Дулат тайпасының түрлі атаулары мәнінің біртектілігі және оның қүрамдас бөліктерінің өзара катынасын анықтайтын факторлар

Дулат атауы мен дулат тайпасының шығу тегі мен тарихы

Дулат тайпасы ежелгі дәуірден-ақ пайда болып, саяси аренаға көтерілгені мәлім

Бұл тайпа сипатында тарих атты ұлы көште жол шетіндегі күресінге ешқашанда лақтырылмаған және тағдыр талқыларының сан алуан иірімдерінде шаң жұтып, жоғалып қалмаған.

Аса мәртебелі ұлы Уақыт бұған куә. Тайпа қашанда тарихи оқиғалардың қалың ортасынан табылып, түрлі халықтардың қуатты әлеуетімен бәсекелестік танытқан

Қазірде де дулаттар сенімді түрде жасампаздық жолмен іс-әрекет жасап, тыныс-тіршілік етуде, қатарлары нығаюда. Бүгінгі елдегі демографиялық дүмпулер де дулат тайпасына қатысты екендігін атап айтқан жөн

Дулаттардың ұрпағы қазақ халқының ертеңгі келешегі мен игілігі бағытында табысты еңбек етуде

Екі жарым мың жылдай уақыт аралығында дулат тайпасы әртүрлі атауларға ие болды.

Олар:

- дула

- далу

- дулу

- дуло

- далуг

- дулуг

- тулак

- дуглы

- дулеб

- дулаб

- тулу

- джулұт

- джулат

- доллу

- доллат

- дуулат

- дулукат

- дулакат

- дуклат

- доглат

- дулат деген қалыпта әртүрлі фонетикалық өзгерістерге орай айтылды

Солай жазылды да. Әйтсе де, барша атаулардың мәнісі біреу ғана. Әртүрлі айтылып, жазылғанымен осы атаулар бір ғана тайпаны айқындайды, яғни, әрбір атаулар бір атаудың құрамдас бөліктері

Былайша айтқанда, Еуразияның ұлан-байтақ территориясында шашырап жатқан және әртүрлі халықтардың тілдік ерекшелігіне сай өзгерістерді бастан кешіп, уақытқа сәйкес жаңарып, жаңғырған

Әр халык дулат тайпасын өз үйлесімдігіне байланысты жазған, сол себепті атаулар да әркелкі болған. Бірқатар ғалымдар дулат тайпасы әртүрлі атаулармен белгілі болғанын атап айтады, бұның өзі ақиқатқа қадам жасауда байыпты әрекет болып отыр

Қазірде дулат атауын басшылыққа алған ортақ тарихи өлшем қабылданған. Бұл тарихи атаудың түрлі-түрлі айтылуы мен жазылуының сырын ашуда негізгі кілт екендігі мәлім.

Дулу, дуло, дуглат атаулары дулат тайпасының әртүрлі атаулары болғандығы қазірде дәлелдеуді қажет етпейді, өйткені бұның өзі тарихи аксиомаға айналды

Тіпті, қазақ мектептеріндегі 7-сынып оқушыларына мұндай түсініктеме берілген.

Қазақстандық бабалар энциклопедиясында («Тарих ата», «Ежелгі Қазақстан» Аруна. 2002 ж., 1546.) дулу тайпасы 5 рулы:

- Түркеш

- Қойлау

- Шимойын

- Ысты

- Жаныс екендігі атап айтылады

***

Дулат атауының әртүрлі айтылуы жөнінде ресейлік ғалым З.З.Мифтахов жақсы түсініктеме береді

«Поволжье аудандарына қоныс аударғаннан кейін дуло руы екі бөлікке бөлінді. Оның бір бөлігі Поволжьеде қалды , уақыт өте келе Синдтермен бірге Месопотамияға бағыт алды

Өзге бөлігі Имэнстермен (именковтер) бірге шығысқа қарай бет түзеп, Монғолия территориясында тұрақтап қалды

Оның аумағындағы өзенді имэндіктер Дуло деп атады. Қазірде бұл өзен Тола деген атауға ие

Соңыра Дуло руының осы бөлігі хундардың этножүйесіне еніп , дулаттар деп белгілі болды.

Б.э. II ғасырында қытайлықтардың тегеурінімен дулаттар Шығыс Тяньшанның солтүстік етегіндегі аудандарға қоныс аударды.

164 жылдар шамасында дулаттардың неғұрлым күшті бөлігі солтүстік хундардың басқа руларымен бірге батыска, солтүстік Кангюйге көш түзеді

Дулаттардың әлжуаз бөлігі өздеріне туыстас адбан (атбан) және суан , сондай-ак жалпы атауы жалайыр деп аталатын шыккан тегі әртүрлі рулар бірлестігімен бірге қалды

Тарбағатай (Таштау) және орта Тяньшан арасындағы территорияда олар қытай құжаттарындағы қайнаркөздерде Юебань деп аталатын мемлекетті құрады.

Уақыт өте келе дулат руы: ботпай, шымыр, сиқым және жаныс деген үлкен тайпаға айналды

V ғасырдың соңында Юебанға гаогюйлер басып кірді. Дулат тайпасының бір бөлігі, соның ішінде ботпай руының бір тобы Солтүстік Кавказ бен Азов маңына кетті

Қалған бөлігі бұрынғы территориясында қалып , гаогюйлерге (аудармасы: «биік арба», осынау түркітілді халықты қытайлықтар осылай атаған) өздерінің тәуелділігін мойындаған

***

Тайпаның осы бөлігі тулу атауымен белгілі. Түркілердің қысымымен тукю гаогюйлер Юебаньнан Селенга өзені мағына қоныс аударады. Тулу (дулаттар) Юебаньда қалады

VII ғасырда Юебанның бес батыс-түрік аймағы дулаттардың аймағы (аудандары) болатын. Олар Түркі-түкю руына жақын түркеш және кергеш руларымен біргелікте ғұмыр кешті. XIX ғасырда түргештер мен кергештер черневтік татарлар құрамында болды

Черневтік татарлар қазіргі Алтайда Телец көлі мен Катунь өзені аралығында өмір сүрді. Черневтік татарларды (йыш-кіші) алтайлықтар туба деп атайды...

Батысқа бет алған дулаттардың бір бөлігі шығыс Азов маңына тұрақтады. 574 жылға таяу батыс хундар тайпасының басына дулу (дулат) руы келеді

Осы ру 544 жыл бойы билік басында болды: бастапқыда солтүстік хундар арасында, содан кейін Юебаньда, соңына Азов маңы және Қара теңіз бұлғарлары ішінде, ең ақырында Дунай бұлғарларына билік жүргізді

Бұлғарлардың көптеген даңкты билеушілері дәл осы рудан еді»

(З.З.Мифтахов. Татар халқының тарихы бойынша лекциялар курсы, 2-лекция). ҺЦр://гц8§еп02.һ1.ги/Ви1§о- Ьесіог/СопіехіЗ .һіт

Ғұндардың этножүйесіне дулаттардың арғы ата- бабалары үйсіндердің кіргенін айта кеткен жөн

***

Дулат тайпасы ежелдегі қуатты этникалық құрылыс сипатында ғұндардың этножүйесіне ғана енбей, сонымен қатар:

- түркі

- бұлғар

- славян

- угро-фин

- солтүстік кавказ

- иран

- герман

- роман

- монғол

- маньчжур

- қытай

- қырғыз

- әзірбайжан

- түркмен

- қазақ этножүйесіне кірген.

***