Дулат текті Венгрия және басқа да еуропалық мемлекеттерінің билеушілері

Угро-фин халықтарына жататын венгрлер ұзақ ғасырлар бойы бұлғарлармен қоян-қолтық араласып өмір сүрді. Өзара әсер ету және өзара сіңісу – олардың тұрмысын, салт-дәстүрін, тілі мен мәдениетін анық байқалады. Кеңестік ғалым М. Н. Тихомиров венгр және көне славян тілдерін пайдалану негізінде «Бұлғар хандарының атауларын» оқып шығуы – тектен-текке болмаса керек.

896 жылы венгрлер (мадьярлар) печенегтердің тықсыруының нәтижесінде Батыс Қазақстаннан, Орал мен Поволжьеден Орта Дунай бойына қоныс аударды. 900–901 жылдары венгрлер Блатен княздігін, одан соң Трансильванияны басып алды. Мұнда оларға дулаттардың ұрпағы секелер көмек көрсетті. Венгрлердің жаңа жеріне патшалық дулат тегіне қатысты олардың ұлы билеушілері Еділ Бұлғарияның ханы Алмоштың (Алмыштың) ұлы айтулы билеуші Арпад (Арбат) қол бастап барды. Бұл орайда Қазы-Бараж былай деп жазады: «...890 жылы хазарлар Алмыштың үлкен ұлы, тәңіршіл Арбатқа оның әкесі мұсылманды төңкеріп тастауға және Қара-Бұлғар билігінде билікті қолға алуға көмектесті. Арбатқа бұлғарлар – тәңіршілдер ғана емес, угрлар да жәрдем берді, өйткені оның анасы мадиярлық князьдың қызы еді.

Джафар (Жаппар) (Алмыш) Киевке қарай қашты, мұнда Киев билігінің биі Салахбимен біргелікте тең дәрежеде билік жүргізетін басқарушы болды. Өз кезегінде угрлармен бірге Арбат Бажанақ ордасына 891–893 жылдары хазарлардың жасаған жорығына қатысады. 894 жылы Арбат қара-бұлғарлардың бір бөлігімен және угрлармен қосылып, өзінің одақтасы византиялық императордың өтінішіне орай Бұлғарияға соғысқа аттанды. Сол уақыттарда гуздар, угрлар, башқұрттар хазар қағанының өтініші бойынша Бажанақ ордасына шабуыл жасап, оның тас-талқанын шығарды. Күйреген бажанақтардың бір бөлігі Бұлғарды паналап, қалған бөлігі хазарлықтардың иелігіндегі жерлер арқылы батысқа қарай қашып, бас сауғалады және 875 жылы өздері көз салған Приазовьедегі (Азов маңындағы) угор жеріне орналасты. Арбат бұл жағдайдан хабардар болып, артқа қарай оралуға әрекет жасады, бірақ бажанақтардың соққысынан беті қайтып, өзінің қара-бұлғарларымен және мадиярлық жауынгерлерімен бірге Аварияға кетті. Мұнда оған жергілікті авар угрлары қосылды да, ол өзінің жеке Венгрия мемлекетін құруға қол жеткізді. Арбаттың ұрпақтары (мадиярлар оны Арпад деп атайтын) 1301 жылға дейін венгр корольдері болды. Арбаттың бұлғарлық жақын-жуықтары Венгрия мемлекетінде басты қызметтерге орналасты және олардың бірқатары осы орайда өздерінің ислам дінін сақтап, (тіпті, XIV ғасырға дейін) Бұлғариямен байланысты X ғасырға дейін қолдап-қуаттады.» (Бахшы Иман. Жағраф тарихы. 1-том. Орынбор. 1993 жыл). http://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/ru/content/dzhagfar-tarihy-tom-1

Ресей ғалымы С. В. Трусов өзінің сұхбаттарының бірінде былай дейді: «Венгрлер славяндардың Паннониясы территориясында IX ғасырдың соңында пайда болды. Олардың көсемі Арбат (Арбад) еді, бұлғар ханы Алмыш пен угорлық князь қызының ұлы. Сондықтан Арпадтардың бірінші венгрлік әулеті сонымен бірге Дуло (дулат) әулетінің жалғасы болып табылады, бұл әулетке Аттила жататын.» (С. В. Трусов. Ресейде Дуло әулеті атымен белгілі ғұндар (хондар) тарихы. РенТВ арнасына берген сұхбат). http://etnogena02.hut2.ru/Path-SKOLO/8-TBguniRUS-2.htm

Арпадтардың (Арбаттардың) генеалогиялық тамыры

Аттила

Бел-Кермек (Ернак)

Жураш-Масғұт

Татра

Бели-Шелбір

Тұбжақ

Әлбері

Кубрат

Ботбай (Бат-Баян)

Бат-Тамар

Сулаби

Авар

Тат-Утек (Сарашын)

Қан-Қаражар (Чернояр)

Ұғыр Айдар (Угр Айдар)

Ғабдулла Жылқы

Алмыш (Алмош, Алмас)

Арбат (Арпад)

Венгр билеушілерінің тізімі 1997 жылы Орынбор қаласында шыққан Бахши Иманның «Жағраф тарихы» кітабының 3-томынан алынды. http://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/ru/content/dzhagfar-tarihy-tom-3

Арбат (Арпад) өз халқымен біргелікте Паннонияға қоныс аударды, сөйтіп, атақты ата-бабасы Аттиланың ежелгі отанына қоныстанды. Халықтың дуалы сөздерінің бірі «Бәрі де тегіне тартпай қоймайды» дегендей, ата-баба топырағы өз ұрпақтарына бұйырды.

Венгрлер келгенге дейін Паннония территориясында славяндар, фракийліктер, дактар, күндер (ғұндар), аварлар, бұлғарлар, дулаттар, угрлар, қыпшақтар тыныс-тіршілік етті. Мұнда көптеген елдер мен халықтар әскерлерінің жойқын шайқастары өтті. Паннония – бұл көптеген халықтардың, тайпалар мен рулардың генетикалық қоспаларының бір қазанда қайнаған мекені. Айтпақшы, Еуропаның барша халықтары әрқилы дәрежеде генетикалық тұрғыда араласуына, яғни қандардың қосылуына ықпал жасады. Алайда мұндай ықпалдың әсері, әсіресе, Италия, Испания, Украина, Солтүстік Кавказ, Бұлғария, Болгария, Түркия және Македонияда мейлінше көп болды. Ежелгі замандарда азиаттар немістердің, француздардың, ағылшындардың, австриялықтардың, швейцарлардың және басқа да еуропа халықтарының гендерін (қанын, тегін) едәуір нығайтты.

Ежелгі Киев Русінің патшалық дулат тегінің ұрпақтары Лашыновтар бірқатар еуропалық елдерде билік жасады. Мәселен, Ростислав Михайловичтің ұрпақтары Венгрия-Хорватия корольдігінде дербес елді басқарып тұратын билеушілер болды. Лашыновичтердің жекелеген өкілдері Литва княздігін, Болгар патшалығын биледі, Грузин патшалығын (Юрий Андреевич Боголюбский), Австрия және Штирия герцогтерін бірлесе басқарды, Ұлы Пермь княздігі мен Морава княздігін (Олег Моравский) өз тізгіндеріне алды (Википедия. Рюриковичи). Бұдан бұрынырақта Македонияны Кубрат ханның ұлы Кубер, ал Италияда дербес ел билеген оның өзге ұлы Альцек болған-ды.

Секейлер және көне жазу

Қазірде сикейлер өзін секелдер деп атайды. Бақытымызға орай, олар өздерінің этникалық тегін ұмытпаған. Осы мәселеге орай Мұрат Аджи өзінің «Азиялық Еуропа» атты кітабында былай деп жазады: «...Венгрияда Семиград қаласы ауданында секелі атын иеленген халық өмір сүреді, олар, сірә, Еуропада жалғыз болса керек! – өздерін ешбір арланбай, ұялмай түркілердің ұрпағымыз деп атайды, әйтсе де, ата-бабаларының тілінде сөйлемейді. Бұл халықтың жарқын тарихи жады әдеби шығармаларда ғана емес, жазбаша құжаттарда да, сақталынып қалған...

...Лейпциг университетінің бакалавры Ганс Дерншвам секелдерге келгенде, Бабингер жанамалай еске салған олардың ежелгі құжаттарымен танысқанда, жазбалардың ежелгі венгр мәтіндерінен мүлдем басқа екендігін аңғарды. Секелдік руналық жазулар жас жігітке түсініксіз көрінді. Ол қағаздарды көшіріп алады да, көңілі толмай, кетіп қалады.

Алайда құжаттарға тәжірибелері аса мол лингвистер зер сала қарағанда, олар қос қолдарын жая таңданыстарын жасыра алмады: құжаттар ең таза ескі түркі тілінде құрастырылыпты. Аттила тілінде!» http://fictionbook.ru/author/murad_adji/aziatskaya_evropa_sbornik/

208-бет жетіспейді

Редакциялық ескертпе: пайдаланушы ұсынған кітап көшірмесінде 208-бет жоқ. Сол беттегі мәтін мен ықтимал иллюстрациялар енгізілген жоқ, мазмұны болжанып толықтырылмады. Төмендегі үзінді 209-беттің сөйлем ортасынан басталатын жалғасы ретінде берілді.

…сібірлік ою-өрнектері бедерленген пластиналар тапқан. Сол пластиналар қос қабатты: жоғарғысы (күміс немесе алтын) төмендегімен (мыс қылыштар, әшекейленген ат әбзелдері, садақтың ұштары, белдікке тағатын темір металдардың қай-қайсысы болмасын, сібірліктерден ешбір айырмасы жоқ-ты. Бұдан шығатын тұжырым мынада: Еуропада ізім-қайым жоғалған халық десек те, өз дәстүрлерін жоғалтпай сақтаған» (Азиялық Еуропа. http://fictionbook.ru/author/murad_adji/aziatskaya_evropa_sbornik/). Еуропада, соның ішінде Венгрияда Дунай өзені ағып жатады, ал Оңтүстік Сібірде, яғни, Чита облысында Ғұндунай (Хұндунай) тауы бар. Мұндай деректер, яғни күндердің (ғұндардың) Сібірден Еуропаға қоныс аударуы жөніндегі мағлұматтар өте көп.

Секей қауымы

Румыния мен Венгрияның секейлері өздерін ғұн Аттиланың тікелей ұрпақтарымыз деп есептейді. Олар Азияның ең түкпірінен келген көшпенділермен рухани байланысы бар екендігін мойындайды. Секейлердің көпшілігі Румынияда өмір сүреді. Мұнда олардың саны 650 мың адамды құрайды («Тарих жұмбақтары» журналы. №41. 2016 ж.). Сондай-ақ олар Венгрияда, Украинаның Закарпатьесінде және Сербияның автономиялық Воеводина өлкесінде тыныс-тіршілік етеді. («Тарих жұмбақтары» журналы. №41. 2016 ж.).

Секейлер көптеген ғасырлар бойы қызмет жасайтын қауым болды, олар негізгі кәсібі жауынгер-салтаттылар болатын. Бұларды әр алуан мемлекеттердің билеушілері өз территориялары мен шекараларын күзетушілер сипатында шын ниетпен пайдаланды.

Секейлердің арасынан дворяндар, шаруалар көтерілісінің дем берушісі Дьерд Секей, Польшаның королі және Литва Ұлы князі Стефан Баторий секілді белгілі тұлғалар шыққан. Соңғысы Ливон соғысында IV Иван Грозныйды жеңуге қол жеткізген. («Тарих жұмбақтары» журналы. №41. 2016 ж.).

Қазір де трансильванды венгрлердің көшбасшысы Ласло Текеш және жазушы Арон Тамаши әлемге белгілі болуымен мәлім («Тарих жұмбақтары» журналы. №41. 2016 ж.). Олардың есімдері мен тектеріне назар аударыңыз: Баторий, Текеш, Арон, Тамаши. Бұл сөздерде түркілік белгілер мен сипаттар бар.

Айтпақшы, қазақтар арасында Секей есімді адамдар жиі кездеседі. Еуропада Сики, Сикейра, Сикерт, Сикевич сияқты есімдер мен тектер бар. Башқұртстанда Сикей өзені ағады.

СУРЕТТЕР МЕН ТҮСІНДІРМЕЛЕР

ДЕРЕККӨЗ ЕСКЕРТПЕСІ

Дереккөз: пайдаланушы ұсынған «Дулаттар» кітабының 202–210; 208-бет жоқ-беттері. Тарихи, тектік, тілдік тұжырымдар мен сурет түсіндірмелері түпнұсқа авторының көзқарасы ретінде берілді; редакцияның тәуелсіз тексеру қорытындысы емес. Түпнұсқадағы кезеңге қатысты «қазір», сандық мәліметтер және өзге деректер қазіргі жағдай туралы жаңартылған ақпарат болып саналмайды.