Дулат тайпасынан шыққан тұлғалар жайлы тарих тереңіне көз салсақ

Дулаттар тарихы мен үйсіндердің эфталит мемлекетін, ғұн мемлекетін құруы

Хакасияда Шемі елді мекені және Шемі өзені бар, бұлар фонетикалық дыбыстану және өзгеруі тұрғысында шымыр атауына бара-бар Ғалымдар алдында әлі де көптеген қытай терминдерінің құпия сырларын шешу міндеттері тұр

Және де «Оңтүстік хуннулар және Дулолар» мақаласына жүгінелік:

Шаньюй сөзі Сүйлянти (Люанти, Луанти, Люанди) деген адам тегінен туындаған, ал басқа да атақты тектер арасынан Хуань, Хейбу, Цюолинь және Лан секілді атаулар болған

Осынау мақалада сондай-ақ, шаньюй ендігіде Түге (туг, туге, ту - жалау сөзі), (мүмкін Түркеш) сөзінен туындайтыны айтылады

Туге сөзінің этнониміне байланысты басқа да ой-пікірлер бар. Мәселен, түге этнонимі бұлғарлар княздігінің арғы ата-бабалары дуоло есімімен бірдей, деп есептейді ғалым О.Прицак (Бұлғар княздігі діндары және бұлғарлардың ата-тегінің тілі. Висбаден. 1955 ж.)

Ежелгі қытайлар дулу (дулат) руы туралы білген , осы рудан ұлы жаулап алушы Аттила мен Түркі қағанатының қағандары Бумын , Истеми және басқалардың шыққанын жадтарында тұтқан, олар ғұндар билеушілерінің ұрпақтары болғандығын жақсы ұғынған

Сондықтан да дулу (дулат) руы қытайлардың көз алдында елеулі әрі ықпалды болғандығы байқалған

«Оңтүстік хуннулар және Дулолар» мақаласынан сонымен бірге «төрт мүйізді» және «алты мүйізді» деген атауға ие болған агақты билеушілері жөнінде оқып білеміз

Осы рулардың таңбалары төмендегіше белгіленеді:

Белгі - қалақшалар таңбалары (Кызласов, Грязнов, Вадецкая боЙЫНШа). Э.Б.Вадецкая. Древние идолы Енисея. Наука, Л. 1967. Википедия. Окуневская культура

Шаньюй Мөденің даңқты істерін оның ұлы ұрпақтары:

- Балаәмір

- Бөржігін

- Аттила

- Кубратхан

- Ботбай

- Аспарух

- Бумын

- Естемі

- Шыңғысхан

Темір және көптеген елдердің билеушілері одан әрі жалғастырды

***

Дулат руынан және оның абыздар кастасынан шыккан ак күндердің (ғұндардың)

- Кушан

- Бактрия

- Парфия

- және эфталиттер мемлекетінің билеушілері Кушан, Бактрия және Парфия сиякты аса қуатты мемлекеттердің негізін солтүстік-шығыстан келген көшпелі тайпалардың қалағаны тарихи ғылым саласына мәлім

Белгілі кеңес ғалымы А.Н.Бернштам өзінің «Ғұндар тарихының очеркі» атты кітабында бұл тайпалар ғұндар болған деп айтады. Ол Орта Азияға ғұндардың бастапқы келу мерзімі б.ғ.д. I ғасыр деп есептейді

Археология, нумизматика, сфрагистика материалдарына қарағанда, олардың қоныс аударуы бұдан да ертерек б.ғ.д. III ғасырда басталғанына куәландырады

Хорезм, Маргияна, Соғда, Ферғана, Ташкент маңайы, Үстірт, Арал маңы, Кушан, Бактрия және Парфияның әртүрлі тарихи материалдарын зерттей отырып , біз әлгі күнге дейін белгісіз көшпелілердің құпия кілтінің сырын ашу мүмкіндігіне қол жеткіздік

Жұмбақ сыры олардың таңбасында жатқан-ды

Беймәлім көшпелілер тарихшылар ат қойып, айдар таққан ғұндар дегеніміз дулаттар болып шықты

Бұл жұмбақтың құпиясын ашуға

«КСРО археологиясы Кавказ және Орта Азияның ежелгі мемлекеттері» кітабы (жалпы редакциясын басқарған академик Б.А.Рыбаков. Ғылым. Мәскеу. 1985 ж.) ерекше рөл атқарды

Онда жоғарыда аталған өңірлердегі археология жетістіктері бойынша бай материал жинақталған

***

Бізді дулаттардың таңбалары бедерленген керамика мен кірпіштер назарымызды өзіне аударды. Дулаттардың таңбаларын, сондай-ақ қыш мүсіндерден де таптық

Қыш мүсіндерде ғана емес, сонымен бірге Үстірт ауданындағы табылған тас мүсіндерде (балбал тастар) дулаттардың таңбалары көзге менмұндалай көрінді

Нумизматика мен сфрагистика материалдары дулаттардың Орта Азиядағы ежелгі мемлекеттерді билеушілердің құрамына кіргендігін айқын танытты

Дулаттардың таңбалары өте жоғары құрметтелді. Қадірленді. Мәселен, таққа көтерілген билеушіге қасиетті алтын шеңбер жүзік тапсырылатын. Бүндай дәстүр хақында біз бұдан бұрын хабарлаған болатынбыз

Дулаттардың таңбасын біз қабырғаларға ойып жазылған ежелгі Парфияның картиналарынан да аңғардық

Ежелгі Хорезмдегі монеталар (Б.И.Ваинберг бойынша). Құрастырған А.Б.Никитин (Дулаттардың таңбалары). Қалған суреттер КСРО археологиясы. Кавказ және Орта Азияның көне мемлекеттері. М., 1985. 339, 386,406,454 беттер

Ежелгі Маргиананың мүсіндері. Құрастырғандар: Г.А.Кошеленко, З.И.Усманова, М.И.Филанович (Дулаттардың таңбалары).

Согдадан табылған мүсіндер (В.Мешкерис бойынша). Қүрастырған Г.А.Кошеленко (Дулаттардың таңбалары)

Таста ойылған Дулаттардың таңбасы. Үстірт III Байте. Қазақстан тарихы І том. Алматы 2010 234 бет Жоғарыдағы суреттер КСРО археологиясы. Кавказ және Орта Азияның көне мемлекеттері. М., 1985. 339, 386, 406,454 беттер.

Кушан, Бактрия, Парфия билеушілерінің есімдерінде түркілік тамыр сақтаулы әрі менмұндалайды

Мәселен, Кушан елінің белгілі билеушісі Қанышке (салыстырыңыз: Қаныш Сәтпаев) болған

Кушан империясының негізін қалаған тұлғаның аты-жөні Құлжа Кадфиз ( Құтжол Қатпыз - түркіше) еді Ал Парфия мемлекетін Арсақ (бұл да түркі есімі) басқарды

Атақты Красты жеңген парфияндық қолбасшы Сүреннің есімі түркі халықтарында жиі айтылады Енді мемлекеттердің атауларына назар аударалық:

Кушан - күшті ел деген мағынаны

ал Бактрия - ер есімі Бақтиярмен үндес әрі мәндес екендігіне еш күмән жоқ

¥лы жүз қазақтарының аңыздарының бірінде дулаттардың ата-бабаларының бірі даңқты батыр Бақтиярдың оңтүстік тараптағы көптеген жерлерді өз қарамағына қаратқаны, оны билегені айтылады

Мүмкін осынау өңірлер сол себепті Бактрия деп аталуы да

Сонымен бірге атақты ер Бақтиярдың есімі дулаттар мен үлы жүз қазақтарының жауынгерлік ұранына айтылғаны тарихтан мәлім. Ал Ауғанстанда бақтияр елі бар

Кушан, Бактрия, Парфия мемлекеттеріне тек дулаттар ғана емес, сондай-ақ үйсіндердің ұрпақтары:

үйежі

тоқар

хионит

үйсіндердің абыздар қауымы және

дулаттардың ақ күндері (хүндар) қоныс аударған

Ал Орта Сырдарияға үйсіндердің батыстағы саласы:

- асилер

- ятилер

- арсилер көш бетін бүрған. Соңғы үш рулар жөнінде белгілі ғалым А.Н.Бернштам мәлімдеп, баяндаған Аталмыш ғалым былай деп жазады:

Ғүндардың жаппай Орта Азияға келуі қарсаңында Жетісу және Орталық Тянь-Шан сақ, үйсін тайпаларымен қоныстанған-ды, олардың бір бөлігі Ферғанаға, Орта Сырдарияға еніп кеткен-ді

Басқа бір түста біз үйсіндердің Ферғанаға бас сұққанын айтуға әрекет жасағанымызда, олардың Ферғанада үйсіндер-кушандар әулетінің қүрылуына жағдай туғанын еске салғанымыз жөн және тохар тілінің дыбыстық нормасына сәйкес үйсін сөзінің усунь түрінде айтылуына куә боламыз

Ферғананың шығыс бөлігі Хюсюн деп аталуын осы орайда кездейсоқ дей алмаймыз: мұнда кусан (кушан) сөзінің фонетикалық байланыстары айқын байқалады» (А.Н.Бернштам. Ғұндардың тарихи очеркі)

Ак күндерді (ғұндарды) өзге халықтар сондай-ақ эфталиттер деп атаған

Және бір болжамдарда олардың билеушісінің есімі Эфталан (мүмкін Ептіалан) болған

Ақ күндер (эфталиттер) және дулатгар б.э. 484 жылы иран шахы Перозды жеңіп, қуатты мемлекет қүрды. Осынау елдің билеушілері ақ күндер (ғүндар) және дулаттар болғандығына сол уақыттардағы монеталар куә (Википедия. Эфталиты)

Ақ күндер (ғүндар) Үнді елінде де өз мемлекетін құрды

Олардың билеушілерін Ториман және Михырақұл (түркіше Мықырақұл) деп атады

Википедияда «Эфталиттер» жайлы былайша атап өтіледі: