Моғолстан – дулаттардың мемлекеті және Мұхаммед Хайдар Дулат Кашмирдің билеушісі

Дулаттар кітабынан үзінді

280-бет

Дулаттар Шыңғысханға да, сонымен бірге оның екінші ұлы Шағатайға да адал қызмет жасады. Шағатай ұлысына Шығыс Түркістан, Жетісу, Орта Азия территориялары кірді. Соңыра ұлыс жеке мемлекетке айналды. Оның құрамында көптеген халықтар, тайпалар мен рулар болды. Мұндай өзіндік ортақ бірлік пен елдік шағатай тілінің (қазақ және өзбек тілдері, көне өзбек тілі) пайда болуына әкеліп соқты.

Шағатай ұлысында дулаттар негізгі күш пен әлеуетке ие болды, олар сандық деңгейде де басым еді. Шағатай дулаттардың билік басындағы өкілдерін басты-басты орындарға тағайындады. Оның кезінде ұлыстың батыс бөлігінде: Қаратау, Ташкент, Шыршық және Ферғана маңайында дулаттардың ауылдары қалыптасты және де бұл үдеріс бірте-бірте күшейе түсті. Сол уақыттарда дулаттардың басты күші Шығыс Түркістан мен Жетісуда шоғырланған-ды.

XIV ғасырдың ортасында Шағатай ұлысы құлдырай түсті. Билік үшін болған күрес шағатайлардың күшін мүлдем әлсіретті. Нәтижесінде ұлыс тарқады, ол екіге бөлінді: біріншісі – Моғолстан және екіншісі – Әмір Темірдің мемлекеті болды.

XV ғасырдың ортасында дулаттардың билік басындағылары дербес саяси қадамдар жасауға кірісті. Олар бұрынғы шағатай ұлысын сақтап қалуға болмайтынын түсінді. Дулаттар Маңлай-Сүбені (Шығыс Түркістан, Жетісу, Қаратау, Ташкент, Ферғана) сақтап қалуға шешім қабылдады. Дулат тайпасының өкілі

281-бет

Артөбенің ұрпағы әмір Полатшы 1348 жылы Моғолстанның тағына 16 жасар шағатай Тоғлық Темірді отырғызды. Оның астанасы болып, Алмалық қаласы белгіленді. Ол және кейінгі хандар дулат руынан шыққан әмірлердің қолында тілалғыш билеушілер болды, яғни дулаттардың үлесінде шынайы билік бар-тұғын.

Көптеген оқырмандар Моғолстан сөзін түсініксіз атау сипатында қабылдайды. Бұған тиісті мән мен мағына беретін уақыт келді. Мемлекеттің негізін дулаттар және оған жақын рулар мен тайпалар құрады. Шын мәнінде, Моғолстан дулаттардың мемлекеті еді.

Бірінші хан Тоғлұқ Темір мен оның ұлы Ілияс Қожаға қысқа уақыт ішінде шағатай ұлысының бұрынғы территориясы – Мауереннахрды біріктіруге мүмкіндік туды. Біріктіру шаралары Батпақ шайқасы мен Самарқандты қоршау кезінде көптеген құрбандықтарға баруды талап етті. Мауереннахрда бірте-бірте уақыт өтісімен, Әмір Темірдің жағдайы күшейе түсіп, тоғлықтемірлерге бұл территорияны былайша бермей қойды.

Полатшы және Тоғлық Темір құрған мемлекет өте қиын да күрделі сыртқы саяси жағдайға ұшырады. Мауереннахр тарапынан Әмір Темір шабуыл жасай бастады, ал шығыстан жоңғарлар тыныштық бермеді. Соңғыларының баса-көктеп кіруі үздіксіз үдеріске айналды. Мұхаммед Хайдар Дулаттың жазуынша, Уайыс ханның бір өзі ғана 10 жыл ішінде жоңғарлардың 612 шабуылына тойтарыс беруге тура келген. Википедия. Моғолистан.

Айбары асқан Мауереннахрдың билеушісі Темір көптеген елдердің аса қуатты қолбасшыларының

282-бет

әскерлерін тас-талқан етіп, тамаша жеңістерге жетсе де, түптің-түбінде тоғлықтемірлерді түпкілікті жеңе алмады. Оның барша шабуылдары сеңге соғылғандай кері қайтарылып жатты. Кей-кейде оның масқара болып, кейін қарай жалтаруына тура келді. Тоғлықтемірлердің полатшылармен біргелікте мықты мемлекет құрғандығына осынау деректер айқын куә болады.

Ұзақ-сонар соғыстардың нәтижесінде ел тұрғындарының қатары сиреді, соның ішінде дулаттар да сан жағынан кеми түсті. Мемлекеттің жағдайы сонымен бірге ішкі жағдайдың текетіресінен, яғни Тоғлық Темір ұрпақтарының арасындағы билік үшін күрестің толастамауынан күрделене бастады.

Дулаттар мемлекетінің тарихында және бір айрықша оқиға бар. Хан Есен-Бұға Қазақ хандығының болашағына жол ашты. Бұл мемлекет Шу және Талас өзендері ортасында пайда болды. Дулаттар осынау оқиғаны шаттана қарсы алды. Қазақ хандығына кірген барша тайпалар оларға туыстас еді.

Мұхамеджан Тынышпаев былай деп жазады: «Сейітхан қайтыс болғаннан кейін дулаттардың көш басындағы Мұхаммед Хайдар Лагордағы Бабырға кетті, соңыра Кашмирді иеленді, Тибетті өз еліне қосып, сол жерде тәуелсіз тақсыр дәрежесінде қайтыс болды. Сейітханды Жетісудан қуып шыққаннан кейін (1527-1547 жылдар), дулаттардың қалғандары (өзге үйсіндер секілді) казактарға қосылды (Тайырхан және оның мұрагерлері кезінде). 1650 жылдары жоңғарлардың тегеурінімен үйсіндер батысқа кетті, ал 1690-1790 жылдары олар Ташкент уезінде өмір сүрді. (М.Тынышпаев. Ұлы жүт. Алматы. 1992 жыл. 8-бет).

283-бет

Сонымен, дулаттардың мемлекеті шебінде күшті және мықты жау – Жоңғария елі пайда болды. Билік үшін болған күрес және бытыраңқы тірлік аузын айға білеген қарсыласқа қарсы күресті ұзақ жылдарға созып жіберді. Мұндай жағдайда дулаттар бір ғана дұрыс саяси таңдау жасады. Олар Моғолстанның батысына: Ташкентке, Шыршыққа, Қаратауға қоныстанып, шоғырланды. Мұнда олар аз-кем уақыт тыныстап, бойларына қуат жинап, өз күштерін нығайта, бекіте түсті.

Мұхаммед Хайдар Дулаттың өз еліне оралуына тағдыр жазбады. Ұлы тарихшы, асқан қолбасшы 1541 жылы астанасы Сринагар қаласы болған Кашмир мемлекетін құрды. Жаңа билеуші Кашмирдің дамып, өркендеуі жолында көптеген реформаларды жүзеге асырды. Ол бірқатар реформаларды жүргізді, мемлекеттік басқару жүйесін жетілдірді, көне шаһарларды жаңғыртты және жаңа қалаларды салды, жаңа элементтерді мәдениет пен сәулет өнеріне енгізді. Мұхаммед Хайдар өз мемлекетінде көптеген талантты музыканттар мен қолөнершілердің басын қосты. Музыкалық жаңа аспаптар, көк шай, буы бұрқыраған моншалар, оюлы терезелер және көптеген басқалары пайда болды.

Мұхаммед Хайдар «Тарихи Рашиди» атты кесек туындыны, «Жаһаннаме» дастанын және басқа да дүниелерді жазып қалдырды. Оның еңбектері әлемдік қауымдастықта өзінің лайықты бағасын алды.

Мұхаммед Хайдар Дулат зайырлы, атақты әулеттен шыққан. Оның ата-бабалары Моғолстанның әмірлері және тархандары болды. Оның анасы Хуб Нигар Жүніс ханның қызы еді. Ал әйелі Ханымай Әбу Саид ханның

284-бет

қарындасы болатын. Өз кезегінде ұлы тарихшының қарындасы Хабиба Әбу Саид ханға тұрмысқа шыққан. Ұлы тұлға анасы жағынан Бабыр шахқа туыс болып келген.

Мұхаммед Хайдар Дулаттың мемлекеті 10 жыл өмір сүрді. Мәселе мерзімнің аздығында емес, қай ел болмасын, оның тарихта айқын із қалдырғанына байланысты. Ол билеуші сипатында сөз жоқ, мемлекеттің гүлденіп, өркендеуіне айтулы үлес қосты.

1551 жылы Мұхаммед Хайдар Дулат опасыздардың қолынан қаза болды. Ол Сринагар қаласы Желам өзені жағасындағы Мазари Салатин зиратында (сұлтандар зиратында) жерленді.

1514 жылы сұлтан Саид хан жаңа Могулия (Сандия) мемлекетінің негізін құрады. Бұл ел сондай-ақ ұйғырша Мамлакати Могулие немесе Жаркент мемлекеті, кейінірек Қашқария деп аталды. Оның құрамына орталығы Жаркент, ал 1596 жылы Қашқар болған Шығыс Түркістанның батыс бөлігі енді. Бұл мемлекеттік құрылым бірде ұлан-байтақ ауқымда кеңейіп, бірде мысқалдай көлемге шейін тарылды. Сөйтіп, Цинь империясы құрамында 1630 жылға дейін өмір сүрді.

Мұнда бастапқыда тоғлықтемірлер, ал соңыра қожалар әулеті билік жасады. Бұл мемлекеттердің тұрғындары құрамында дулаттар саны аз болды, ендігіде олар бұрынғысынша шешуші рөл атқармады.

Орта ғасырдың соңғы кезеңдерінде дулаттар халықтардың рухани дамуына елеулі үлес қосты. Сол уақыттардағы көрнекті ғалымдар Махмұд Жарас, Әмір Уәли болды. Дулат тайпасының өкілі (шымыр руы) ғалым және ақын Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн

Алтыбармақ XV ғасырда айтулы табыстарға жетті. Ол өзінің шығармашылығын жоғары бағалаған Әлішер Науаидің досы болды. Ибн Мұхаммед өзінен кейін көптеген еңбектер қалдырды. Қазір де оның шығармалары «Қазыналы Оңтүстік» атты көптомдық кітаптар сериясында жарық көрген.

Шын мәнінде хандықты басқарған Ұртебид тегінен шыққан Моғолстанның ұлысбектері

(Моғолистан және Могулия ұлысбектері мен хандары тізімі алынған. Википедия. Моголистан.)

Полатшы (1347-1360 жылдар) – дулат тайпасының басшысы, хандықтың ұлысбегі.

Худайдад (1353-1433 ж.ж.) – Полатшының ұлы, хандықтың ұлысбегі (1360-1366, 1390-1425 жылдар).

Камар-ад-дин (1392 жылдары қайтыс болған) – Полатшының інісі, хандықтың ұлысбегі (1366-1390 жылдар).

Мұхаммад шах Гурган – Худайдадтың ұлы, хандықтың ұлысбегі (1425 жылы).

Моғолстан хандары – Тоғлықтемірлер

Тоғлық Темірхан – Моғолстанның бірінші ханы (1347-1362, 1363 жылдар)

Ілияс Қожахан – Моғолстан ханы (1362, 1363-1365, 1366 жылдар)

Қызыр Қожахан – Моғолстан ханы 1365, 1366-1399 жылдар)

Шами Жаханхан – Моғолстан ханы (1399-1408 жылдар)

Мұхаммад хан I – Моғолстан ханы (1408-1416 жылдар)

Шир Мұхаммад хан – Моғолстан ханы (1416, 1421-

286-бет

1424, 1425 жылдар)

Накши Жаханхан – Моғолстан ханы (1416-1418 жылдар)

Сұлтан Уайысхан – Моғолстан ханы (1418-1421, 1425-1428 жылдар)

Есен Бұға хан – Моғолстан ханы (1429-1462 жылдар)

Дост Мұхаммед хан – Моғолстан ханы (1462-1468 жылдар)

Орталық және Шығыс Моғолстанды сондай-ақ Тұрфан округін билеген.

Кебек Сұлтан оглан – Тұрфан окрігінің ханы (1468-1473 жылдар)

Жүніс хан – Моғолстан ханы (1468-1487, 1458 жылдары) Батыс Моғолстанды билеген.

Сұлтан Мұхаммед хан I – Моғолстан ханы (1487-1508 жылдар)

Сұлтан Ахмадхан I (Алаша хан) – Моғолстан ханы (1485-1504 жылдар)

Мансұрхан – Тұрфан иелігінің ханы (1501-1543 жылдар), Моғолстанның жоғарғы ханы (1504 жылдан), Сұлтан Ахмад хан I ұлы.

Шах хан – Тұрфан иелігінің ханы (1543-1570 жылдар), Мансұр ханның ұлы

Мұхаммад хан II – Тұрфан иелігінің ханы (1570 жылдар), Мансұр ханның ұлы

Моғұлияның хандары (тоғлықтемірлер)

Сұлтан Саид хан – Моғолдың бірінші ханы (1514-1533 жылдар)

Абдар Рашид хан I – Моғол ханы (1533-1559 жылдар)

Абд ал-Карим хан – Моғол ханы (1599-1591 жылдар)

Мұхаммад хан III – Моғол ханы (1592-1610 жылдар)

287-бет

Шөже ад-Дин Ахмадхан – Моғол ханы (1610-1618 жылдар)

Құрайыш хан II – Моғол ханы (1618 жылдар)

Абд ал-Латиф хан I (Аппақ хан) – Моғол ханы (1618-1630 жылдар)

Сұлтан Ахмадхан II (Фулад хан) – Моғол ханы (1630-1632, 1635-1638 жылдар)

Сұлтан Махмұт хан II (Қылыш хан) – Моғол ханы (1632-1635 жылдар)

Абдулла хан – Моғол ханы (1638-1668 жылдар)

Жолбарыс хан – Моғол хан (1668-1669 жылдар)

Абдал Латиф хан II – Моғол ханы (1669-1670 жылдар)

Исмаил хан – Моғол ханы (1670-1678 жылдар)

Абд ар Рашид хан II – Моғол ханы (1680-? жылдар)

Мұхаммад Әмин хан – Моғол ханы (1681-1692 жылдар)

Мұхаммад Момын хан (Ақбас хан) – Моғол ханы (1694-1696 жылдар)

https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%