Дулат руынан шыққан Ұлы Бұлғарияның билеушілері

Кубрат хан және Ұлы Бұлғария

[145-бет]
620 жылы дулаттардың атағы жер-жаһанға жайылған ханы, Албөрі мен Ақжанның үлкен ұлы Кубрат (Құбырат, Құрбат, Қоңырат, Құрт, Хор) таққа отырды. Ол өзінің атақты бабасы Аттиланың қызметі мен іс-әрекеттерін, ізін одан әрі жалғастырды. Оны батыл түрде қызметі, билігі, еңбегі сәтті әрі табысты билеушілер қатарына қосуға әбден болады.

Кубрат балалық жылдарын Константинопольдегі император сарайында өткізді. Ол император Ираклийден патриций ақсүйек дәрежесін алды. Бұның бәрі оның қамқорлық танытушы биліктің ыңғайына қарай жығылуды міндеттеді. Сол себепті де, византиялық императорлық сарайдың Кубратты бұлғарларды аварлардан бөлшектеп алуға итермелеген сияқты. Өйткені аварлар Византияның императорларын өте қатты алаңдатуда еді.

Ұлы Кубрат хан мемлекеттің тізгінін өз қолында мықтап ұстап тұрды. Ол тақ үстінде мызғымастан қырық жыл (620–660 жылдар) бойы отырды. Осы мерзім ішінде ол Дунайдан Енисейге дейін ұлан-ғайыр территорияны алып жатқан Ұлы Бұлғар хандығын құрды. Ол бастапқыда батыстағы шекарасын мықтап шегеледі, соңынан шығыстағы шептерін нығайтты. Оңтүстіктегі Кавказ маңы тұрғындары мен солтүстіктегі угрлар оның темірдей тәртіпке бағынған алақанының уысынан еш уақытта сусып шыққан емес. Оған Византия империясы салық төледі. Сый-сияпат үлестірді. Ендігіде хан өз мемлекетін Идель деп емес, Ұлы Бұлғария деп атауды

[146-бет]
лайық санады. Астанасы Приазовьеде (Азов маңында) орналасқан Фанагория болды.

Қуатты мемлекеттің мерейі тасыған Кубрат ханның өлімінен кейін тақ үсті тағы да шайқала бастады. Тізгін тимеген асау да тәкаппар ұлдары билеушінің соңында қалған мемлекетті, ел-жұртты жан-жаққа сүйреуге кірісті. Әрбірі өз үлесін алуға, өз мүддесін қорғауға жан таласа іс-әрекет жасады. Мемлекеттің шаңырағы ортаға түсуі осы орайда еш шүбәсіз еді. Ұлы ханның мұрагерлерінің саны нақты емес. Кей мәліметтерде үшеу, кейбірінде төртеу, әлдебір деректерде төртеу немесе бесеу делінеді. Олардың ішінде қызметтері сәтті әрі жемісті, белгілі әрі танымал болғандары - екеуі: Ботбай (Бат-Баян) және Аспарух.

Әке тағына сабырлы және ержүрек Ботбай (Бат-Баян) көтерілді. Ол сол кезде тағдырында шешуші рөл ойнаған Кубраттың кіші інісі Шамбаттың қолдап-қуаттауына ие болмады.

Кубраттың екінші ұлы Катраг (Атряч-Катраг) Поволжье тұрғындарын билеуге аттанды.

Ұлы ханның үшінші ұлы Аспарух Днепр маңында Бұлғар хандығын құрды.

Кейбір деректерде, атап айтқанда, Феофан Уағыздаушы Кубер мен Альцекті Кубраттың ұлдары қатарына қосады. Кубер өз халқымен бірге Паннонияны бағындыра алмады. Сөйтіп, Македонияға кетуге мәжбүр болды. Альцек өз тайпаларымен бірге Италияға қоныстанды.

Бахши Иман өзінің «Жаграф тарихы» кітабында (3-том. Орынбор. 1997 жыл) басқаша ақпар береді. Ол Альцекті Кубраттың мұрагері санамайды. Тарихшы оны

[147-бет]
бірде Албуридің ұлына, бірде оның ағасының ұлына апарып телиді. «Бұлғарлар билігінің басына тіл алғыш Ялчекті (Альцекті) қою аварлардың қолынан келмеді. Ялчектің ұлы Кабар 630 жылы Авар елінде азамат соғысы басталғанда, бұлғарлардың бір бөлігін Алтынбашқа (Италия) өзінің соңынан ертті. Сөйтіп, бұлғарлар тағы да венгрлердің, македондықтардың және итальяндықтардың этногенездеріне қатысты.»

Бұлғар тілінде қара сөзі ұлы деген мағынаға ие. Шыны керек, Кубрат ханнан кейін Бұлғарияның ұлылығы мен атақ-даңқы лезде бәсеңси бастады. Бірте-бірте оның территориясы тарылды, жерлерінің бір бөлігі хазарларға көшті, ал басқасын Кубраттың ұлдары өзара бөлісті. Елеулі территориялық көлемін жоғалтқанымен, империяның негізгі бөлігі сақталынып қалды. Ендігіде Ботбай (Бат-Баян) хан оны нығайтып, көздің қарашығындай сақтауға кірісті. Оның иелігіндегі жер Прибалтикадан Енисейге шейін ұласты. Поволжьенің оңтүстігі мен Кавказ маңы хазарлардың қолдарына көшкен-ді. Жаңа мемлекеттік құрылымды сенімді түрде империя деп айтуға болатын-ды. Оның құрамына бұлғарлардан басқа славян, түркі, угро-фин тайпалары, біршама балтық жағалауы елдері мен скандинавтық тұрғындар кірді. Осынау сан түрлі ру мен тайпалардан құралған қауым белгілі бір уақытқа дейін бір шаңырақтың астында сыйысып тұруға мәжбүр болды. Ботбай (Бат-Баян, Халиб Илятбир, Бат-Умар, Камыр-Батыр) (617-643 жылдар) іскер, ұғынықты әрі дипломатиялық шеберлікті жақсы меңгерген билеуші болды. Ол сабырлы халде бұрынғы мемлекеттік

[148-бет]
шаруашылықты жөнге келтірді, тайпаларды тыныштандырды, мемлекеттік қызметті реттестірді, әлеуеті мол хазарлардың дұшпандық пиғылдарын сабасына түсірді. Оның қолбасшылық қарым-қабілеті арабтардың Бұлғарияға 654 жылы басып кірген кезінде айқын көрініс тапты. Ол араб қолбасшысы Әбдірахманның Саркел қаласы маңында әскерлерін

талқандап, Халыб (Жеңуші) деген атқа ие болды.

Ботбай үш рет өз дінін алмастырды. Бастапқыда тәңіршілдікті ұстанды, содан соң мұсылмандықты қабылдады. Ол, тіпті, Меккеге қажылыққа барып, халиф Омармен кездеседі. Сол уақыттан кейін, оны Бат-Умар деп атай бастайды.

Арабтар Бұлғарияға басып кіргеннен соң, хан исламнан бас тартып, христиандықты қабылдады, соның нәтижесінде оны Киев-Печерск лаврасында (үлкен монастырда) жерлеуге себеп болады.

Ботбай орыс және украин халықтары арасында зор құрметке ие. Ол қос халықтың батырлық дастандары мен аңыз, әңгімелеріне Илья Муромец және Будимир секілді алып батыр болып енді. Ботбайдың және оның әкесі Кубраттың дәуірінде шығыс славяндар: орыстар, украиндар және белорустардың арғы ата-бабалары Қара Бұлғария құрамына кірді. Олардың билеушілері ежелгі Идельдің патшалары болды. Соңыра дулаттардың хандары, соның ішінде Балаәмір мен Аттила да бар еді. Ежелгі Русьтегі Киев мемлекетінің анасы – Қара (Ұлы) Бұлғария, ал әжесі – Идель десек, дұрысы сол.

Ботбайдан кейін Қара Бұлғарияның хандары болып, сол әулеттен тараған дулат ұрпақтары ел биледі.

[149-бет]
Олардың есімдерін аталық:

Жураш Бат-Умар, Бат-Баянның ұлы

Сулаби, Жураштың ұлы

Айяр (Авар), Сулабидің ұлы

Тат-Үгек, Айярдың ұлы

Тат-Үтек, Айярдың ұлы

Кан-Каражар, Тат-Үтектің ұлы

Орыс (Ұрыс) Ұғыр Айдар, Кан (Хан) - Қаражардың ұлы

Билеушілердің тізімі Бахши Иманның 1997 жылы Орынбор қаласында жарық көрген «Жаграф тарихы» 3-томынан алынды.

Тарих беттерінде айтулы табыстарымен және жарқын бейнесімен із қалдырған тұлғалардың бірі - Кубрат ханның кіші інісі Шамбат, 620 жылы осынау аса ықпалды патша, қарым-қабілеті ерекше саясаткер және талантты

Шамбат және Дулоба мемлекеті

[150-бет]
қолбасшы өз әскерлерімен Батысқа қарай жауынгерлік жорыққа аттанды. Оның әскерлері Аварияны (Паннонияны), Чехияны, Словакияны, Польшаны, Прибалтиканы, Австрияны және Югославияны бірінен соң бірін жаулап алды. Соның нәтижесінде осынау кең-байтақ территория Шамбаттың иелігіне өтті. Мұнда, Еуропа орталығында, ол өзінің мемлекетін құрды. Шамбат мемлекет атауына өз руы Дуло атауын берді. Бұл мемлекет - Дуло руының аймағы және Дулоба билігі атауларын иемденді. Шамбат өз мемлекетінде бірін-бірі бөліп-жармай, алаламай, тұтас күйде билік жасады.

Ол өзінің саяси қадамы сипатында Византия империясы құрылғандығын жариялап, өзі даңқты Аттиланың лайықты ұрпағы екендігін мәлімдеді. Осы өлкелерде ғұмыр кешкен славяндық

[151-бет]
Шамбатқа шынайы қалыпта разы болды. Олар оны аварлардың қатал да қатыгез құлдығынан азат етіп, бостандық әперуші сипатында құрмет тұтты.

Дулоба (Дулеба) мемлекеті 35 жыл (623–658 жылдар аралығы) өмір сүрді. Осы жылдар ішінде мемлекет Еуропа құрылығының саяси әлемінде берік орнықты және өзінің мерейлі мәртебесі мен биік беделін баршаға мойындатты. Онымен төрт құбыласы тең алпауыт елдердің барлығы дерлік санасуға мәжбүр болды.

Шамбат өзінің есімін тарихта мәңгіге қалдырды. Өйткені, ол 620 жылы Аскал елді мекенінің орнына Ұлы Бұлғарияның астанасы, Ежелгі Киев Русынің астанасы, бүгінгі Украина мемлекетінің астанасы атақты Киев қаласын салды. Бұлғарлар оны Башту (Кубрат ханның екінші аты) деп атағанды жөн санады.

Журналист Николай Котомкин былай деп жазады: «ХІХ ғасырда археолог Николай Браденбург Киевтің айналасынан бірқатар қорғандарды қазды. Бұл жерлерде славян әскерлері емес, көшпелілер жерленген болып шықты» («Тарих жұмбақтары» №4, 2016 ж.).

Шамбаттың сондай-ақ «Қый» деген лақап аты бар-тұғын. Оны Кубрат хан дербестікке ұмтылуға бір табан жақын қасиеті бар болғаны үшін, яғни дербес Дулоба (Дулат) мемлекетін құрғандығына байланысты атаған-ды. Бұлғар тілінде қый сөзі бөліну, бөл деген мағынаны білдіреді. Осынау бұйрық райлы қый(қи) сөзі Шамбаттың лақап аты ретінде Киев қаласының атауына енді. Айтпақшы, қи сөзі төл тілімізде де бар. Бұл сөз бұлғарлардікіндей мән мен мағынаға ие. Қазақтарда Шымбай есімі жиі кездеседі. Бұл ежелгі және қазіргі дулаттар арасындағы дәстүрлі әрі сабақтас жалғастықты

[152-бет]
аңғартады.

658 жылы Шамбаттың әскерлері франк-аварлардың бірлескен армиясынан жеңіліс тапты. Ол кешірім сұрап өзінің ағасы Кубрат ханға қайта оралды. Ағасы Шамбат Қыйды кешіріп, Киев ұлысының ұлыс бегі атағын берді. Ол қайтадан атқа қонды... Өзгеше болуы мүмкін емес-ті. Шамбат саяси әлемде алып әрі алпауыт тұлға болатын.

Шамбаттың генеалогиялық тамыры

Аттила

Бел-Кермек (Ернак)

Жураш-Масғұт

Тагра

Белі-Шелбір

Түбіжақ

Албөрі

Шамбат

Шамбаттың генеалогиялық тамыры Бахши Иманның 1997 жылы Орынбор қаласында шыққан «Жаграф тарихы» кітабының 3-томынан алынды.

Дулаттар дулеба, дулоба хақындағы көптеген құнды мәліметтерді араб жылнамашылары - саяхатшылары қалдырған. Олар дулебтер қазіргі Волын, Чехия, Орта Дунай территорияларында, Балатон көлі мен Мурса өзені аралығында, Буг және Днестр өзендері бойында, Польшада, Белоруссияда, Батыс Украинада тыныс-тіршілік еткен деп есептейді. Олардың жоғарыда аталған территорияда өмір сүргендігі Шығыс Еуропаның, Чехия мен Польшаның көп бөлігінде дулеб және дудлеб

[153-бет]
сөздерінің топонимдік мәні мен мағынасы бар атаулардың қолданылуында дер едік. Мұндай атаулар Батыс Украинада, Белоруссияда да кездеседі. Мәселен, Дулибы, Дулебы, Дулеба өзені. «Тарих жұмбақтары» журналы, №10, 2015 ж.

Сонымен, Шамбат құрған мемлекет тарихи материалдармен ғана емес, сондай-ақ географиялық топонимдермен де расталады. Сол мемлекеттің аты – Дулебия Рось деп те аталатын. Бұл ұлы мемлекетке гректер Ұлы Скиф деп те ат қойып, айдар таққан-ды. Осыдан-ақ, дулебтер славяндар болмағандығына, скифтер, яғни дулаттар екендігіне көз жеткізесіз.

Дулебтердің бір бөлігі кейінірек өздерін волындықтар деп атады. Мінеки, араб саяхатшысы Максуди былай деп жазады: «Олар пұтқа табынушылар және заңдар туралы ештеңе де білмейді. Осы тайпалардың біреуі бұрындары ежелде билікке ие болды, оның патшасын Маджак деп атады, ал тайпаның аты Валинана еді. Бұл тайпаға ежелгі дәуірде өзге де славяндық тайпалардың барлығы бағынды, өйткені онда жоғары билік бар-ды және басқа патшалар оған мойынсұнды...

..Валинананың патшасы Маджак славяндықтардың байырғы тайпалары өкілі, бұл тайпа өзге тайпалар арасында құрметке ие және басым тұрады» (А.Пересветтің «Орыстар славян емес пе?» кітабының 23-тарауынан. Дулебтер).

Валинана дегеніміз - Волынь, ал патша Маджак – бұл Шамбат патша. Сонау Балаәмір мен Аттиланың заманынан бері дулаттар славяндық тайпаларға билік жүргізді, олардың өмір сүру үдерістері мен қызметтерін ұйымдастырды. «Велес кітабында» дулеб тайпасы

Дулебтер туралы жазба және заттай деректер

[154-бет]
славяндық тайпалар арасындағы ең бастысы деп тектен текке айтылмаған.

Араб тарихшысы Гардизи дулебтердің жауынгер халық болғандығын, славяндардан алым-салық жинағанын, бірақ жер жыртып, егін екпегені жайлы мәлімдейді. («Тарих жұмбақтары» журналы. №10, 2015 ж.) Бұл деректен аңғарғанымыз - дулебтердің славяндықтар болмағандығы. Олар орыс халқының негізгі өзегі және этноқұрылым тобын құрған соң, беріректе ғана славяндану үдерісін бастан кешті. Дулаттардың (дулебтердің) тарих көшіндегі жетекшілік рөліне еш шүбә келтіруге болмайды.

Х ғасырда араб тілді энциклопедияшы Ибн Русте дулебтерде ведундер (бедуилер, арабша - далалықтар) өздерін патшадан жоғарымыз деп есептейді («Тарих жұмбақтары» журналы. №10, 2015 ж.). Үйсіндер мен дулаттардың ішіндегі абыздар қауымы өте үлкен рөл атқарғанын біз жоғарыда жазған едік. Бұл жерде сөз, әрине, ақ күндер жайлы, дулаттардың абыздар қауымы жөнінде болып отыр.

Жылнамашының Мәңгілік Олегтің тобында көптеген тайпалар мен халықтардың, соның ішінде, дулебтердің де шайқасқаны жөнінде жазғаны

[155-бет]
ерекше құнды куәлікке ие. «Тарих жұмбақтары» журналы, №10, 2015 ж. Бұл деректің өзі дулебтердің жеке этнос болып табылатындығы, яғни дулаттардың (дуло) бір бөлігі екендігі туралы айтылған дуалы сөз дейміз.

Дереккөз: Әбдіқадыр Дәуітбеков, «Дулаттар», 145–155-беттер. Мәтін кітаптағы авторлық тұжырымдарды береді; карта, таңбалар мен жазба жәдігерлер түпнұсқадағы нұсқаға сай сақталды. 155-беттегі келесі тараудың мәтіні бұл мақалаға енгізілген жоқ.