ОЙСЫЛ – ОЙСЫЛҚАРА ӘУЛИЕ

Бұл мақала аңыз бен тарихтың астасып жатқан тұстарына сілтеме жасауымен, автордың өзіндік болжамымен ерекшеленеді. Әрине мұнда нақты тарихи деректен гөрі мифологиялық сарын басым екендігі айқын. Бірақ оның астарында шындыққа жақын пайымдау барын аңғару қиын емес.

Еркебай БҰРЛІБАЙ


Біз түгел өтти дүниеден,

Құдайдың досы Мұстафа.

Ғайып Ерен, Қырық Шілтен,

Ойсыл Қара, Зенгі ата.

БҰДАБАЙ АҚЫН



Халық арасындағы шежіре әңгімелерде «Ойсыл өте бай, асқан батыр, даңқты адам болыпты» деп басталады. Одан әрі Ойсын әулеті 30 ұлының Жәнібек деген ханның қаһарына ұшыраған трагедиясы күнірене баяндалған.



Мен осы Ойсын әулетінің, оның ішіндегі Сіргелі тайпасының шежіресін көптен зерттеп келемін. Соның нәтижесінде республикалық және облыстық газеттерде екі көлемді мақала жариялаттым. Бірі — 1967 жылы 16 қыркүйекте «Лениншіл жас» газетінде «Сіргелілер шежіресі не дейді?», «екіншісі — 1994 жылы 2 қарашада «Оңтүстік Қазақстан» газетінде «Сіргелі» атты мақалам басылды.



Менің осы екі мақаламда да Сіргелі атамыз Сіргелілердің төр шежіресі ретінде көрсетілді. Ал, менен басқа, бұрын-соңды Сіргелілер шежіресінің әулет таралуын баяндаушылар Ойсын атаны тіпті Сіргелінің әкесі ретінде жазып келеді. Менің бұл дәйексіз тұжырымға қарсылығымды өзінімнің соңғы мақаламда да көрсеткенім бар. Бұл пікірге мен жанама тарихи құжаттар негізінде келген едім.


Міне, қолымызға Шапырашты Қазыбек бек Тауасарұлының «Түп-тұқияннан өзіме шейін» шежіре кітабы тиді. Мұнда шежіреші Ойсын мен Сіргелі аталардың уақыт ара кеңістігін дәл көрсете білген екен, шежіренің тарихи құндылығы да осында жатса керек.


– 110 –



Онда «Азбан баласы Әшеке, Әшен делінеді. Әшеннің екі баласы бар: Қара, Шай. Бұлар біраз ел болып қазақтар Қара теңізге дейін көшіп, сол жерде жайлап жүргенде Қазбек тауларында қалса керек. Қазір олардан дерек жоқ. Олар Бәйдібек заманына дейін біздің жұртпен араласып тұрған. Әшеке — Жетісуды билеген хан болған... Әшеке ханның көп баласының екі ғана ұлынан — Үйсін (Үйсін-2 Е.Б.) мен Ойсыннан ұрпақ өрбіген. Ойсыннан Сіргелі, Шақшам тарайды...


Әшеке ханның ғұмыр кешкен жылы хижыра жыл санауынан он-жиырма жыл бұрын», — деп, (63-65 беттерден) одан әрі Қазыбек бек Тауасарұлы өз бабасы Үйсіндер (Үйсін-2) шежіресін жүйелі таратып кете береді. Әйтеуір ата тарихымызда Ойсын атаның орнын жоғалтып жүргенде, ұлы шежіреші: «Міне, сенің Ойсын атаң», — деп, осы бір жолдарды қолымызға ұстатып кеткені үшін мыңда бір рахмет.



Ойсын— Үйсіннің әкесі саналған Әшеке хан ғұмыр кешкен жыл — біздің жыл есебіміз бойынша 602-612 жылдарға тура келеді. Ал «Ойсын қырғыны» оқиғасы 1463 жылы болған деген едік. Тарихи аралық сонда 851-861 жыл екен. Осы бір кеңістікте Үйсін әулеттері жөнінде том-том кітап боларлық оқиғалар жеткілікті. Ал енді сол Үйсінмен бір туған Ойсыннан тарайтын әулеттің сол арадағы 800 жылдық тарихында Сіргелі мен Шақшамнан өзгелері болған ба, болса олар қазір қай ұлттардың құрамында сіңіп кеткен деген заңды сұрақ өзінен өзі тумай ма?



Біз осыған жағар іздеп сол VII ғасырда Жетісуда өмір сүрген, тарихта Батыр түрік мемлекеті деп танылып келген, байырғы Үйсіндердің әулеті саналған Дулу (Дулат) одағы құрамындағы Он оқ елінен Ойсын атамызды іздеп, ұлы көштен сұрау салған едік. Ондағы ойымыз Ойсын тарихынан біршама шындыққа жақын келу болатын.



Қазыбек бек Тауасарұлы шежіресіне сүйенсек, Ойсынның әкесі Әшеке Жетісу елінің ханы болған адам. Ал енді Әшекеден кейін оның екі баласының — Ойсын, Үйсіннің бірі мұрагерлік жолымен елінің кезекті ханы болуы керек. Біздің бұл пікіріміз түріктердің әдет-ғұрпы жөнінде «Қазақтың көне тарихы» (Алматы, 1993ж.) 114 бетінде айтылатын «Батыр түрік қағандығында өкімет билігі атадан балаға мұрагерлік жолымен


– 111 –



Ойсылқара әулиенің бірінен-бірін ажыратып алу үшін аңыздағы түркілер абызы Ойсылқара әулиенің атына тіркеме болып тұрған, құлаққа тосын естілетін «қара» сөзінің мән-мағынасын ашуға әрекеттендік.

Қолымызға Махмут Қашқаридың түrкі сөздері жинағының қазақша аудармасын алып отырмыз. Онда: «Қара-хан, қаһан» деп берілген екен. Міне саған, безгелдек. Біз іздеген кісі осы болды десе де болады. Әшеке ханның баласы, демек, Ойсыл хан-Ойсылқара.



Осылайша, егер қолымызға Махмут Қашқаридың сөздігі түспегенде, біз де іздегеніміз Ойсылқара емес, Ойсыл ханды іздеп тура жолмен тік жүре беретін бе едік, қайтер едік.

Көкте мәңгілік Тәңір болса, жер бетінде жалғыз әміршіміз бар деп түсінген бөрілі байрақты көк түріктер Ойсыл ханды әрі көсемі, әрі абыз-әулиесі санаған кез болса керек. Сондықтан біз енді VII ғасырдың бірінші жартысында Жетісу түркілері арасында Әшеке ханның үлкен ұлы Ойсылқара билік басында болған деген болжамға келеміз.



Қазақта жеке тұлғалардың есімі мен лауазымы кейде бірінің орнына екіншісі айтыла беретінін де еске алып, енді сол VII ғасырда «қара» деген айтулы тұлға өмір сүрді ме екен деген оймен жетісулық түркілердің тарихын тағы бір сүзіп шықтық.



Иә, сондай кісі Н.Я.Бичурин еңбегінен табылды. Онда: «Бес арыс Дула (Дулу) мен Бес арыс Нушибидің жүз мың адамдық жасағын 657 жылы «Қара» есімді қолбасшы бастаған. Бірақ қару-жарағы сайлы Су -Дин-фан қытай армиясына төтеп бере алмай, жеңілді. Бекзада, ханзадалардан ғана екі жүз адам тұқынға түседі. Отыз мың адамды құлға айналдырып, айдап әкетеді» — дейді. («Қәне замандарда Орта Азияны мекендеген халықтар туралы мәліметтер жиынтығы» 291 бет).



Біз іздеген Әшеке ханның баласы Ойсыл хан ондағы Қара лауазыммен беріліп отырған Ойсылқара болса, онда оның бұл кезеңі қарттық шағы болмақ. Елін, жерін жат-жұрттық басқыншылардың қорғаған, жалындаған даңқты жастық шағы әлдеқашан өткен тұсқа тура келеді. Оның үстіне мына Н.Я.Бичурин суреттеген көрініс оның Қытай жазба деректерінен алған мәліметі екенін де есте ұстаған мақұл болар.



Ал, Лев Гумилев өзінің «Көне түріктер» кітабының 212 бетінде 659 жылы батыс түрік қағанатын қытайлар жаулап алды

– 113 –

114-бет

деп, түркілердің осы соғысының қаралы беттеріне нүкте қояды. Осы жеңілістен кейін ғасыр өткендегі мәліметте қытайлар саны 50 миллион, түркілер -500 мыңдай деп көрсетілген екен. Қалай болғанда да 659 жыл Ойсылқара әулиенің басына қаралы күндер алып келген болса керек. Ол осы кезде елін қорғаған жаужүрек батырларынан, текті ханзадаларынан, балалары мен немерелерінен, жақын достарынан айырылып, елі шабылады. Шаңырағы ортасына түскен түркілер осы қиын сәтте жебеуші пірінің қасына топталып, одан жөн сұраған көрінеді. Ойсылқара әулие халқын бастап Қаратау асыпты. Нақ осы тұста қытайлар да жат елдерде тау-тау өліктерін қалдырып, шығыстағы өз еліне бет алған екен.



Біздің Ойсылқара әулиенің ізіне түсіп байқағанымыз, Ойсыл-Үйсіндер уақыт салып Қаратаудан Сырды жоғарылай тағы da көш түзеген болса керек. Сондағы қоныс, тұрақ таңдаған жерлері бұлақ, қайнарлары мол Дастарбасты, Әлімтау, Максар делінген тау шоқылары екен. Шу, Талас бойындағы түрік елінің астанасы Қойлықтан келген ақсүйектер тоқтаған Дастарбасы терістігіндегі жерлер көненің көзіндей әлі күнге дейін Қойлық, Аққойлық аталуы бұған куә боларлық.



Ал, Ойсылқараның қадым жайы саналатын «Қыземшек» пен «Қызтөс» тауы маңы Тәңірдің адамзатқа берген сыйы дерлік. Кермаралдай керілген сұлу төбенің бауыры бір кездері бұлақ, қайнарға кенде болмаған көрінеді. Қазір олар жылдар өте тартылып кеткен. Осындағы «Ойсылқара әулие» делінген төбелік үстінде зиянатшылар сыйынатын арнайы орын бар. Ол киелі жерде адам еңбектеп өтетіндей тесік тас. Осы тесік тастан қысылмай, қиналмай өткендер өздерін күнәдан пәк деп есептейді. Киелі жерге күнделікті зиянат етушілер Ойсылқара әулиенің киесі нақ осы жерде қалған деп жүр.



Бірақ Ойсылқара төбелігінде қорым да, мола da жоқ. Мұның өзі Ойсылқара әулиенің сүйегі бұл жерде жерленбегенін көрсетсе керек. Сыр бойына Қаратаудан Ойсыл-Үйсіндер келген соң, олар Дастарбасы деген жерге Тәңірге ғибадат ететін мінәжат орын салып алған көрінеді. Осы жерде шың бетіне бедерлеп салынған + (крес) таңбасы әлі күнге дейін сақталуда. Осы жерден тасты үңгіп жоғары көтерілетін текпешек саны 13 баспалдақ бар. Ол баспалдақтар сол қалпында тұр. Ол кезде осы баспалдақпен дін салтынан, адамгершілік, имандылық, адалдықтан ауытқыған шүбәлі пенделерді айдың жарығымен

– 114 –

115-бет

шыңға шығаратын салт болған. Сынға түскен адам құламай, шыңға көтерілсе, оның күнәсі Тәңір кешті деп есепке алынған. Осы ғибадатхананың оң шетінде Тәңірқұты сақталған. Онда көне түркі тілінде, біз «орхон» деп жүрген жазу бар. Оны біз қазіргі қазақ тілінде аударғанымызда «Қыздан өрмелеп шыңға шықсаң, Тәңірдің киесіне кездесесің» — деген жазу еді.



Осы сөз кешегіге дейін тұратын еді, қазір ол да жойылып кеткен. Бірақ менде оның бастапқы фото көшірмесі бар болатын. Осы Тәңірқұты ғибадатхананың жерден кіндікке көтерілген тұсында, бірнеше жерден тасты үңгіп, арқан жіп байлайтын тесік-қазықтар да жасалған екен. Олар мұнда әлі күнге дейін қаз-қалпында сақталып қалған. Осы тесік қазықшалар кезінде нендей қызмет көрсеткенін біз бұл мақалада шешіп айта алмадық. Дастарбастағы Тәңір діні ғибадатханасы тұрған аумақты түркілер құз-тастарды үңгіп, ондаған тұрақ-іші киіз үй кеңдігінде тас үйлер, малканалар, қоймалар да жасаған екен.



Олардың осы мекен-жайларда от жағып ұзақ жылдар отырғаны түтін-ыс қалдықтарынан байқалады. Біз осы маңдардан тасқа бедерлеп, оймыштап жасаған бірнеше тоғызқұмалақ шұңқырларын кездестірген едік. Ойсыл-Үйсін әулеттері және онымен бірге көшкен Он оқтар тайпасы (қоса, қосақ, қазақ) Ойсылқара әулиенің көзі тірісінде Арқадағы Ор өзені бойына ауып кеткені тағы бар. Ол жер, біздің болжауымызша, шежіреде баяндалатын әкесі Әшеке ханның Төрін ханның елі болса керек. Келген жері Қопа екен. Біздің олай деуіміз; Ор өзенінің Қопаға жақын саласы әлі күнге дейін Ойсылқара әулие атымен аталатындығығы.



Ойсылқара әулие мұнда көшіп келген соң да ел арасында құрметтен кенде болмаған көрінеді. Оны біз оның бейітіне жасалған тас қорымнан байқаймыз.



Аңыз бойынша Ойсылқара әулие дүние салғанда түркілердің жеті жұртынан өкіл келіп, марқұмның жаназасын шығарады. Және осы жеті жұрттан келген оның әруағын сыйлаушылар оның рухын өз елдеріне қобдишаларға салып алып кетіп, оның рухын жерлеген жерлер әлі күнге дейін Ойсылқара әулие делінеді. Ел арасындағы аңызға құлақ салсақ, түркі елдері дүниесінің жеті жерінде Ойсылқара әулие мүрдесі бар көрінеді. Біздің түсінігімізде, Тәңір дініндегі түркілер марқұмның тірі кезінде мінген атын, киген киімдерін оның мүрдесімен қоса өртеп, күлдегі оның киесін табытқа салып

– 115 –

116-бет

жерлеген болса керек. Аңызда айтылгандай, оның қабіri жеті жерде болуы, сірө, оның мүрдесін өртеген күлдегі киесін қобдишаларға салып елдеріне алып келген сүйекшілер туралы болса керек. Қалай десе де біз білетін шындық — Ойсылқара әулиенің мүрдесі сол Ор өзені бойында, «Ойсылқара әулие» делінген қорымда жеке жатыр. Бұл қорым қабір кесене, немесе марқұмға арнайы соққан сағана там емес, оның мүрдесі үстіне адам қолымен тасып үйілген сан мыңдаған тастан тұрады.



Мұндай алып тас қорымдар жөнінде өткен ғасырдың ғалым тарихшысы Н.Бичуриннің «Түріктер» деген еңбегіндегі мына жолдарды оқысақ, бәрі de оқырманга түсінікті болар: «Жерлеу күні, әдетте, марқұмның өлтіргені бір адам болса — бір, ал көп адам болса, көп тас қойылады, кейде мұндай тастар жүз, тіпті мыңға жетеді», — дейді. Мақала авторы патшалар мазаратында осындай тас үйіндінің көп болатынын айткан екен. «Парасат» журналының 1997 жылғы 4-санында «Ойсылқара әулие» мақаласына оның бейіті суретін қоса беруі оған куә боларлық.



Ондағы бейіт үстіне үйілген тастың молдығы Ойсылқара ханның өзінің қарсыласы — басқыншы әскерлерді жасағымен көп қырғанын көрсетсе керек.

Ойсылқара әулиенің киелі қабірі Ақтөбе облысында екенін айткан едік. Осы жерде өздерін Үйсінбіз дей тұра кіші жүз құрамына енетін ру, тайпалар ұшырасады. Бұл Үйсіндер Ойсылқара көшімен сонау Жетісудан келген Ойсыл-Үйсін жұрағаттары екенін айтуымыз керек. Осы Үйсіндер жөнінде XIX ғасыр авторы Харузин олардың сонау 7-ғасырда келгенінен мағлұмат береді.



А.Харузиннің сол еңбегінде Ставрополь өлкесі мен Дағыстанда тұратын ноғай халқының құрамында Үйсін тайпасы бар екендігі, Перекоп уезінде «Уйшун» аталатын елді мекен барлығы көрсетілген. Бұл деректер бойынша, қазақтың кіші жүзі құрамындағы және ноғай халқы арасындағы Үйсіндер — Ұлы жүзге жататын Үйсіндердің бір бөлігі екендігі күмән тудырмайды.



Бұларға қосымша өзбектер құрамында da «Уйшин» атты тайпа болғандығын еске саламыз, дейді Ә.Нұрмағанбетұлы «Қазақ ру, тайпалары атауының төркіні» мақаласында (Ана тілі, 13 мамыр, 1993 ж.). Мұның өзі осы Ойсылқара көшінің іздеріндегі Үйсін одағы әулеттері — Ойсыл-Үйсіндерден мағлұмат берсе керек.

– 116 –

117-бет

Кезінде Ойсыл-Үйсіл (Үйсін-2) Жетісудан Қаратау, Сыр асқанда олармен бірге көшкен Он оқ ішіндегі екі тайпа қосалардың бірқатары Ойсыл-Үйсіндермен Орға көшті de, жаңа жұртта әуелі олар «қоса» деп аталғанмен, кейінірек, жылдар өтуімен қосақ-қазақ атына ие болып кете береді.

Кейінірек осы жерлерге қыпшақтар da келуіне байланысты туысқан, бір тілде сөйлейтін қазақ-қыпшақтар қосақтала айтылатын болды. Ор өзенінен батысқа қарай ертеректе-ақ көшкен қарашай, абарлар бірқатар қосақтармен (қазақтар) топталып Солтүстік Кавказ жеріне келгенде араларында Үйсіл (Үйсін-2) және Ойсыл әулеттері de болған екен.



Сонда барған соң қосақ-қыпшақ тілді қарашай, абарлар Кавказ тауына жерсініп кетті. «Алан елінде қасақ деген ұлыс бар» деп сол тұстарда парсы тілінде «Худ-уд-аль-ғалам» деген еңбекте атап өтілгенін белгілі тарихшы Манаш Қозыбаев «Ата тарихы туралы сыр» (3 қазан 1992ж. «Егеменді Қазақстан» газеті) мақаласында көрсетті. Осы мақалада автор «Повесть временных лет» атты шежіреде князь Местиславтың 1022 жылы Қобань өзенінің оңтүстігіндегі қасақтармен соғыстарын баяндаған деп жазады.



Қосақ, қасақ атауы кейін келе кеңейіп халық атына, ұлтқа айналған тұсқа дейін олардың қатарында Ойсыл, Үйсіл әулеттері de кейде топтанып, кейде шашырай бірге жүргені көрінеді. Ең әуелі Жетісу жерінде көшіп жүрген бұл Қосақ (қазақ, Үйсін тайпалары Ор өзеніне кезінде Ойсылқара ханмен бірге барса, кейінгі көшке ілесіп батысқа, Кавказ жеріне, Украина, Қырымға дейін барады.



Алтын Орда хандығы тарағанда олардың бір-қатары 92 баулы (ру-тайпа) өзбек хандығы құрамында болып, ол екіге бөлінген тұста қазақ хандығы құрамында Ойсылдардың бір шағын әулеті ғана Жәнібек ханның Ордасы маңында болып, қырғынга ұшырағаны Сіргелілер шежіресінде баяндалатыны белгілі. Оны «Ойсыл қырғыны» оқиғасынан естіп біліп жүрміз.

Сол тұстағы өзбек ханы Мухамед Шайбани жасақтары арасынан біз «уйшун» Үйсін жасақтарын және жеке батырларын көреміз. Әрине бұл жасақтарға енгендер сол тұстарда ұлт болып қалыптасқан өзбектер құрамына сіңіп кетті десек, Солтүстік Кавказдағы Ойсыл-Үйсіндер de кавказ халықтары, ноғай халықтары құрамында қалды. Тіпті, Ойсыл-Үйсіннің бірқатарлары Украина жерінде, Оңтүстік Ресей жерінде ХУІ ғасыр. қалыптасқан қазақтардың құрамына сіңіп кеткенін de

– 117 –

118-бет

айтуға болады. Себебі, бұл қоса (қосақ, қазақ) Үйсіндер ең әуелі Жетісу жерінің қатар жүрген тайпалары екенін еске алған мақұл. Ал орыс казактары «қазақтар мен кезбе орыс ұлтынан құралғаны» барлық тарихи еңбектерде жазылып da жүр.

Сөз соңында айтарырым, егер сонау алғашқы қазақ хандығы құралған тұста Жәнібек, Керей хандардың ордасы маңында шағын Ойсыл әулеттері көрінбегенде, қазіргі Ұлы жүз құрамында Сіргелі тайпалары da болмаған еді. Ойсыл әулеттерінің (Сіргелілердің) бұрын da Ұлы жүз одағында болып, одан ғасырлар бойы үнсіздіктен кейін Ұлы жүз ішінде қайта көрінуі, Сіргелі шежіресінде тайға таңба басқандай ап-анық баяндалып отыруы осыған сайса керек.



Ол жөнінде «Қазақ қауымы және жүздер» атты мақалада «Сіргелі de Ұлы жүз құрамына кейіннен қосылған тайпалардың бірі болуы ғажап емес. Оның бір ұшы Сіргеліге қатысты шежірелік аңыздардан da байқалып жатады» (Ана тілі газеті, 27 ақпан, 1992ж.) деп жазылуы, осы тарихи шындықты меңзесе керек.

Ал мақаланың басында келтірілген Будабай ақынның жырында аттары аталған Мұстафаны бүкіл мұсылман қауымының пайғамбары Мұхаммед десек, Зенғи ата — Ташкен қаласы түстігіндегі белгілі Зенғи ата әулие екені белгілі жай.



Бұл жерде Зенғи атаға және оның зайыбы Әнуар анаға өзбек халқы көкпен тірескен көк күмбез орнатып, бірнеше шайлықшы, шырақшылар ұстап, оның рухына зиянат етіп келушілерге қызмет етеді. Ал енді Ойсылқара әулие жөнінде осы біз қазақ, түркі дүниесі оның рухын, киесін қадірлей білдік пе деген сұрау туындаса керек.



Егер Ойсылқара әулиеге ондай құрмет көрсетілер күн туа қалса, Қаратаудағы оның өз атымен аталған «Қарабастау» асуына оның рухы жатқан өңге жеті жерден жеті уыс топырақ әкеліп, сол киелі топырақ үстіне кесене орнатылғаны мақұл болар. Келешекте Бәйдібек, Домалақ ана, Ойсылқара әулие кесенелерінің қатар түсуі әруақтарды еске алуға келген зиянатшыларға da ыңғайлы болмақ.

– 118 –