Дулат руының Идель (Жеті ел) және күндердің (ғұндардың) еуропалық империясынан шыққан билеушілері

Идель мемлекетінің қалыптасуы

[113-бет]
Б.э. II ғасырында көптеген халықтар әлем халықтарының ұлы көші секілді құбылысқа қатты

[114-бет]
толқулы еді. Көшпелілердің, яғни, көшіп-қонған адамдардың орасан зор ауқымы бірін-бірі қуалай озып, Азияның ең түкпірінен Еуропаға жақсы ғұмыр кешу үшін, мол табысқа кенелу мақсатында, шөбі шүйгін, суы тұшы мал жайылымдарын иелену үмітімен азабы мол, жолы ауыр сапарға аттанды. Оларды ешкім де құшақтарын ашып, алдарынан күтіп тұрған жоқ-ты. Сол керуен көші үдерісінде олар талай мәрте жол-жөнекей соғысуға немесе келісімге келуге, әйтпесе, жергілікті тұрғындарға соқтықпай жанамалап, жасырынып өтулеріне мәжбүр болды. Әр алуан шайқастар, тайталастар мен текетірестер және тәнге жабысқан кеселдер көшпелілерге ауыр зардабын тигізді. Тіпті, тұтас рулар мен тайпалар жойылып кетті, тек күштілері мен қайсар мінезді халықтар ғана тағдыр тайталасынан аман қалды. Жоқшылыққа ұшырап, талан-таражға, соққыға түскен ауыр жол көшпелі халықты шынықтырды, үміт отының сөнбеуіне әсері тиді, оларды мейлінше тәжірибелі әрі шыдамды, парасатты және пайымды етті.

Олар жаңадан қоныстанған мекендерге өздерінің тәртіптері мен салт-дәстүрлерін, көзқарастары мен дүниетанымын алып келді. Өз кезегінде далалықтар өздері жеңіп алған халықтардан көп нәрселерді үйренді. Бойларына дарытты. Бұрынғы ұстындар күйреп, олардың үйінділері орнына жаңа әлем, бірақ өзгеше тұжырымдарға негізделген үдерістер құрыла бастады.

Қази-Бараж бен Бахшы Иманның жазғандарына сай Еуропаның табалдырығына - Орал және Еділ өзендерінің жағалауларына алғашқылар қатарында дулат тайпасының күшті және бел қайысқан қалың бөлігі

[115-бет]
жақындады. Мұнда бұлғарлар мен угро-фин тайпалары тыныс-тіршілік жасаған ежелгі Идель мемлекетін бөлшектеу үдерісі жүзеге асты. Шақырылмаған қонақтар күшті, ержүрек және қайтпас, қайсар болатын. Олар өздерін сыйлатып қана қоймай, қорқыныш пен үрей туғызатын.

Идельдіктердің үлкендері мәселені ақыл-оймен, парасатпен шешті. Ежелгі дәстүр бойынша идельдіктердің билеушісі Таш-Баш пен дулаттардың (дуло) билеушісі Агаржидің жекпе-жекке шығуы ұсынылды. Айтпақшы, жергілікті тұрғындар өздерінің билеушісін жақсы көрмейтін, оның сараң және қаталдығын жек көретін. Ұзақты аңғармайтын Таш-Баш сауда-саттық саласына едәуір зардабын тигізді. Ол Кашанмен (Хорезм, Согдиана, Бактрия, Ұйғыр елі, Қорасан) сауда жүргізуге тыйым салды және саудагерлерге қысым жасады. Терең ойламайтын билеушінің жекпе-жек кезінде қайтыс болуы еділдіктердің күпті көңілін сейілтер еді. Олар ешбір қантөгіс, дау-дамайсыз өз мәселелерін шешіп, айбарлы да қайсар көшпенділермен арадағы жағдайды оңтайландыруға мүмкіндік жасалатынын білді.

Идельдіктер мен дулаттардың ой-арманы мен үміті орындалды. Жекпе-жекте Агаржа жеңіске жетті. Тайталастың оң шешілуіне Таш-Баштың қарындасы Бояр-Қыздың күш-жігері де ерекше әсерін тигізді. Ол ағасы Баш-Таштың орнына жекпе-жекке өзге бір күшті жауынгер шығып, Агаржаның жеңісімен аяқталған соң, қоянжүрек ағасын шайқасуға мәжбүрлейді.

Бояр-Қыздың іс-әрекеті тектен-текке кетпейді. Агаржа оған үйленді, сөйтіп, Идель мемлекетінде

[116-бет]
дулаттардың І патшалық әулетіндегі бірінші патшасы атанады.

Таш-Баштың ұлы Шад-Банатқа қатысты мәселе де бейбіт жолмен шешіледі. Ол адамдарының бір бөлігімен Кавказға жетеді. Осы орайда ежелгі де көне замандарда адамдар күрделі де толғақты мәселелерді ойдағыдай шеше алғандығына қайран қаласыз.

Сонымен, Агаржа бұған дейін идельдіктер арасында жалдамалы сабан-тархан (тәжірибесіз әскерлер, ерікті-лер және жалдамалылардың басшысы) лауазымына ие болса, енді патша тағына жайғасты. Кей-кейде оның есімі Ага-Ружа-жылтырақ шашты деген атпен кездеседі. Ол 150 жылдан 189 жылдар аралығында ел биледі.

Дулаттар мен ежелгі бұлғарлардың (идельдіктердің) одағы сәтті болды. Идель мемлекеті одан да мықты болып, нығайды. Бұл орайда Агаржа мен оның ақылды

әйелі Бояр-Қыздың еңбегі елеулі.

Агаржадан кейін таққа елеусіз патшалар: Тоқшы-Барыс (189-210 жылдар), Агаржа мен Бояр-Қыздың ұлы, одан кейін Барақ(210-235), Барыстың ұлы отырды.

Идельдің атақ-даңқының еселей артуына Барыстың басқа ұлы Барынжар (235-271 жылдар) сүбелі үлес қосты. Ол аса қуатты Римге қарсы шықты. Идельдіктер өздеріне қызмет жасап жүрген котрагтармен бірге күш қосып, 251 жылы римдік әскерлерді жеңіліске ұшыратты да, олардың көшбасшысы -- императордың көзін жойды. Олар бұнымен тоқтаған жоқ, бұлардың Қара теңіздегі иеліктерін ұрлап, тонады, Дарвазанды басып алды. Римдіктер Еділге алым-салық төлеуден бас тартқандықтан, олар мұндай қатал іс-әрекеттерге қадам басты.

[117-бет]
Идельдіктердің келесі патшаларының өмір, қызметі жайлы деректер тарих беттерінде көрініс таппаған. Бірен-сарандары жайлы кішігірім деректер бар. Олар: Барышжардың ұлы Кермес (Ш ғасырдың аяғы), Кермес-тің ұлы Кешет-Бараж (Ш-ІУ ғ.ғ.), Кешет-Бараждың ұлы Алтыш (ІУ ғасырдың басы). Соңғысы өте нашар патша болды. Ол елдің бөлшектенуіне қарсы тұра алмады. Алтыштың кезінде Еділ патшалығы алты бөлікке ыдырап бөлінді.

Одан кейін оның ұлы Тағаның (ТУ ғасырдың екінші ширегі), содан кейін Алтыштың басқа ұлы Кама-Батыр Мажар (ТУ ғасырдың ортасы) патшалық құрып, билік жасады. Осынау билеушінің ұлы Еділдің батыс бөлігіне басшылық етті. Кама-Батыр мүлдем сенімсіз халде елге билік жүргізді. Патшалық үкіметтің тұрақсыздығы қолдап-қуаттауды талап етті. Мұндай жағдай туды да, бірақ бұл міндетті өзге тұлғалар жүзеге асырды. Ол-өзге дулаттардың өкілі Балаәмір (Бұлимар, Баламбер)

есімімен тікелей байланысты.

Сонымен, дулат тайпасы (дулу, дуло) Идель мемлеке-тінің топырағына қадам басты. Мұнда оларды Идельдің билеушісі Кама-Батыр Мажар шын жүректен қарсы алды. Оған өзінің арғы жақтан қойылған туыстарының көмегі аса қажет болатын. Ол өзінің қызы Тұран бикені өзінің жаңа әскер бастығы, дулаттардың болашақ көшбасшысы Балаәмірге (Бұлимар, Баламбер) тұрмысқа берді. Тұран бике аты аңызға айналған ханшайым-патша Тұрандоттың бейнесіне айналды. Бұлимар қазіргі таңда Украинаның батысында өмір сүретін орыстардың

аңызына Будимир есімімен мәңгіліккке енгені МӘЛІМ.

[118-бет]
Қажырлы әскери басшы әскери құрамада шешуші түрде реформаларды жүргізіп, жан-жаққа ыдырай бастаған тайпаларды біріктіруге күш салды.

Кама- батырдың ұлдары бүкіл халыққа билік жасауға қабілеттері кемшін еді. Тайпалардың үлкендері жаңа патша тағына патша етіп Балаәмірді (Бұлимар, Баламбер, Бұлимар-Шәке, Будимир, Башимир, Баламер) жариялады. Ол 363-378 жылдар аралығында ел басқарды. Ол дулаттардың екінші патшалық әулетінің негізін қалаушы болды. Жаңа билеуші Идельдің барша тайпаларын біріктіре алды, мемлекеттің негізін нығайтты, аландарды бағындырып, Қара теңіз маңындағы византиялық ша тұрды.

Ұлысты (бұлғарлар өз мемлекетін осылайша атайды) нығайту үдерісі елде жаппай белең алған қуаңшылықпен жабырқата түсті. Малдардың азып, арып-ашып, өлім-жітімі көбейді.

Мұндай жағдайда Балаәмір Еділ астанасын Поволжьеден Қара-Сакланға (Украина) көшірді. Билеушінің ордасы Қан-Балында (қазіргі Киев) орнықты.

Балаәмір 378 жылы қайтыс болды. Ол биік жотаға жерленді. Киевтіктер оның жерленген жерін Шәке (Шек, Шековица- орысша) деп атап кетті.

Дулаттардың ұлы билеушісі Балаәмірдің ұрпақтары Еуропадағы көптеген билеуші әулеттердің негізін қалады. Оларды балаәміридтер ұрпақтары деп атауға болады. Атап айтқанда, дәл солар Еуропаның ұлан-байтақ территорияларына билік жүргізді.

Идельдің келесі билеушісі Алып би немесе Алып Абай

Алып би, Қаратүн және Аттила

[119-бет]
Арбат (378-402 жылдар), яғни, Балаәмір мен Тұран бикенің үлкен ұлы болды. Ол елді 24 жыл бойы басқарды. Ол дулаттар мен бұлғарлардың аса қуатты қарсыластар-ды, нақтылап айтқанда, византиялық император Валент-тің әскерлерін тас-талқан етуге қабілетті екендігін және бір рет дәлелдеді. Мінеки, осылайша бұлғарлар әскерлері дулаттардың билеушілері басшылығымен атақты

римдік-византиялық легиондарды жеңе білуге үйретті.

Алып би Дунай мен Днепр арасындағы ұлан-байтақ жерлерді әскери аттардың жайылуы үшін бөлінген өз иелігіндегі меншік деп жариялады.

Алып биден кейін таққа оның үлкен ұлы Қаратүн (Қаратән, Қаратон) (402-414 жылдар) көтерілді. Үлкен күш-қайратқа ие жаңа билеуші палуандар белдесетін Крешатикте (Крешатаке, Күресшатық) қазіргі Киевтің басты алаңында палуан ретінде даңқы шықты. Ұлы тархан (орыс тархан), яғни мемлекет басшысы Мыңсақ (Муенчак Айбат, Мунджук, Мынзык, Монзук, Бунчук, Моншақ) болды. Ол Алып бидің інісі еді. Мыңсақ Аттиланың әкесі ретінде тарихтан мәлім. Мыңсақ Киев

тауында атасы Балаәмірдің жанына жерленген.

Азиядан Еділдің ұлан-байтақ территориясына ғұндар деп аталатын көшпенділердің жаңа толқыны басып кірді. Дулаттың билеушілері оларды өздерінің қанатының астына алды. Ағылып келе жатқан көшпенділер мемлекет халқының санын арттырып, әскер қатарын нығайтуға елеулі ықпал жасады. Бірте-бірте идельдіктер Рим, Византия, франк-герман және славян тайпалары үшін айбарлы да қа әлеуеті мығым мемлекеттер санаса бастады.

[120-бет]
Идель мемлекеті Рапильдің (Ругиль, Орыс-Ружа Бургас) (414-434 жылдар) уақытында одан әрі нығайды. Бұл да Алып бидің ұлы болатын. Рапиль хан (Равиль) өз жеңістерімен Византияны да, Рим империясын даіргесін шайқалтып, қабырғаларын қақыратты.

434 жылы таққа Мыңсақтың ұлдары, ағалы-інілі Бегім (Бледа) және Аттила (Еділ) отырды. Көптеген византиялық және римдік авторлар Бегім ханға (Бледа, Булут) (434-435 жылдар) қызметі мен мінез-құлқына теріс баға береді.

Дулаттардың аса ұлы билеушісі, Мыңсақтың екінші ұлы- Аттила (Туки, Аттиле, Айбат, Тукал, Тохал, Атила, Этцель, Ат, Аудан Дуло, Еділ, Әділ, Мышдаулы, Ескендір). Ол 434-453 жылдар аралығында мемлекет басқарды. Аттила құрамында әртүрлі 45 тайпаның өкілдері бар 500 мың әскерімен бүкіл Еуропаны дерлік басып алды. Оның Дулат - Күн (Ғұн) империясы Сена мен Рейн өзендерінен бастау алып, Енисейге дейінгі территорияға жалғасты. Аттила Еуропаның көптеген қалаларының күлін көкке ұшырды. Оған Рим мен Византия алым-салық төледі. Аттиланы сол уақыттардағы адамдар Құдайдың Бәлесі деп атады. Оның Батысқа бет алған тегеурінді шайқастарының қарымы қатты болғаны соншама, ол көптеген халықтарды, олардың тілі мен мәдениетін араластырып, сапырып жіберді. Далалықтардың билеуші ордасы өзге ортаға баса-көктей кіріп, бірте-бірте еуропалық халықтар қатарына кіріге бастады. Аттиланың өз астанасын Хон-Балын ауылынан (кейінірек Киев) Венгрияға, содан соң Германияға көшіруі бостан-босқа емес. Аттиланың шайқастары мен жеңістері хақында

[121-бет]
көптеген кітаптар жазылды. Біз осы орайда көпшілікке онша мәлім емес деректерге назар аударалық. Мәселен, Рейхан Бұлғари, ХП ғасырдағы бұлғар ақыны Аттиланың (Туки) Жылқы жылы дүниеге келгенін жазады (Бахши Иман. Жаграф тарихы. 3-том. Орынбор. 1997 жыл). қырғыз тайпасынан екендігін, ал оның қарындасының есімі Харька болғандығын (Харьков қаласының атауы осыдан шығатындығына дау жоқ) мәлімдейді.

Аттиланың өлімі өте жұмбақ. Авторлардың көпшілігі оның Ильдико есімді қалыңдығының қолынан үйлену тойы күні қайтыс болғандығына сенімді әрі осы деректі көбінесе алға тартады. Және басқа да болжамдар жеткілікті. Мәселен, ІХ ғасырдағы бұлғар шайыры Микаэль Башту өзінің «Шан қызы дастаны» жырында Аттила Киев тауына көтерілген кезде өз ажалымен өмірден өтті дейді. Өмірден озған соң оның денесі салынған табытты жақын-жуықтары алтын шынжырлармен ағашқа іліп қояды, соңыра оны Днепр өзенінің түбіне жерлейді.

Рейхан Бұлғари өзінің «Қыпшақ даласының гүлдері» жырында Аттиланы жылқы жылында улы жылан шағып, соның салдарынан ажал құшты деп жазады. Бақилық болған жанның денесін табытқа салып, ағашқа іліп қойды дейді ақын. Қатты жел тұрып, табыт жерге құлайды. Содан соң Аттиланы Днепр өзенінің түбіне жерлейді.

Ұлы адамдардың мүрделерін өз ұрпақтары, жақын-жуықтары, замандастары өзгелерден тыңғылықты әрі тиянақты түрде көзден таса ұстап, жасырғанын айтқан жөн. Кейінірек ұры-қарылар қайтыс болғандардың

[122-бет]
табыттарын ашып, бүлдірмеуін қалаған олар. Ал өлген жанның денесін ағашқа іліп қою - бұл ежелгі салт-дәстүр. Ол кейбір қазақтарда ХІХ ғасырға дейін сақталды. Әдетте мұндай үрдістер қыстың мезгілінде жасалатын. Сол уақыттарда, сол сәттерде жердің тоңы қатып, топырақты қазу әрекеттері қиын болғандықтан, бұндай жоралғылардың болуы заңды әрі табиғи дер едік.

Аттиланың көп есімдері болды. Әрбір халық оның есімін өзінше атады. Германдықтар оған Этцель есімін тақты. Еуропалықтар Аттила деді. Қазақтар Еділ деп біледі. Бұлғарлар - Атиль деп атайды. Микаэль Башту оны бірнеше есіммен белгілейді. Атап айтқанда, Аудан Дуло, Ат, Атиль деп, ал Рейхон Бұлғари оны Тука деп атауды қолайлы санаған. Кейбір зерттеушілер Аттиланың есімін Итиль (Еділ, Волга) өзенінің атауымен байланыстырады.

Қази Бараж бен Бахши Иман оның есімін Идель (Еділ) мемлекетінің дыбыстық өзгеруінен пайда болған Атиль есімі деп санайды. Кейбір адамдар оның есімі атлы, атли, яғни, аты белгілі, атақты деген мағынаны білдіреді деуге бейім. Сондай-ақ, бірқатар зерттеушілер Аттила сөзінің түп-төркіні аттылы дегенді немесе ата, аталы деген сөзді аңғартады деп түсіндіреді.

Бір ғана мәселе осы орайда анық, бұл - тарихи белгілі бір уақытта өмір сүріп, өз заманына айрықша әсер еткен ұлы тұлға есімі, ұлы дулат баласы қазіргі таңда да адамзаттың ақыл-есі мен санасын сәулелендіріп, ойына қозғау салуда. Аттила хақында көптеген ғылыми және көркем кітаптар, мақалалар жазылған, ал композитор Джузеппе Верди «Аттила» операсын жазды.

де шетте қалған жоқ. Оның есімімен

[123-бет]
Еуропа елдерінде көптеген көшелер аталған. Аттила есімін көптеген түркілер иемденген. Оның бейнесін ескі монеталар мен суретшілердің белгілі картиналарынан табуға болады. Аттила көптеген халықтардың ұлттық батыры болып табылады. Ол - әлемдік ауқымдағы тарихи ұлы тұлғалардың бірегейі.

Күндер (ғұндар), дулаттар, бұлғалар Аттила дәуірінде мейлінше оқыған, тоқыған, көзі ашық, көкірегі ояу халықтар болатын. «Ғұндардың сәулет құрылыстары болатын. Аттиланың медальдары мен монеталары, оның қазынасы табылды. Оның кезінде жазба өнері өмір сүрді, өзі іздеу салған қашқындардың тізімдері сақталынды» (Википедия. Аттила.). Бұл фактілердің бәрі де күндер (ғұндар), дулаттар мен бұлғарлардың дамуы айтарлықтай жоғары деңгейде болғандығына дәлел болады.

Аттила өзінен кейін әртүрлі және сан келбетті тұрғындары бар ұлан-байтақ империяны қалдырды. Осынау қолдан жасалған мемлекеттік құрылымның өзегінде аса күрделі, әрі қарама-қарсы күштерге тола қуатты иірімдер мен қыртыстар көзге көрінбеген, құпия түрде жасырынып жатты. Ал мемлекетті біріктірер күштер бар-жоғы мысқалдай ғана еді. Елден тысқары және ел ішінде Аттила империясының ыдырауына қызығушылық танытқан күштер өте күшті, әрі мығым да болатын. Мемлекеттің шайқалмас шаңырағы мен ауыр жүгін оның деңгейіндегі билеушілер ғана ұстап қалатындығы айдан анық-ты. Аттила мұрагерлері арасында мұндай тұлғалар жоқ болатын. Соның нәтижесінде, империяның қабырғалары біртіндеп

[124-бет]
шежіресінде ізім-қайым жоғалып, көзден таса болмады, керісінше, империя бірнеше әрі тұрақты түрде өз бетінше дамуға қабілеті зор мемлекеттерге бөлінді, сөйтіп, олар жаңа заманға, оның төріне жаңа есімдермен шықты. Және де Аттиланың көпсанды ұрпақтары оның даңқты істерін одан әрі жалғастырды.

«Бұлғар хандарының атаулары» кітабы, Микаэл Башту, Қази-Бараж, Бахши Иман еңбектері дулаттардың билеуші әулеттерінің түбегейлі жеңіліс таппағандығын, белгілі бір қиындықтар мен күрделі мәселелердің туындағанын мойындайды. Бұндай жағдай Аттила мұрагерлерінің арасында пайда болған қарама-қарсылықтар мен ашық және іштей текетірестерге байланысты орын алды, сондай-ақ үлкендердің билікті Одоакрге беруді қалаған ниеттеріне орай күн тәртібіне көтерілді. Одоакр - Едіге бидің баласы, Аттиланың кеңесшісі-тұғын. Олар мейлінше қабілеті қарымды Одоакрдің тарихтың және тағдырдың өзіне және иығына артқан ауыр жүгін көтере алатындығына нық сенді. Мұндай ұсынысқа бірнеше ықпалды мемлекеттер үдере көтеріліп, қарсы шықты. Соның ішінде Аттиланың ұлдары - Иллак, Теңіз, Кермек (Ернак), мүмкін Ерназар мен Ұзынтұра да аталған тұлғаны қош көрмеді. Сол кезде табиғи қабілет-қарымы күшті Одоакр өзіне сенімді адамдармен бірге герман тайпаларының басын біріктіріп, Ежелгі Римдегі императорлық билікті түбегейлі және біржолата күйретіп жіберді. Герман-дықтар арасында сикамбр тайпасы кездеседі, олар бір кездері дулат тайпасының ұрпақтары болуы даықтимал.

Иллак, Теңіз және Кермек өз адамдарын германдықтар ортасынан шығарып, Дунай мен Приднепровьеге қарай

Аттиладан кейінгі билеушілер

[125-бет]
көш бетін түзеді. Осы кезеңде Аттила Империясы бірне-ше бөліктерге: Қара Бершіт (Дунай-Украина территория-сы), Ақ Бершіт немесе Ішкі Еділ (Еділ-Орал территория-сы және Ескель (Ескі ел, Ескі жүрт) (Батыс Сібір) болып бөлшектенді. Ал Предкавказье (Кавказ маңы) бірде алғашқыларына, бірде екіншісіне ауысып отырды. Бірте-бірте аварлар мен хазарлар өз мүдделеріне сай

оңашалануды көксей бастады.

Аттиладан кейін таққа дулат руынан мына билеушілер жайғасты:

Иллак (Ирник) Абы-Дуло (Абдулла) Бүйірлі (түркіше -еллағы)(453-454 жылдар), Аттиланың үлкен ұлы.

Теңіз (Таныш) Хурса (454-469 жылдар), Аттиланың ортаншы ұлы.

Кермек, Кернек немесе Бел-Кермек, Ирник, Хернак (Ернак), Ирна (463-489 жылдар) Аттиланың кіші ұлы.

Шалак (Чаллы би немесе Байгы, Хин, Ибер-Сәбер, Африсиаб, Аудан (463-532 жылдар), Иллактың ұлы.

Ружа-Жұраш Масғұрт (489-505 жылдар), Кермектің ұлы.

Банжа-Татра Банат немесе Мундо (505-520 жылдар), Ружа-Жұраштың ұлы.

Бөлек-Бұлғар Жылқы немесе Болох (520-522 жылдар), Банжа-Татраның үлкен ұлы.

Күштан немесе Бирман, (Елбір (Алвар), Үгез, Үгер, Гостін, Гөрді «527-528 жылдар), Ружа-Жұраштың ұлы.

Мөгер немесе Мүгел, Маугеріс (528 жылы), Ружа-Жұраштың ұлы..

Боярқыз(520-535 жылдар), Бөлек-Бұлғардың әйелі.

Саба-Жүрген немесе Су-Бүрген, Заберган, Катраг

[126-бет]
(531-563 жылдар), Күштан-Бирманның ұлы.

Боян-Шелбір немесе Сандуғаш, Шан Талғау, Синдилх, Утрек (535-590 жылдар), Бажа-Татраның ұлы.

Асқал Келбір (Алуар немесе Түбжан) (563-593 жылдар, Боян-Шелбірдің ұлы.

Албөрі (Асқар Асқал (593-603 жылдар), Асқар Келбірдің үлкен ұлы.

Билеушілердің тізімі Бахши Иманның кітабынан («Жаграф тарихы». 3-том. Орынбор. 1977 ж.) алынды.

Аталған хандардың әрбірі мемлекеттің дамуы мен гүлденуіне өз үлестерін қосты, бірақ олардың іс-әрекеттері мен қабілет-қарымдарының мәні мен маңызы өздеріне тиесілі иеліктердің шегінен ары қарай аспады.

жжж

«Оңтүстіктегі хуну және Дуло» атты ғаламтор мақаласында қызғылықты мағлұматтар бар. «Меті қағанға (Мөде, Маодунь) Ашына руы да кіреді, бұлар Батыс Түрік қағанаты мен Хазар елін 300 жылдан астам уақыт бойы биледі. Меті қағанға (Оғыз ханға) және оның әкесі Түменге бүкіл ғұндар, түркі қағандарының түп-тамыры, яғни, генеалогиясы жетелейді; Еуропалық ғұндар елінің негізін қалаған Балаәмір Метінің 15-ұрпағы, 46-жылы билік құрған Шіші қағанның 5-ұрпағы болғандығы белгілі.» Біздің көзқарасымызша, Балаәмір өзінің генеалогиялық бастауын шаньюй Мөдеден алатыны шындыққа жанасады. Мөденің ұрпағы Балаәмір ғана емес, оның інісі Шыңғысханның арғы атасы Бөржігін де болған.

[127-бет]
Ұлы далада тақ мұрагерлігі үдерісі мен дәстүрі жоғары бағаланған және ұлықталған, оны ешкім де, ешқашан да бұзбаған.

Жоғарыда келтірілген «Оңтүстіктегі хуннулар мен Дуло» атты мақалада былай деп расталады: «Прицак бойынша билеуші ғұндар - бұлғарлар руы өздерінің шығу тегіне қарай ұлы хундар императоры Метенің Ти-ки (Та-Ки, Ти-То, 4о-Клак, дио-кіо, Пошо секілді фонетикалық өзгерістерге ұшыраған) әулетімен байланысты. Аттиланың кіші ұлы Ирнек, мәселен, бұлғарлар хандары арасында да, сондай-ақ венгриялық Арпад корольдері ішінде де еске алынады. Бұдан өзге, Арпадтар өздерінің тікелей этникалық қатысы бойынша куноктарға (венгрлердің құжат көздерінде олар солайша аталған) жататын еді.»

Аттиланың өзінің генеалогиялық ұрпақтары айтулы ортағасырлық «Бұлғарлар хандарының атаулары» жазбаша мұра көзінде мейлінше жақсы көрініс тапқан. Болгарияның белгілі жазбаша ескерткіші біздің жоғарыда баян еткен тұжырымдарымыздың берік негізі болып табылады. Айтпақшы, көрнекті академик М.Н.Тихомировтың аудармасына ешкім де шүбә келтірген емес. Ғылыми әлемде бұл аудармаға лайықты орын беріліп, мойындалған. Атақты ғалым Н.А.Аристов өз еңбегінде «Заметки об этническом составе тюрских племен и народностей и сведения их численности» осы жазба ескерткішке сараптама жасады. Ол қосымша мәліметтер беріп «Именниктің» жақсы жақтарын нығайтты.

Аударма мәтіні төмендегіше берілген:

Атаулар академик М.Н.Тихомировтың

Дуло әулеті туралы жазба деректер

[128-бет]
«Бұлғар хандарының атаулары» жазба мұрасындағы Дуло әулетіне қатысты түпнұсқа транскрипция төмендегі кестеде берілді.

[129-бет]
Бұл руға Еуропаға 375 жылы басып кірген ғұндардың билеушісі Баламбер (Бұләмір) де жататынын еске салайын. Дуло руынан Аттила және Қара Бұлғардың, Еділ Бұлғариясы, Балқан Болгариясы және Арпат (Арбад) арқылы Венгрияның одан кейінгі билеушілері болған» (С.В.Трусовтың «Дуло әулетінен тараған Рюриковичтердің шығуы туралы» мақаласы). 2.іт

Дуло (дулат), (Аттиланың руы) руының белгісі.

Қазіргі заманғы бірқатар тарихшылар да бұл генеалогиялық тізбекті ақиқат шындық деп есептейді. Ең ақырында, тағы бір бұлтартпас деректердің бірі - Аттила және оның ұрпақтарының дуло (дулат) руына жататындығы жөнінде оның рулық таңбасы дер едік. Мәселен, 1989 жылы Перм губерниясындағы Чердынск уезінде Керчев деревнясында адам таңқаларлық олжа табылды. Ол - Аттиланың екінші ұлы Диггизихтың (Теңіз хан) тостағаны еді.

Бірінші қатардың соңында өрнектеліп жазылған Диккиздің (Теңіз хан) таңбасына назар аударыңыз.

[130-бет]
Тостағанның арғы бетіндегі жазу белгілері.

Жжх> 2252, 955» 25 3-20 ә») Ж.2553>2

43-25» 9Э

Транслитерация.

Диггизихтің аты жазылған тостаған Кіпкер ФЕКТ Йкш

(Теңізхан - Аттиланың

. 5 Ғе; 4 4 а 92. екінші ұлы). Мый - кш мх өх 549пі

Т йӛуірі

Тостағанның шеттерінде дулаттардың таңбасы айқын көрінеді:

Тостағанның арғы бетінде тұран (батыс ғұндар) жазуы өрнектеліп былай деп жазылған: Данышпан Диккиз корольдің соққысынан сақтан! Арғы дүниедегі Құдайдан имен:

Сонымен, сіздердің көз алдарыңызда дулаттардың екі таңбасы айқын көрінеді. Дәлелді қажет етпейтін мықты уәж осындай болса керек.

[131-бет]
Осы бір қызықты, әрі танымы мол сипатқа ие материалды ғаламтордан «Диггиз тостағаны» атты мақаладан («Татар газеті») байқадық.

Белгілі ғалым Қайрат Закирьянов өзінің «Шыңғысханның түркілік оқиғалары. Қазақтардың қасиетті аңыздары» Алматы. Жібек жолы, 2008, 210 6. кітабында былай деп жазады: «...Каталун жоталарындағы шайқас кезінде ғұндар мен Аэцийдің басшылығымен Еуропаның біріккен әскерлері арасында Аттилаға жақын маңдағылары: «О, толағатай!..» деп дауыстап ұрандады». Біздің көзқарасымызша, бұл сөз дулат ата (толағ, дулағ, дулат) және ата- (атай, әке) деген мағынаны білдіреді.

жжж

Біз үлкен қуанышқа бөлендік - Аттиланың шежіресін таптық! Кезінде оны атықты неміс қытайтанушы профессор Ф.Хирт жариялаған. Бұл шежірені ол ХУ ғасырдағы венгер жазушысы, Туроц қаласының тұрғыны Иоаннадан көшірген. Ол еңбек «Сһтопіса Напрагогип» деп аталады. А.Н.Бернштам өзінің еңбегінде «Очерк истории гуннов» Л. ЛМУ, 1951 жазады: «Ф.Хирт склонен был вестиродословную Аттилы от Модэи пытался найти имена гуннских шаньюев в венгерской хронике Иоанна из Туроша о предлках венгров» “Мір: К:А.Иностранцев «Хунну и Гунну» Л., 1926 атты еңбегінде былай деп жазады: «Хирт обьясняет имя основателя хуннского государства Мао-Тип (Мао-дунь) изтурецкого Вакік(Бактур, Багадур)...

.. Отожествляя Хунну и Гуннов, он считает Хунну

Аттиланың ата-тегі және салыстырмалы кестелер

[132–136-беттер]
Ф. Хирт жариялаған Аттила шежіресі және автор ұсынған неміс, орыс, түркі тілдеріндегі салыстырмалы нұсқалар түпнұсқа кестелерімен берілді.

Таңбалы және археологиялық айғақтар

[137-бет]
Сондай-ақ, Еуропадағы балбалтастар арасында да зерттеушілер көптеген олжаларға кенелуде. Мәселен, Збручтегі тас балбал 1848 жылы Украинаның батысында Збруч өзенінен табылды. Бұны көпшілігі славяндардың тәңіршілдікке табыну ескерткіштерінің біріне балады. Олардың бірде-біреуі де балбал тастардағы кеуде тұстағы таңбаға көңіл бөлмеді. Тастардағы өрнектердің үш деңгейі бұл да тәңіршілдіктің жоғарғы, орта және төменгі әлемі болып табылады. Ал славяндықтардың табынатын заттары тек қана ағаштан жасалатын-ды.

Збруч өзенінен табылған балбал тастардағы кеуде тұстағы

дулаттардың таңбасы. Батыс Украина. «Тарих жұмбақтары» журналы. Хо30, 2014.

[138-бет]
Мұндай қашалып жасалынған балбалтастар Ресей және Қазақстанның көптеген территорияларынан табылған.

(не

Күн пішінді белгісі бар балбал тастар.

Литва территориясында да ежелгі дулаттарды жаппай жерлеудің қорымдары табылған. Бұндай жағдай зираттардағы жерленгендердің басына қойылған тас плиталардағы ежелгі дулаттардың күн таңбалы белгілерімен расталады.

нскуһю святыню?

Күн белгілері бар дулаттар мен айқыш белгілі христиандардың

зираты. Литва. Шауляй қаласы маңындағы Юргайчу жотасы. «Тарих жұмбақтары» журналы. Хо45. 2015 жыл.

[139-бет]
Тастағы «Гедиминнің бағанасы». Литва. Рамбинас жотасы.

(Дулаттардың таңбасы).

Айтпақшы, Аттиланың ұрпақтарына қарай литвалықтар, поляктар, чехтар, хорваттар және бірқатар Еуропа халықтарының билеушілері мен атақ-даңқы әйгілі тұлғаларының тамырлары бастау алады. Пруссияда Романовтардың патшалық әулеттерінің арғы ата-бабалары өмір сүрген.

Найза ұстаған түркі жауынгерлерін ұлан деп атаған, мұндай атауға ХУІғасырдағы поляк жеңіл атты әскерлері ие болған.

Түркілер сыртқы иыққа жамылатын киімді шапан деген, ал поляктар мен украиндар бұны жупан дейді.

Поляк және украин сөздеріндегі кобзарь сөзі түркі сөзіндегі музыкалық аспап - қобыз деген сөздің фонетикалық өзгеріске түскен өзгеше түрде айтылуының көрінісі. Польшада поляк тілінің кашуб диалектісінде сөйлейтін этнографиялық тобы жұмыс жасайды. Поляк тіліндегі пан сөзі түркіше паң, маңғаз, өзін жоғары

Тіл, жазу және тарихи-географиялық іздер

[140-бет]
ұстайтын, көңілін ешкімге бермейтін адамға қатысты мағынаны аңғартады. Поляктардың билеуші қауымы яғни, паңдар (пандар) түркілерден болатын. Поляк королі Сегизмундтың есімі түркіше сегіз мұң деген мән мен мағынаға ие екендігі көрер көзге ашық әрі айқын екендігіне ешкім дауласа алмайды.

Аттила ерекше ықпалы бар абыздарға- аббаттарға иек артты. Дулаттар мен үйсіндердің бөлігі болған олар күндердің (ғұндардың) діни қызметкерлерінің өкілдері еді. Әрі айрықша, әрі өте терең де ауқымды білімге ие-тұғын. Абыздар тәңіршілдіктің негіздеріне және көшпелі елдің пәлсапасын өздерінің көзқарасы мен дүниетанымына, тыныс-тіршілігіне тірек етті. Олар жазба дәстүрді жетік білді. Рим папасы және оның төңірегіндегілер олардың интеллектуальдық қызметтерін оңтайлы пайдалануға мәжбүр болды. Мәселен, Римдегі Ватикан кітапханасында сақталынған Таураттың ежелгі мәтіндерінің бірі - Псалтырь түркі тілінде жазылған, оны У-УІ ғасырларда Римге Доннан, Тан (Таң) қаласынан әкелген.» (Мұрат Аджи. Азиялық Еуропа). католик шіркеуінің көптеген діни қызметшілері мен реформаторлары ғұндардың абыздары қатарынан шыққандығы жайлы айтылады. Құдайға құлшылық жасау, діни киім-кешектер мен шіркеуге тиесілі құрал-жабдықтарды католиктер тәңірге табынушылардан алған.

Түркілер тарихын зерттеу ісіне аса мол еңбек еткен және бір белгілі ғалым далалықтар мен Батыс Еуропа тілдерінен тікелей әрі тығыз, өзара байланысты тауып

[141-бет]
отыр. Ол былай деп жазады: «Вильгельм Томсен сепкен дәндер өсіп шықты, олар құнарлы топыраққа түсті. Мәселен, онша насихаттап айтпаса да, герман және түркі тіл білімінің бірлігін дәлелдеген, олар шын мәнінде классикалық үлгі болып саналатындығын растаған академик В.М.Жирмунскийдің (1891-1971) жұмысы жарық көрді. Бұл бағытта әкелі-балалы Кызласовтар да құнды материалдарымен көпшілікке танымал, әйтсе де, оларғатүркіліктер бүгінгі күнге дейін тиесілі түрде назар аудармай келеді (Азиялық Еуропа.

Сонымен бірге күндер (ғұндар) өздерінің жазу-сызуына ие болатын. Зерттеуші Сергей Парамонов (Лесной) өзінің «Сен қайдансың, Русь?» кітабында былай деп жазады: «Прискінің мәліметінше, біз Аттиланың қандайда бір жазуларының болғандығын білеміз; мәселен, Аттила іздестіріп жүрген қашқындардың тізімдері бар еді және олардың Рим мен Византиядан қайтарылуын талап еткен-ді. Бұл жазбалардың қашқындың тізімі үшін әдейі жасалмағандығы еш шүбәсіз дейміз. Бірер жылдар емес, ұзақ уақыттар бойында Еуропаның тағдырына ықпал жасаған ұлы тұлғаға жазу-сызу уақыт талабынан туындаған-ды.

Ақыр аяғында, «Ғұндардың тарихында» өте ұзаққа созылған құлдырау кезеңі жайлы айтпай, үндемей кетуге болмайтындығын ескерген жөн. 791 жылғы оқиғалардың бірінде Энс өзенінің баварлықтар мен ғұндар арасындағы шекара шегі сипатын атқаратындығы айтылған. Демек, ғұндардың ықпалы УІІ ғасырдың

[142-бет]
соңында да анық байқалған.»

Сонымен жоғарыда келтірілген деректер күндер дің (ғұндардың) ешқайда кетпегендігін, олардың көзден мүлдем таса болмағандығын, керісінше, бұрынғысынша Батыс Еуропаның қақ ортасында әлі де ұзақ ғасырлар бойы ғұмыр кешіп, іс-әрекет жасағандығын тағы бір мәрте айғақтайды. Олардың тілі герман тілінің табиғатына берік әрі нық түрде енді және өзге де еуропа халықтарының тілдеріне ерекше ықпалын тигізді.

Ғұндардың кең тынысты іс-қимылдары өте ауқымды болды, олар жер шарының түкпір-түкпіріне қадам басты. Сіңді. Бейімделді. Мол әсер етті. Олардың іздерін географиялық картадан айқын аңғара аламыз. Мәселен:

Сібір бағыты

Тянгун қаласы (Алтай өлкесі)

Янгуновский қаласы (Кемерово облысы)

Аргунь өзені (Амур өзенінің саласы)

Амгунь өзені (Амур өзенінің саласы)

Аргунь жотасы

Нарасунь қаласы (Чита облысы)

Приаргуньеск қаласы (Чита облысы)

Кайдусун өзені, Идигарка саласы

Ортьягунь өзені, Тур өзенінің саласы

Сунтар өзені, Колыма өзенінің саласы

Орта Азия бағыты

Сейхун өзені(Сырдария)

Жейхун өзені(Амудария)

Баласағұн қаласы

Рогун қаласы (Тәжікстан)

[143-бет]
Гунт қаласы (Тәжікстан) Шаргунь қаласы (Өзбекстан) Кавказ бағыты

Хунакерт өзені

Аргунь өзені

Аргунь қаласы (Шешенстан) Гуниб қаласы (Дағыстан)

Сунжа өзені

Еуропа бағыты

Карсунь қаласы (Мордовия) Шахунья қаласы (Новгород облысы) Суна қаласы (Киров облысы) Гундуровка қаласы (Донецкінің бұрынғы атауы) Хунгария (Венгрия)

Хунедоаре (Румыния)

Бургундия (Франция)

Хунар өзені (Испания) Ла-Лагуна қаласы (Испания) Сагунто қаласы (Испания) Бренейсун қаласы (Норвегия) Кристиансунн қаласы (Норвегия) Фарсуни қаласы (Норвегия) Трусунген (Норвегия)

Хуннаван қаласы (Швеция) Сундеваль қаласы (Швеция) Гунбьери таулары (Гренландия) Қытай бағыты

Сунгари өзені, Амур өзенінің саласы Гун-Нарийн қаласы (Монғолия) Гунгашань таулары (Қытай) Дунфанхун қаласы (Қытай)

[144-бет]
Хунань шеткері аймағы (Қытай)

Хуньчун қаласы (Қытай)

Цианхун қаласы (Қытай)

Цзыгун қаласы (Қытай)

Циньхун қаласы (Қытай)

Аргун-Юци қаласы (Қытай)

Корей бағыты

Чхунму қаласы (Оңтүстік Корея)

Сунчхой қаласы (Оңтүстік Корея)

Жапон бағыты

Ягуни аралы

Ионачуни аралы

Бирма бағыты

Рангун қаласы (Бирма)

Лампохун қаласы (Тайланд)

Үнді бағыты

Ярхун өзені (Пәкстан)

Гуна қаласы(Үндістан)

Гунтур қаласы (Үндістан)

Гунтакал қаласы (Үндістан)

Егерде ойша толғансақ, ой-пікірлерімізді бір арнаға тоғытсақ, барлық ежелгі күндерді (ғұндарды) Орталық Азияға бастарын қоссақ, онда олардың ұрпақтары қазіргі заманғы Қытай және Үнді елдерінің жалпы тұрғындары санынан анағұрлым көп болары хақ. Күндердің (ғұндардың) тарихы халықтардың, адамзат баласының тағдыры өзіндік сипаттар мен болжамға бағынбайтын арнамен ағатындығын, өз заңы бар екендігін саналы жанға ғажап халдеұғындырады-ау дерсіз.

Дереккөз: Әбдіқадыр Дәуітбеков, «Дулаттар», 113–144-беттер. Мәтін кітаптағы авторлық тұжырымдарды береді; иллюстрациялар, транскрипциялар мен кестелер түпнұсқадағы нұсқаға сай сақталды.