Дулат текті Сельжук мемлекеті, Хазар және Авар қағанаттарының билеушілері, құмық және көне ноғай тайпаларының көсемдері

Дулаттардың билеуші әулеттері бүкіл Еуропа мен Азияда тарыдай шашылған-ды. Билік басына мұншалықты ауқымда бір тайпа өкілдерінің келуін әлемдік тарих бұдан кейін білген емес. Бұл құбылыс, шыны керек, өте ғажап және жұмбағы мол жәйттердің бірегейі.

Бұлғария билеушілерінің арасында аса қуатты сельжүк әулетінің негізін қалаушылар пайда болды, яғни тағы да дулат тегінің өкілдері тарих беттерінде өз іздерін тайға таңба басқандай әсерге бөлейді. Мінеки, орайда «Жаграф тарихы» кітабында былай деп жазылған: «бұлғарлар бөрі атауына және бір атауды

теліді, бұл атау – селытші (басқаша селже, желітші түрінде де айтылады), яғни ерітуші (бұлғарша селыт, желыт – металды еру, осы сөзден орыстың тілінде железо – темір деген сөз пайда болды) деген мағына білдіреді. Бір қызығы, Ерітуші деп, сондай-ақ атақты бұлғар ханзадасы Жақын (Тақын) Түрікті, Алмыш Жафар патшаның немересін де атаған. Соңыра Жақынның тектері, яғни Сельжүк атанғандар (яғни Ерітуші тектері) Бұлғарияда қоныстанған оғыз ханның отбасымен туыс-жекжат болып, бұлғар оғыздарына басшылық жасады. Сельжүктердің бірі бұлғар оғыздарының бір тобымен біраз уақыт өтісімен, бұлғар билеушісі Талиб Момынның тарапынан саманид оғыздарына қарсы жорыққа аттанып, алғашқы жеңістерден соң өзін ортаазиялық оғыздардың көсемі етіп жариялайды, ал оның ұрпақтары XI ғасырда дербес Сельжүк империясын құрады.» (Бахши Иман. Жаграф тарихы. 2-том. Орынбор. 1994 жыл) http://baltavar.narod.ru/Tom2.htm Сельжүк империясы Осман империясына жол ашқан айқын нышаны болды. Бұл империя османдықтардың атақ-даңқтың заңғар биігіне көтерілудің тәжірибе алаңы болды.

Хазарлар да ежелгі дулаттардың ұрпақтары екендігі мәлім. Олар ұзақ ғасырлар бойы Монғолия, Оңтүстік Сібір территорияларында бірлікте ғұмыр кешті. Олардың тілі, дәстүрлері, салттары, жө-жосықтары өте ұқсас.

Хазар тайпасының негізін қалаушы Хазар патша болып табылады. Ол хондарды (ғұндарды биледі). Оның ұрпақтары дулаттардың ізін іле-шала Оңтүстік Сібірден қоныс аударып, Оңтүстік Русь далаларында, Солтүстік

Кавказда біржолата байыз тапты.

Қази-Бараж былай деп жазады: «Хазарлар Бұлғарлар берген жерлерге тамаша жайғасып алды, өйткені хазарлардың басында ортаазиялық бұлғарлар тұрды, ал хазар қағандары, сондай-ақ ежелгі бұлғар тектері Син немесе Афшин (Ашин – дулаттардың тегі) тектерінен сайланатын. Хазарлар өз ордасының орталығы етіп, бұлғар қаласы Итильді таңдады және бастапқыда Бұлғар мемлекетімен өте жақсы достық қарым-қатынаста өмір сүрді. Бұлғар патшалары хазарларға алым-салық төлейді, себебі хазарлар жаулардың Бұлғарияның оңтүстік және шығыс шекараларын оқтын-оқтын жасаған шабуылдарынан қорғап, тойтарыс беретін. Бірақ бұлғарлар хазарларға олардың шайқастары кезінде көмек те көрсететін, мұндай жағдайларда хазар қағандары Бұлғарлардан алым-салық алмайтын. Шын мәнінде Бұлғарияның Хазар ордасымен аралықтағы қос тарапты одағы VIII ғасырдың ортасына дейін сақталды. Хазарлармен бірге бұлғарлар Солтүстік Кавказды жаулап алуға ұмтылған араб әскерлерінің тас-талқанын шығарды. Алайда 737 жылы хазар қағаны арабтардың ауыр соққысынан бүтіндіэй жеңіліске ұшырайды. Хазар-араб келісімінің шарттары бойынша қаған барша тілек білдірушілерге исламды қабылдауға рұқсат берді, сөйтіп бірталай бұлғар-боржандар мұсылмандықты қабылдады. Сонау 737 жылдан бастап ислам бұлғарлар арасында тарай бастайды.» (Бахши Иман. Жаграф тарихы. 1-том. Орынбор. 1993 жыл) http://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/ru/content/dzhagfar-tarihy-tom-1

Хазар империясын дулат тегінің Ботбай атасынан тараған Тамиянның (Tamьян) ұлы Ілиястың билегені

белгілі. Оның генеалогиялық тамыры мына төмендегідей көрініс табады:

Ботбай

Жураш

Бат-Омар

Сулаби

Айяр (Аяр)

Тат-Өгек (Тат-Угек)

Тамиян

Ілияс

Ілиястың ұрпақтарының тізімі 1997 жылы Орынбор қаласында жарық көрген Бахши Иманның «Жаграф тарихы» кітабының 3-томынан алынған. http://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/ru/content/dzhagfar-tarihy-tom-3

ІХ ғасырдың басында хазар қағаны Обады жаңа дінді – иудаизмді (жаһудизмді) қабылдайды. Бұл дінді Хазар еліне бұхаралық еврейлер кіргізді.

Хазар мемлекетін орыс князі Святослав күйретті. Хазарлардың бір бөлігі Қырымға және Батыс Еуропаға қашты, ал басқа бөлігі Бұлғарияның құрамына енді. Аз санды қарайымдардың халқы өздерін хазарлардың ұрпағымыз деп санайды.

Аварлар дулат (дуло) және бұлғар тектері билігінің қанаты астында болды. Солардың ортасында олар өсіп-өніп, аварлар ретінде саяси аренаға көтерілді. Олар ұзақ жылдар бойы Еуропаны өздерінің жаулап алушылық іс-әрекеттерімен сан мәрте тітіркендіріп дүр сілкіндірді. Соңыра аварлар көптеген еуропа халықтары арасына, әсіресе, венгрлер ортасына сіңіп кетті.

Солтүстік Кавказды шартты түрде сонымен бірге Кавказдық Бұлғария деуге жарасады. Мұнда біршама

уақыт бойы дулаттардың ханы Аспарух билік жасады. Сол кездерде бұл өлкелер Бُржания (Бұлғария) деп аталды. Аспарух ханмен бірге Дунай Бұлғариясына (Жаңа Бұржан) құмықтар, балқарлар, қарашайлықтардың ата-бабалары, көптеген бұржандықтар қоныс аударды.

Бұлғар ханының немересі Бу Юрган Құмық – құмық халқының негізін қалаушы және Бұржан (Кавказдық Бұлғария) елінің билеушісі. «Жаграф тарихы» кітабына сәйкес оның генеалогиялық тамыры мына төмендегідей көрініс табады:

Аттила

Бел-Кермек (Ернақ)

Жураш

Тагра

Белі-Шелбір

Түбжақ (Топжақ)

Арбұға (Бу Юрган)

Құмықтың ата-бабаларының тізімі Бахши Иманның 1997 жылы Орынбор қаласында жарық көрген «Жаграф тарихы» кітабының 3-томынан алынды. http://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/ru/content/dzhagfar-tarihy-tom-3

Бағзы және нағыз қазіргі ноғайлар бұлғарларға туыстас болған. Олар да дулаттардың билігінде болған. Бағзы ноғайлар бұлғарларға қарсы соғыспаған. Олар ешқашан да өзара туыстық байланысын жадтарынан шығармаған.

Қазіргі жаңа ноғайлар ендігіде қыпшақ тайпаларына жақын болды. Олардың арасынан көптеген белгілі тарихи тұлғалар шықты.

Сельжүк империясының билеушілері дулу (дулат) тегінен шыққандығы жөнінде Түркияның тарихшылары мен қоғамы хабардар. Бұл мағлұматты біздер 28 мамыр күні 2016 жылы аққойлы тайпасының баһадүрі, Түркия азаматы Әли Атвурдан алдық.

Сельжүктердің қалаулы билеуші тобының дулаттарға жататынын олардың символы – екі басты бүркіттің белгісі растайды. Мұндай белгісі бар алқаны сельжүктердің сұлтандары мен ханзадалары таққан. Бұл жайлы біздерге жазба құжаттар көздері ғана емес, сонымен бірге көп сериялы «Ертогрул» фильмі де көзімізді жеткізді. Айтпақшы, Краснояр өлкесінде Сельжүр жотасы бар. Бәлкім осы жерде өте ерте замандарда сельжүктер өмір сүрген болар.

Біздің ойымызша, Осман империясының негізін қалаған, ендігіде басқа бір оғыз тайпасының бірі – қайы да қуатты дулат тегінің бір бұтағы болса керек. Бұл жөнінде қайы және баят тайпаларының таңбасы дәлел бола алады. Ол мынандай көрініске ие: [ЫБЛАН / Тамға суреті] Шамамен алғанда, дәл осындай таңбаны Бұлғариядағы патшалық дуло тегі иеленген.

Біз қайы тайпасының билеушісі Гюндогдудың, Сүлейман шахтың үлкен ұлының сыртқы киіміндегі бейнеленген екі басты бүркіттің бейнесіне назар аудардық (көп сериялы «Ертогрул» фильмінің 6-сериясы). Бұл нені аңғартады? Өйткені ол тектен-текке дулаттардың символын тағып жүрген жоқ. Қайылардың дулаттарға туыстық қатынасының белгілері аз емес, көп. Бұл мәселе одан әрі зерттеуді талап етеді.

Ежелгі дәуірлерде хазарлар дулаттардан бөлініп, өз

«Дулаттар» кітабының 235–251-беттерінен мәтіндік үзінді: Сельжүктер, хазарлар, аварлар, құмықтар және ноғайлар жөніндегі авторлық пайымдар мен таңба суреттері.

Салт-мая мәдениеті заттарындағы екі тісті және үш тісті белгілер (В.Е.Флерова бойынша) http://www.hagahan-lib.ru/library/obrazy-i-suzhety-mifologii-hazarii10.html

Бұл белгілердің негізі – дулаттардың таңбасы.

алдына дербес әрі күшті тайпаға айналды. Ғалымдар К.Т.Лайпанов, И.М.Мизиев өздерінің «Түркі халықтарының шығуы туралы» кітабында былай деп жазады: «Бұлғарлар мен хазарлар көптеген қазіргі заманғы түркі халықтарының, әсіресе, балқарлардың, қарашайлардың, құмықтардың, чуваштардың, татарлардың, башқұрттардың, дунай бұлғарларының, қарайымдардың этногенезіне қатысқан ғұн тайпалары болғандығы ғылыми тұрғыда дәлелденген.» http://www.twirpx.com/file/687731/ Айтпақшы, хазарлар этникалық тұрғыда бұлғарларға өте жақын болған. Хазар тайпаларына бұлғар тектері де кірген. Олардың тілдері де ортақ болған.

Ауғанстанда 7 миллиондай хазар бар. Википедия. Хазарейцы. Рас, олар ежелгі хазарлардың ұрпақтары емес. Хазарлар Ауғанстанға Шыңғысханның әскерлері құрамында басып алу мақсатымен келген. Мұнда олар бастапқыда күзет рөлін атқарған, содан соң жергілікті тұрғындармен араласып, иран тілінде сөйлеген. Олардың тілдік қорының 20 пайызы түркі сөздері. Хазарлар арасында қазақ және басқа да түркі тайпалары жиі кездеседі. Бұл хазарлар – Хазар-қарлық хандығының (Қарахан мемлекетінің) елі «Аңыз адам» журналы №5(161) наурыз 2017.

Еуропа тарихында аварлар елеулі із қалдырған. Олардың шығу тегі қалай, қандай, қайдан келген? Осынау сұраққа ғұндар тарихының білгірі А.Н.Бернштам тұшымды деңгейде жауап берген. Ол былай деп жауап береді: «Ғұндар бірлестігі тарқап кеткеннен кейінгі көшпелілер, шын мәнінде, шығу тегі ғұндар, олар өздерінің көшбасшысы Оуардың есімімен аталатын.» (А.Н.Бернштам. Ғұндар тарихының очерктері. http://kronk.spb.ru/library/bernshtam-an-1951.htm).

Сонымен, күн (ғұн) Оуар Авар қағанатының билеуші әулетінің негізін қалаушы болып табылады.

Авар қағанатының ұйытқысы күндер (ғұндар) болды, ал олардың құрамына угрлар, жужандар және басқа да тайпалар енді. Аварлар, шыны керек, Аттиланың ғұндары секілді көптеген тайпаларды біріктіре алмады, бұның өзі өз кезегінде олардың франктерден опат болуына әкеліп соқты.

Ғалым С.В.Трусов былай дейді: «Паннонияда (Венгрияда) өзінің табиғи қасиеттеріне орай Аттила

державасының орталығы болды, ғұндардан кейінгі кезенде... екі халық тыныс-тіршілік жасады, олар өздерінің тектік бастауларын қытайлық үлгідегі ғұн империясынан алған-ды: бұлар аварлар мен угрлар... Франктік ақпарлар аварларды ғұн деп атайды.

Аварларға славяндар, бұлғарлар, содан кейін VII ғасырға франктер күйрете соққы жасағаннан кейін, олардың бір бөлігі Паннонияда өмір сүре берді. Франк корольдері мен елшіліктерге жазған хаттарында аварлар славяндардың тарапынан көрген қысымдарға шыдап келе жатқандарына шағымданатын. Түптің түбінде оларды франктер қазіргі Париж ауданына қоныстандырды, соңыра аварлар қазіргі француз ұлтының құрамына кірді». (Трусов С.В. РенТВ арнасына берген сұхбат. http://etnogenoa02.hut2.ru/Path-SKOLO/8-TBguniRUS-2.htm).

Солтүстік Кавказ, Еділ өңірі, Қара теңіз маңайы, Қырым – ежелгі дулаттардың, үйсіндердің және олардың жаңа этникалық топтарын құрып орналасқан аса қуатты территориясы.

Олардың Сібірден, Қазақстаннан және Орта Азиядан Батысқа қоныс аударуы халықтардың Ұлы қоныс аударуына дейін және одан кейін де жалғасты, яғни олар осынау үдерістің алғашқы жолашары және қозғаушы күші болды. Жоғарыда аталған территорияларда дулаттардың орналасуы олардың жер-жерлердегі таңбаларының көріністерімен айшықталды.

Сонымен, Солтүстік Кавказ дулаттардың жаңа отанына айналды. Бұл жөнінде қазіргі Арқыз елді мекені жанынан табылған атақты Зеленчук жазбасы куә бола алады. Осынау хатты әркезде әрқилы оқып шықты.

Біз белгілі ғалым И.М.Мезиевтің оқылған мәтінінде шындыққа жақын жәйттер айқын сезіледі деп білеміз. Сіздердің назарларыңызға Зеленчук жазуларының аударма мәтінін ұсынамыз: «Иса пайғамбардың жазуымен Николай билеушіні Хобстың (Дуло, Ботбай, Авдан, Суан) шаңырағы бірлестігінен жалғыз өзі адван (т) Бактияр бек әке жұртынан бөлініп, аландардың жұртына (дала мен алқапқа) сиыр жылы (өгіз жылы) бет түзеді.» http://www.twirpx.com/file/687731/

Мәтіннен байқағанымыздай, мұнда албан, суан, дулат және оның тегі ботбай көрініс тапқан. Бәрінен бұрын дулаттар сиқымдармен, жаныстармен және шымырлармен қоса айтылған, ал ботбайлар сан жағынан көп болғандықтан, олардың

бөлініп шығуына себеп болды.

Ендігіде Зеленчук жазулары табылған Арқыз атауына көңіл бөлейік. Мұнда арлы, нағыз, иманды қыз деген мағына менмұндалайды. Бұндай атаулар Мыңүйсін (Минусинск) шұңқырында да кездеседі. Сол жерде өзендердің біреуінің атауы – Асқыз немесе хас қыз, әйтпесе, асы мол қыз деген мағына мен мәнді аңғартатындай. Сондай-ақ, Хыз кезе – Қыз көзе және Хыз тас – Қыз тас деп аталатын тастан қашалған сөздер бар. Терминдік топонимдердің Мыңүйсін шұңқыры мен Кавказ арасында өзара байланыстың бар екендігі айдан анық.

Ежелгі дулаттардың Еділдің орта және төменгі ағыстарында, Солтүстік Кавказда, Қара теңіз маңайында ұзақ жылдар бойы өмір сүруі және үстемдік жасауы із-түссіз кеткен жоқ. Жоғарыда аталған территориялардағы көптеген халықтар дулаттардың ұрпақтары болып табылады. Мәселен, құмықтардың таңбаларына зер сала үңілсек, бұған сеніміңіз арта түседі:

Біздер құрмет тұтатын ғалым Мұрат Аджи құмықтарды қыпшақтардың ұрпақтары санайды. Осы ретте бізде басқа ой-пікір бар. Құмықтар, қарашайлар, балқарлар және бірқатар басқа да кавказ халықтары – өте ежелгі этникалық қатпар – дулаттардың өкілдері. Үн-түнсіз халде өз көріністерімен таңбаланатын белгілер – дәл осынау құбылыстың шынайы дәлелі.

Ноғайлардың елтанбасы мен Ноғай Ордасы билеушілерінің таңбалары кеңінен ойлануды қажет етеді. Бұларда ноғайлар билігінің ұшар басындағыларының дулаттарға жақындығы байқалады.

ДЕРЕККӨЗ ЕСКЕРТПЕСІ

Дереккөз: пайдаланушы дайындаған «Дулаттар» кітабының 235–251-беттеріндегі мәтін және сурет орындарының белгілері. 235-беттің алдыңғы мақалаға тиесілі басы енгізілмеді. 251-беттегі материалдан кейін бөлім жалғасуы мүмкін. Тарихи, тектік және этимологиялық тұжырымдар түпнұсқа авторының пікірі; редакцияның тәуелсіз тексеру қорытындысы емес.