Дулат руынан шыққан Бұлғар хандығының билеушілері

ДЕРЕК ТУРАЛЫ

Бұл мақала пайдаланушы ұсынған кітаптың 155–164-беттеріндегі «Дулат руынан шыққан Бұлғар хандығының билеушілері» бөлімін жүйелеп береді. Кітап авторы көне бұлғарлардың Дуло әулетін қазақтың Дулат руымен сабақтастырады. Мұндай Дуло–Дулат сәйкестігі қазіргі академиялық тарихнамада бірауызды дәлелденген қорытынды емес. Сондықтан төмендегі туыстық және этникалық байланыстар кітаптағы авторлық нұсқа ретінде беріледі, ал кеңірек танылған тарихи оқиғалар одан бөлек баяндалады.

АСПАРУХ ЖӘНЕ ДУНАЙ БҰЛҒАР МЕМЛЕКЕТІ

Кітапта Аспарух Кубрат ханның ұлы әрі Дуло әулетінің өкілі ретінде суреттеледі. Мәтінде оның есіміне қатысты Аспар, Аттила, Атилькус, Атилкесе, Маджар, Мадай, Батыр және Ботай тәрізді нұсқалар қатар аталады. Автор бұл атауларды Аспарухтың жауынгерлік, билеушілік және дипломатиялық қасиеттерімен байланыстырады.

Бөлімнің баяндауынша, Аспарух алғашқы кезеңде Еділ–Орал мен Батыс Сібірге қатысты аумақтарда хан билігінің өкілі болған. Кейін Кубраттың інісі Шамбат оған Бат-Баянның тағын иеленуді ұсынады. Бұдан соң Аспарух Солтүстік Кавказға бет алып, Бат-Баян иеліктеріне қарсы жорыққа қатысады. Хазарлар күшейген тұста ол Днепр бойынан батысқа шегініп, Молдова мен Дунай маңына көшеді.

Кеңінен танылған тарихи желі бойынша да Аспарух Кубраттан кейінгі бұлғар топтарының бірін бастап, Дунайдың төменгі ағысына орнықты. Ол жергілікті славян тайпаларымен одақ құрып, Византиямен күресті. 681 жылы Византия империясының жаңа саяси құрылымды мойындауы Дунай Бұлғар мемлекетінің қалыптасуындағы шешуші кезең саналады. Кітапта алғашқы орталық Плиска, одан кейінгі астана Преслав болғаны айтылады.

Автор Аспарухтың соңғы жылдары мен жерленген орнына қатысты Вознесенка қорымын атайды. Сол жерден табылған бұйымдардағы белгілерді Дуло таңбасымен байланыстырады. Алайда мұндай таңбалық ұқсастықтың өзі әулеттік немесе этникалық сабақтастықты түпкілікті дәлелдемейді; бұл — кітапта ұсынылған түсіндірудің бір бөлігі.

ТЕРВЕЛ ДӘУІРІ

Кітап Аспарухтың ұлы Тервелді Дуло әулетінің аса көрнекті билеушісі деп сипаттайды. Мәтінде оның билік құрған мерзімі 700–721 жылдар деп көрсетілген. Тервелдің басты еңбегі ретінде мемлекетті сақтау, ішкі бірлікті күшейту және Византиямен тиімді саяси қатынас орнату аталады.

Бөлімде Византия императоры II Юстинианның билікке қайта келуіне Тервелдің әскери көмек көрсеткені баяндалады. Осы көмегі үшін оған жоғары мәртебе беріліп, арнайы жер бөлінгені айтылады. Тервел тұсында бұлғар билігінің халықаралық беделі көтеріліп, Дунайдағы мемлекеттің орны бекіді.

Мадара жартасындағы салт атты бейнесі кітапта Тервел дәуірімен және көне түркілік рәміздермен сабақтастырылады. Бейнедегі салт атты, бүркіт пен төбет билік, қорғаушылық және тәңірлік дүниетаным белгілері ретінде түсіндіріледі. Бұл ескерткішке қатысты кітаптағы рәміздік түсіндіруді тарихи фактіден гөрі авторлық интерпретация ретінде қабылдаған жөн.

ӘУЛЕТТІҢ ЖАЛҒАСЫ

Кітаптағы тізімде Аспарухтан кейін Тервел, Кермес, Сувар және Азан Тукта есімдері аталады. Сондай-ақ Дуло әулетімен немесе оның жалғастығымен Крум (802–815), Борис (852–888) және Симеон байланыстырылады. Автор Борис тұсында бұлғарлардың христиандықты қабылдағанын атап өтеді.

Мәтін XII ғасырдың соңында құрылған Екінші Бұлғар мемлекетінің билеушілерін де осы әулеттік сабақтастық аясында қарастырады. Онда I Асен, Петр, Иван Калоян және II Асен есімдері келтірілген. Бұл жерде де ерте ортағасырлық Дуло әулеті мен кейінгі билеушілер арасындағы тікелей генеалогиялық байланысты кітаптың өзіндік нұсқасы деп түсінген дұрыс.

КУБРАТ ҰРПАҚТАРЫНЫҢ ТАРАЛУЫ

Кітап Кубрат ханның ұлдары әр аймаққа қоныстанып, бұлғар топтарының бірнеше бағытта тарағанын баяндайды. Оның нұсқасында Бат-Баян Киев маңымен, Котраг Еділ бойы және Балқанмен, Кубар Охрид өңірімен, Алцек Италиямен, ал Аспарух Дунай бойымен байланыстырылады. Бұл көші-қон желісі бұлғар қауымдарының Қара теңіз маңы, Балқан және Еуропаның басқа бөліктеріне таралуын түсіндіруге арналған.

Бөлімде Аспарухтың балалары ретінде Тервел мен Айар аталады. Айардан қыздар тарағаны, ал Тервел ұрпақтары алғашқы хандық әулетті жалғастырғаны жазылады. Бұл шежірелік мәліметтерді ортағасырлық деректердің толық сақталмауына байланысты нақты тарихи генеалогия емес, ұсынылған реконструкция ретінде қарастырған жөн.

ДУЛО, ДУЛУ ЖӘНЕ ДУЛАТ АТАУЛАРЫ

Кітаптың негізгі тұжырымы — бұлғарлық Дуло әулетінің атауын түркілік Дулу тайпасымен және кейінгі қазақ Дулат руымен байланыстыру. Автор Батыс Түрік қағанаты құрамындағы дулу тайпаларын, Жетісудағы нушиби және дулу бірлестіктерін, сондай-ақ ғұн-бұлғар қозғалыстарын бір кең тарихи сабақтастық ретінде қарастырады.

Жәмила Стехликованың мәтінінен алынған үзіндіде де Дуло әулетінің Орта Азия мен Қазақстаннан тарауы туралы болжамды бірқатар болгар зерттеушілері қолдайтыны айтылады. Кітапта Станчо Ваклинов, Димитр Овчаров, Маргарита Ваклинова, Георги Костов, Петр Добрев, Омелян Прицак және Пламен Цонев есімдері аталады. Бұл авторлардың еңбектері мен көзқарастары өзара бірдей емес екенін және олардың бәрін Дуло–Дулат теңдеуінің толық жақтаушысы деп қабылдауға болмайтынын ескерген жөн.

ТАҢБАЛАР МЕН РӘМІЗДЕР

155, 161, 162 және 164-беттерде көне бұлғар таңбалары, Плискадан табылған белгілер және Еуропадағы сәулет нысандарындағы рәміздер көрсетілген. Кітап авторы олардың бір бөлігін Дуло әулетінің және жалпы Дулаттардың таңбаларымен салыстырады. Василь Томов пен Э. Триарскийге телінген кестелер де осы салыстыруға негіз болады.

Таңбалардың ұқсастығы тарихи байланыс туралы сұрақ қоюға мүмкіндік береді, бірақ ол өздігінен тікелей туыстықты дәлелдемейді. Таңба, ру атауы, археологиялық олжа, тілдік сәйкестік және жазба дерек бір-бірімен кешенді салыстырылғанда ғана орнықты қорытынды жасауға болады. Сондықтан кітаптағы рәміздік параллельдер қосымша зерттеуді қажет ететін болжам ретінде ұсынылады.

ҚОРЫТЫНДЫ

Ұсынылған кітап бөлімі Аспарух пен Тервелді Дуло әулетінің негізгі тұлғалары ретінде таныстырып, олардың мемлекетті қалыптастырудағы және нығайтудағы рөлін кеңінен баяндайды. Одан кейінгі бірқатар бұлғар билеушілері де Дуло–Дулат сабақтастығы аясында аталады. Мақаланың құндылығы — кітаптағы шашыраңқы деректерді бір ізге түсіруінде; ал Дуло әулетін қазақтың Дулат руымен тікелей теңестіру ғылыми тұрғыдан әлі де талқылауды, дереккөздерді сын тұрғысынан салыстыруды қажет ететін тұжырым болып қалады.

КІТАП БЕТТЕРІ

ДЕРЕККӨЗ ЕСКЕРТПЕСІ

Пайдаланушы ұсынған кітап фотолары, 155–164-беттер («Дулат руынан шыққан Бұлғар хандығының билеушілері» бөлімі). Мәтінде қосымша ретінде Бахши Иманның «Жаграф тарихы», 3-том (Орынбор, 1997) және Жәмила Стехликованың «Шежіре 4. Біздің болгарлық руластар» материалы аталады. Ескерту: Дуло әулеті мен қазақ Дулат руын тікелей теңестіру — кітаптағы даулы авторлық тұжырым, ғылыми ортада бірауызды бекітілмеген.