Дулат руынан шыққан ақ күндер және ежелгі мемлекеттер

Кушан, Бактрия және Парфия сияқты аса қуатты мемлекеттердің негізін солтүстік-шығыстан келген көшпелі тайпалардың қалағаны тарихи ғылым саласына мәлім. Белгілі кеңес ғалымы А.Н. Бернштам өзінің «Ғұндар тарихының очеркі» атты кітабында бұл тайпалар ғұндар болған деп айтады. Ол Орта Азияға ғұндардың бастапқы келу мерзімі б.ғ.д. I ғасыр деп есептейді. Археология, нумизматика, сфрагистика материалдарына қарағанда, олардың қоныс аударуы бұдан да ертерек — б.ғ.д. III ғасырда басталғанына куәландырады.

Хорезм, Маргиана, Соғда, Ферғана, Ташкент маңайы, Үстірт, Арал маңы, Кушан, Бактрия және Парфияның әртүрлі тарихи материалдарын зерттей отырып, біз әлгі күнге дейін белгісіз көшпелілердің құпия кілтінің сырын ашу мүмкіндігіне қол жеткіздік. Жұмбақ сыры олардың таңбасында жатқан-ды. Беймәлім көшпелілер, тарихшылар ат қойып, айдар таққан ғұндар дегеніміз дулаттар болып шықты. Бұл жұмбақтың құпиясын ашуға «КСРО археологиясы. Кавказ және Орта Азияның ежелгі мемлекеттері» кітабы (жалпы редакциясын басқарған академик Б.А. Рыбаков. Ғылым. Мәскеу. 1985 ж.) ерекше рөл атқарды. Онда жоғарыда аталған өңірлердегі археология жетістіктері бойынша бай материал жинақталған.

Бізді дулаттардың таңбалары бедерленген керамика мен кірпіштер назарымызды өзіне аударды. Дулаттардың таңбаларын сондай-ақ қыш мүсіндерден де таптық. Қыш мүсіндерде ғана емес, сонымен бірге Үстірт ауданындағы табылған тас мүсіндерде (балбал тастар) дулаттардың таңбалары көзге менмұндалай көрінді.

Нумизматика мен сфрагистика материалдары дулаттардың Орта Азиядағы ежелгі мемлекеттерді билеушілердің құрамына кіргендігін айқын танытты.

Дулаттардың таңбалары өте жоғары құрметтелді. Қадірленді. Мәселен, таққа көтерілген билеушіге қасиетті алтын шеңбер жүзік тапсырылатын. Бұндай дәстүр хақында біз бұдан бұрын хабарлаған болатынбыз. Дулаттардың таңбасын біз қабырғаларға ойып жазылған ежелгі Парфияның картиналарынан да аңғардық.

Кушан, Бактрия және Парфия билеушілерінің есімдері

Кушан, Бактрия, Парфия билеушілерінің есімдерінде түркілік тамыр сақтаулы әрі менмұндалайды. Мәселен, Кушан елінің белгілі билеушісі Қанышке (салыстырыңыз: Қаныш Сәтпаев) болған. Кушан империясының негізін қалаған тұлғаның аты-жөні Құлжа Кадфиз (Құтжол Қатпыз — түркіше) еді. Ал Парфия мемлекетін Арсақ (бұл да түркі есімі) басқарды. Атақты Красты жеңген парфияндық қолбасшы Сүреннің есімі түркі халықтарында жиі айтылады.

Енді мемлекеттердің атауларына назар аударалық: Кушан — күшті ел деген мағынаны, ал Бактрия — ер есімі Бақтиярмен үндес әрі мәндес екендігіне еш күмән жоқ.

Ұлы жүз қазақтарының аңыздарының бірінде дулаттардың ата-бабаларының бірі даңқты батыр Бақтиярдың оңтүстік тараптағы көптеген жерлерді өз қарамағына қаратқаны, оны билегені айтылады. Мүмкін осынау өңірлер сол себепті Бактрия деп аталуы да. Сонымен бірге атақты ер Бақтиярдың есімі дулаттар мен Ұлы жүз қазақтарының жауынгерлік ұранына айтылғаны тарихтан мәлім. Ал Ауғанстанда бақтияр елі бар.

Кушан, Бактрия, Парфия мемлекеттеріне тек дулаттар ғана емес, сондай-ақ үйсіндердің ұрпақтары: үйежі, тоқар, хионит, үйсіндердің абыздар қауымы және дулаттардың ақ күндері (хұндар) қоныс аударған. Ал Орта Сырдарияға үйсіндердің батыстағы саласы: асилер, ятилер, арсилер көш бетін бұрған. Соңғы үш рулар жөнінде белгілі ғалым А.Н. Бернштам мәлімдеп, баяндаған.

Ғұндардың жаппай Орта Азияға келуі қарсаңында Жетісу және Орталық Тянь-Шань сақ, үйсін тайпаларымен қоныстанған-ды, олардың бір бөлігі Ферғанаға, Орта Сырдарияға еніп кеткен-ді. Басқа бір тұста біз үйсіндердің Ферғанаға бас сұққанын айтуға әрекет жасағанымызда, олардың Ферғанада үйсіндер-кушандар әулетінің құрылуына жағдай туғанын еске салғанымыз жөн және тохар тілінің дыбыстық нормасына сәйкес үйсін сөзінің усунь түрінде айтылуына куә боламыз. Ферғананың шығыс бөлігі Хюсюн деп аталуын осы орайда кездейсоқ дей алмаймыз: мұнда кусан (кушан) сөзінің фонетикалық байланыстары айқын байқалады.

Ақ күндер (ғұндар) және эфталиттер

Ақ күндерді (ғұндарды) өзге халықтар сондай-ақ эфталиттер деп атаған. Және бір болжамдарда олардың билеушісінің есімі Эфталан (мүмкін Ептіалан) болған.

Ақ күндер (эфталиттер) және дулаттар б.э. 484 жылы Иран шахы Перозды жеңіп, қуатты мемлекет құрды. Осынау елдің билеушілері ақ күндер (ғұндар) және дулаттар болғандығына сол уақыттардағы монеталар куә.

Ақ күндер (ғұндар) Үнді елінде де өз мемлекетін құрды. Олардың билеушілерін Ториман және Михырақұл (түркіше Мықырақұл) деп атады.

Википедияда «Эфталиттер» жайлы былайша атап өтіледі: «Паркер айтқан көзқарасқа сай, эфталиттер — бұлар үйебандар, олар оның ой-пікірінше түркі халықтарының арғы ата-бабалары болған. Дәл осындай көзқарасты зерттеуші С.П. Толстов ұстанады, ол ежелгі эфталиттердің бастапқы тараған аумағы Сырдария өзенінің жағалаулары деп есептеді... Давид Кристиан да эфталиттерді түркі халықтарының арғы ата-бабалары деп санайды».

...эфталиттер бір уақыттарда Аттила мемлекетінің құрамына енген, яғни, этникалық ғұндармен бірге сол қуатты елдің ұйытқысы болған.

И. Коломийцев. «Ұлы Скифияның құпиялары. Тарихи із кесушінің жазбалары». Royallib.ru электронды кітапхана.

Ал, мінеки, журналист Евгений Яровой былай деп хабарлайды: «Батыстың тарихшылары эфталиттер хақында өте құнды мәліметтер қалдырды. Мәселен, Феофан Византийский эфталиттер өздерінің патшасы Эфталанның құрметіне орай солай аталды, ал Прокопий Кесарийский бұларға жоғары баға беріп, оларды ақ ғұндар деп атаған. Мінеки, ол былай деп хабарлайды: «Эфталиттер хон тайпасы болып табылады және хондар деп аталады (ғұндар — автор)»». «Тарих жұмбақтары» журналы. №49. 2014 жыл.

Дереккөз: Әбдіқадыр Дәуітбеков, «Дулаттар», 102–108-беттер. Мәтін кітаптағы авторлық тұжырымдарды береді; иллюстрациялардың атаулары түпнұсқадағы жазуларға сай сақталды.