған Бұлғария мен котрагтардың билеушісі Кроват (хан Кұбырат - Ә.Д.) қайтыс болды. Ол өзінің соңында бес баласын қалдырды...

...Бірінші баласы Ботбаян ата-баба аманатын сақтап, ата-баба топырағында осы уақытқа дейін өмір сүрді. Құбыраттың екінші ұлы Котраг Танаиске қоныс аударып, үлкен ағасына қарама-қарсы тұсқа тұрақтады. Төртінші және бесінші ұлдары Истр өзені арқылы өтіп, оны Дунай өзені деп те атайды, біреуі өз әскерлерімен бірге Панноидегі аварлардың ханы Аварскийдің қарамағында қалды, ал басқасы Равендегі Пентапольге жетіп, христиан империясының билігіне тап болды. Ал үшінші ұлы Аспарух Днепр мен Днестр өзендері арқылы өтіп, Дунайдан солтүстікке тамам Огла өзеніне жетіп, үлкен ұл мен кенже ұлдың ортасына қоныстанды...» (Византиялық дереккөздер. Феофан Уағыздаушы. [кітапта URL көрсетілген]). Осынау еңбекте де Аспарухтың ұлы Тервеле (702-719 ж.ж.) туралы еске алынады.

Біз сондай-ақ ел ішінде Қый аталып кеткен хан Кубраттың інісі Шамбат туралы жазған едік, ол Киев қаласының негізін қалады. Бұл тұлғаның өмірде болғаны және оның қызметтері жөнінде Византия империясының императоры Константин Багрянародныйдың мәліметтерінен аңғаруға болады: «Сонымен, олардың бәрі де Днепр өзенімен төмен түсіп, Самбатас деп аталатын Киоава бекінісінде бастары қосылады.» (Константин Багрянородный. Империяны басқару туралы. М.Ғалым. 1991 ж.Византия дереккөздері).

Бақшы Иманның кітабындағы мәліметтердің рас екендігін біз жазған болатынбыз, әсіресе, «Бұлғар хандарының есімдері» секілді іргелі еңбегі ерекше мәнге ие. Аттила Авитохол туралы мағлұматтар ғана емес, оның ұрпақтарының да дуло (дулат) руына жататындығы жайлы деректер ерекше бағалы. Бұл мәліметтер - тарихты игерудің мықты тірегі болып табылады.

«Жағраф тарихында» Қара Бұлғарияның өмір сүргендігі жайында айтылады, бұл туралы тарихшыларға мәлім деректер тым аз. Оның белгілі бір уақыт мерзімінде тыныс-тіршілік еткендігі хақында ортағасырлардағы дереккөздер растайды. Мәселен, Константин Багряднородный былай деп жазады: «Сонау Меотид теңізіне көптеген үлкен өзендер келіп құяды: одан солтүстігі түсына Днепр өзені, бұдан ростар Қара Бұлғарияға, Хазарияға және Мордияға қарай қозғалады.» (Константин Багрянородный. Империяны басқару туралы. М., 1991 ж. 175-6. Византиялық дереккөздер). Қара Бұлғария Игорь келісімінде де көрініс тапқан (Д.И.Иловайский. Русьтің бастауы туралы ізденістер. КоуаШЬ.ти электрондық кітапхана). Бұндай атау ХХ ғасырдағы бірқатар араб дереккөздерінде де және басқа да жазбаша еңбектерде кездеседі.

Хан Кубраттың Ұлы Бұлғариясы жөнінде де мәліметтер бар. Мәселен, араб тарихшысы ибн-Хаукаль былай деп мәлімдейді, Бұлғар мемлекетін хазарлар игергенге дейін ол Ұлы Бұлғария деп аталған. [кітапта URL көрсетілген]

«Жағраф тарихында» көрсетілген есімдер мен оқиғаларға анықтық ендіруде 922 жылы мамырда Еділ Бұлғариясына келген арабтардың елшісі Ахмад ибнФадланның жазбалары ерекше үлкен маңызға ие. Оның «Жазбалар» атты кітабында Еділге барған саяхаты жайында жазылады, онда Еділ Бұлғариясының билеушілерінің есімдері көрсетілген. Оларға арнап мына жолдар жазылған: «.. славяндардың патшасы Балтабардың ұлы әл Хасанның хаты діндарлардың билеушісі аль-Мұқтадірге хаты келген кезде...» және «арабтар патшасының елшілері менің құдам (күйеуі) Шілкінің ұлы Алмұшқа келгенде...» (Ибн-Фадлан. Еділге саяхат жайындағы жазбалар. Rovallib.ru электрондық кітапхана). Ибн-Фадлан бұлғарлар патшасын славяндар билеушісі деп атайды, бұл олардың тарихының ортақ екендігін көрсетеді. Балтавар сөзі- бұл бұлғарлар билеушісі дегенді білдіреді.

Шілкі – бұл Ғабдулла Жылқы, Ұрыс Айдардың ұлы («Жағраф тарихы» бойынша). |

Алмұш - бұл Алмыш Жаппар, Ғабдулла Жылқының

ы. ыы” - бұл Хасан (Газан, Казан, Азан) Момын, Алмыш Жаппардың ұлы.

«Жағраф тарихы» кітабына сәйкес Ғабдулла Жылқы (Шілкі)-бұл Лашынның (Сокол) үлкен ағасы. Ал Лашын ұлы Киев князьдарының негізін қалаушы болып табылады. Айтпақшы, Лашынның, сондай-ақ оның атабабалары мен ұрпақтарының есімдері де ресей, бұлғар, украин, түркі тарихшыларына мәлім (С.В.Трусов, И.Баранов, Ф.Г.-Х Нуритдинов, В.Кубарев, Р.Х.Бариев, И.Р.Мусина). Олар осынау тарихи тұлғаларды ғылыми айналымға ендіріп, соларға арнап мақалалар мен кітаптар жазуда. Осынау жарияланымдардың кейбірі хақында біз кітабымыздың беттерінде жаздық та.

Ибн-Фадланның «Еділге саяхат жазбаларында» және бір тарихи тұлға - бұлғарлардың ұлы ақыны Михаил Баштудың ұлы Абдаллах ибн-Башту туралы нақты дерек көрсетілген. Ол-- молда, құдайды уағыздаушы, тарихшы, «Хазар тарихы» кітабының авторы сипатында мәлім. Ибн-Фадлан былай деп жазады: «Славяндарды билеушісінен елші әл-Мұқтадирдің күйеуінің есімі Абдоллах ибн-Башту әл Хазари еді...» (Ибн-Фадлан. Еділге саяхат жазбалары. Rovallib.ru электронды кітапханасы).

Келесі бұлғар билеушілерінің тізімін бізге ғалым А.П.Смирнов ұсынады. Ол былай деп жазады: «Бұл екі өңірдің бірігуі Алмас және оның алғашқы балалары Микаил мен Ахмед заманында жүзеге асқан болуы тиіс. Билеушілер

Дуло (дулаттар) әулеті

Билеушілердің тізімі алынған: Википедия. Ханы, князья, цари Болгарии.

Котраг(670-2 жылдар шамасында)

Ирхан(2-765 ж.)

Туккей(765-815 ж.ж.)

Айдар (815-865 ж.ж.)

Шілккей (Абдулла) (865-882 ж.ж.)

Батормомын (882-895 ж.ж.)

Алмыш (895-925 ж.ж.)

Хасан (925-930 ж.ж.)

Микаил (930-943 ж.ж.)

Ахмад (943 ж.)

Микаил

Абдаллах ибн Микаил (947-948 ж.ж.)

Микаил

Момын ибн Хасан |

Абдуррахман ибн Момын

Абу Ысқақ Ибрагим ибн Мухаммад

Гайдар ?

Мухаммад?

Сағид?

Бараж ?

Палукхан

Атам Шамқын Шамсайын (118-1135 ж.ж.)

Өтек (Ибраһим) (1135-1178 ж.ж.)

Шелбір (Сәлім) (1178-1225 ж.ж.)

Мірқазы (1225 ж.)

Алтынбек (Ильгам)(1225-1237 ж.ж.)

Сувар князьдары

Ахмад (–943 ж.), Альмоштың ұлы (943 жылдан бастап патша)

Насыр (941 жылдар шамасы), алдындағысының інісі

Момын (958-959 ж.ж.)

Талиб (959-970), жылдар шамасы

Момын (970-993 -//-), қайтадан

(https://ru.wikipedia.org).

Мұндай билеушілердің тізімі хан Кубраттың бірінші ұлы Бат-Бояннан (Ботбай) емес, екінші ұлы Котрагтан басталады. Википедияның материалдары белгілі бір дәрежеде. «Жағраф тарихына» қатысты тепе-тең мағлұмат деп санауға болады, бірақ олар да билеушілер есімдерінің шынайы екендігін растайды. Ең бастысы, айырмашылықтар емес, туыстық мәннің бар екендігінде, яғни екі дереккөздің де өзара байланысы айқын аңғарылады. Мәліметтердің маңыздылығы мынада: Википедия Еділ Бұлғарлары билеушілерінің дуло (дулат) руынан шыққандығы жөнінде мойындауында.

Сонымен, Бахшы Иманның «Жағраф тарихы» кітабында көрсетілген билеушілер тізімдері ойдан шығарылмағанын тағы да дәлелдеп отыр. Ол деректер көптеген орта ғасырлардағы және қазіргі жазба дереккөздерінде көрініс тапқан. Біз өз кітабымыздың беттерінде осынау куә болған жәйттердің небәрі бір-ақ бөлігіне орын бердік, ал олардың жалпы саны көптеген томдарға жүк болар еді.

Ең ақырында, түріктер ұзақ ғасырлар бойы атабабалар рухын құрметтеп, дәріптеп келген. Қазір де бұл дәстүр бұрынғысынша, қазақтар ортасында бар. Генеалогияны, яғни тектік шежірені білу - бұл олардың өміріндегі міндетті құрам. Бұлғар тарихшылары Микаил Башту, Қази-Бараж, Құл Ғали, Бахши Иманның және басқаларының түркі әлемі дүниетанымының ерекшеліктері мен сан алуан қырлары жөніндегі мәліметтерді сараптай келе, біздер олардың сол халықтың рухани табиғатына сай келуі заңды екендігін байқаймыз.

ТҮПНҰСҚА БЕТТЕРІ

ДЕРЕККӨЗ ЕСКЕРТПЕСІ

Дереккөз: пайдаланушы ұсынған «Дулаттар» кітабының 222–235-беттері. 222-бетте алдыңғы бөлімнің соңы, 235-бетте келесі бөлімнің басы бұл мақалаға кірмейді. Тарихи, тектік және тілдік тұжырымдар түпнұсқа авторының көзқарасы ретінде берілді; редакцияның тәуелсіз тексеру қорытындысы емес. Кітапта көрсетілген кейбір URL-дер суреттен сенімді ажыратылмағандықтан, жарамды сілтеме ретінде ұсынылмады.