Ежелгі Украина және қазақшылдар

Ұзақ ғасырлар бойы Украинаның территориясы әртектес тайпалардың Еуропаға көш түзеген тірек бекеті және жүк тасымалдау мекеніне айналды, яғни халықтардың ұлы көшінің орталығы болды. Осынау ұлы да айғай-сүреңі дүниенің төрт тарабына тараған және жолдары қиылысқан Еуропаның бойында көптеген халықтардың тағдырлары сапырылысып жатты, олардың болашағы шыңдала бастады. Осынау құнарлы да нәрі тасыған топыраққа кімдер таласпады десеңізші! Сол себепті де украиннің әуенді де әуезді тілі көптеген халықтардың сан алуан мәнерде құйқылжыған әсем ырғағы мен мәнді екпінін тектен-текке өз бойына дарытпаған болар. Олардың ашық та қанық түстерге боялған халықтық киімдері – өткір де сезімге тола қажыр-қайраттың шоқ та сергек іс-әрекеттердің белгісіндей аңғарылады. Қаны аралас халықтарға тән әрдайым батыл да серпінді мінез-құлықтарының көрінісіндей көз алдымызда елес береді. Украиндердің мінез-құлқын айтсаңызшы, олардың іс-әрекеті әдемі қимыл-қозғалысқа, көз тартар қылыққа тола болады, қызуқанды мінездерінің өзі бір төбе. Олардың іс-әрекеттері сырлы да жұмбақ. Құпия мен кереметке бай. Халықтың күшті рухы құрметке әбден лайық.

Украина – бұл славяндардың, киммерліктердің, скифтердің, сарматтардың, аландардың, гректердің, бұлғарлардың, қыпшақтардың, хазарлардың, готтардың, аварлардың, печенегтердің, еврейлердің сондай-ақ мұнда қоныс аударған дулаттардың ежелгі отаны. Бұл жерге дактар, римдіктер, византийліктер, ирандар, арабтар, варягтар, поляктар, венгрлер, румындар, қырым татарлары, татар-моңғолдар, ноғайлар, қалмақтар, шведтер, крест (айқыш) алып жүрушілер, түріктер, тіпті, ұзақта жатқан француздар мен немістер басып кірген. Бейбітшілік сүйгіш украиндар мен қазақтар ортасына кең арнамен орыстың басыбайлы қарапайым адамдары да емін-еркін енді.

Украина территориясы – бұл шайқас пен айқастардың мәңгілік майданы. Мемлекеттің негізін әрдайым соғыстардың алма-кезек шарпуы, қақтығыстар, текетірестер, толқулар, ал соңғы дәуірлердегі революциялар мен саяси, әскери қарама-қарсылық әрекеттері үнемі әлсіретумен болды.

Украина жерінде парсы патшалары, римдік және византиялық императорлар, ұлы хандар – Балаәмір, Аттила, Кубрат, Ботбай, Аспарух, Батый және басқа бұлғар, хазар, авар билеушілері, орыс патшасы I Петр, швед королі XII Карл, император Наполеон Бонапарт, орыстың ұлы қолбасшылары Суворов, Кутузов, Потемкин, түрік және қырым сұлтандары, украин гетмандары, кеңестік маршалдар мен гитлерлік фашизмнің әскери басшылары – өздерінің қанқұйлы көсемдерімен бірлес отырып қолбасшылық өнері мен әскери шеберліктерін шыңдады.

Ежелде Украинада бұлғарлар өздерінің терең іздерін қалдырды. Балаәмір (Бульмар, Баламбер) және Аттила кезінде бұл жерде бұлғар мемлекеттілігі қалыптаса бастады. Бұлғарлар мен славяндар, күндер (ғұндар) мен дулаттар және басқа да халықтар – бұлар украиндардың арғы ата-бабалары және де Ұлы Бұлғария территориясында орыс, белорус, чуваш, татар, башқұрт, венгр, құмық, балқар, қарашай, қарайым, русиндер секілді ұлттар топтаса түсті.

Рим дәуірі тұсында-ақ мұнда ежелгі түркі-бұлғар жазуы пайдаланылды. Кейірінек жаңа жазу түрін дулат руынан тараған Билік патшалық әулетінің өкілдері Кирилл мен Мефодий енгізді.

Билік (Билик) әулетінің тектері:

Билик, Юрган (Бюргана) Телес, Таныштың немересі

Лашын, Биликтің ұлы

Қызыл-Кубар, Биликтің ұлы

Имэньяр-Билик, Қызыл-Кубардың ұлы

Шада-Идик, Имэньяр-Биликтің ұлы

Кельбир, Шада-Идиктің ұлы

Саин, Кельбирдің ұлы

Бир-Егет, Саиннің ұлы

Тархан, Бир-Егеттің және оның византиялық әйелінің ұлы

Банжа (Мефодий) және Баксан (Кирилл), Тарханның ұлы

Билик әулетінің тізімі 1997 жылы Орынбор қаласында жарық көрген Бахши Иманның «Жағраф тарихы» кітабының 3-томынан алынды. http://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/ru/content/dzhagfar-tarihy-tom-3

Осы кітапта тағы да бір құнды мағлұмат бар. Онда былай делінеді: «Банжа мен Баксан гректер жермен-жексен еткен қашан алфавитінің орнына жаңа алфавит жасады. Бастапқыда византиялықтар бұл әліппені де құртқысы келді, осы алфавитпен жазылған кітаптарды өртеді және ағалы-інілі екеуін қуғынға ұшыратты. Ағалы-інілі екеуін гректердің жазасынан Рим папасы мен дунай-бұлғар патшасының олардың алфавитінен бас тартуы құтқарды. Бірақ басқа бір Шамғұн (Симеон) патша византиялықтарды күйрете соғып, Дунай Бұлғариясында ағалы-інілі екеуінің алфавитін бекітті.» (Бахшы Иман. Жағраф тарихы. 3-том. Орынбор. 1997 жыл).

Украинаның территориясында бұлғарлар мен дулаттар көптеген қалалар, селолар, бекіністер салды. Киев қаласын салу да олардың қажыр-қайраты мен еселей жұмсалған ықпалды іс-әрекеттері негізінде жүзеге асқан. Осы қаладан Ежелгі Киев Русі (Киев қағанаты) бастау алады.

Украинаны қазақтардан, казачестводан тыс көз алдымызға елестетуге болмайды. Казачествонның негізін құрған дулат руынан тараған бұлғар әмірі Қазы-Бараж еді. 1242 жылы ол Алтын Орданың ханы Батыйға елдің оңтүстік шептерін күзету үшін қазақтар деген атпен ержүрек, қайсар бұлғарлардан айрықша корпус құруға ұсыныс жасады. Алғашқыда қазақтар өлімге қасқая қарауды басты міндет санап, қару-жарақсыз шайқасты және өздері бірқатар әскери ерліктер жасамайынша, үйленбеуге ант берді. Соңыра қазақтардың қатарына өзге де халықтардың өкілдері қосыла бастады. Қазақ сөзі бұлғарша «үш тісті» деген мағынаны береді. Әу баста қазақтар деп күшті және ержүрек адамдарды атады.

Әрбір руда және жекелеген адамның өзінде казачествоға барар өзіндік жолы болды. Мәселен, бұлғарлардың бір бөлігін ирандар және славяндармен кірігуі нәтижесінде құралған славян тілді батыш тайпасы Киев Русінде вятичтер деп аталды. Олар дондық және воронеждік (рязандық) қазақтардың арғы ата-бабалары болып табылады.

1582 жылы Шалап-Керман қаласының (Орал өзені және Електің қосылған тұсы) әскербасы Мір Құла Жайық казачествосының қызметінің негізін қалады. Ол орыс патшасы Федор Ивановичке бағынды және өзінің атаман атағын сақтап қалу мақсатында христиандықты қабылдады. Бұлғарлық қазақтар-христиандар жайық қазақтарына айналды. Бұл мағлұматтар «Жағраф тарихы» кітабында қысқаша сөздікте көрініс тапқан.

Қазақтар арасындағы кең қолданыстағы атаман сөзінің шығу тарихы да қызығылықты. Осы жөнінде «Жағраф тарихында» былайша жазылады: «...біздерде (бұлғарларда) атаман сөзі Тәңір мен рухтарға мінәжат ету кезінде үлкені (басшысы) болып таңдалған адамды білдіреді. Аттила осынау сөзге үлкен деген мән берді, өйткені өзіне тәуелді тайпаларға билерді емес, абыз-атамандарды, яғни «Құдайға қызмет ететіндерді» оларға зор сенім көрсету себебімен тағайындайтын болды. Алайда ол қайтыс болған соң бұл дәстүрді алып тастады, сөйтіп, атаман сөзі ұмытылатын да еді. Бірақ оны қарайымдар еске түсірді. Олар біздердің өте көне сөздерімізді жатқа сақтап қалды, мәселен, өз абыздарын қаған деп атайды. Ал атаман сөзімен олар өздерінің старостасын әлі күнге шейін атап келеді. Бұл сөзді олардан анчийлер-черкестер (украин қазақтары) өздеріне теліп алды, бұл сөзбен өз старосталары мен жетекшілерін атай бастады... Алғаш рет өзін атаман деген Джан Чиркес деп айтады (Бахшы Иман. Жағраф тарихы. 3-том. Орынбор. 1997 жыл). http://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/ru/content/dzhagfar-tarihy-tom-3

Дулаттардың патшалық тегі украин халқының тарихында терең із қалдырды. Бүкіл гетмандарда, украин зиялыларда, казачествонның ұшар биігіндегілерде дулаттардың генеалогиялық тамыры болған. Украинаның атақты гетманы Богдан Хмельницкий ата-бабасы Оденацердің (Одоакрдың) ерліктерін еске алғанды үнемі жақсы көрген. Википедия. Одоакр. «Белоцерковский универсал». Басқа гетман Сагайдачныйдың есімі де түркіше болған. Сагайдақ – бұлғарша, ал қазақша – қорамсақ деген мағына берген.

Қазірде дулаттар украиндар ортасына сіңіп кеткен, қалай болғанда да, өздерінің ең мықты қасиеттерін: – ақылы мен ерлігін, сергектігі мен серпінділігін олардың бойына дарытқаны хақ.

СУРЕТТЕР МЕН ТҮСІНДІРМЕЛЕР

ДЕРЕККӨЗ ЕСКЕРТПЕСІ

Дереккөз: пайдаланушы ұсынған «Дулаттар» кітабының 196–202 (202: жоғарғы екі иллюстрация ғана)-беттері. Тарихи, тектік, тілдік тұжырымдар мен сурет түсіндірмелері түпнұсқа авторының көзқарасы ретінде берілді; редакцияның тәуелсіз тексеру қорытындысы емес. Түпнұсқадағы кезеңге қатысты «қазір», сандық мәліметтер және өзге деректер қазіргі жағдай туралы жаңартылған ақпарат болып саналмайды.