ОЙСЫННЫҢ ОТЫЗ ҰЛЫ (аңыз хикаят)

Ордаға кірген батырдың дауысы ашық-жарқын шықты. «Хан ием!..» деп, он қолын төсіне басып тағзым етті де, өткен түндегі суыт жүрістің, олжалы жорықтың жай-жапсарын іркілмей баяндай жөнелді.

Нұрғали ОРАЗ

Ара-тұра күліп алып, қауіп-қатері мол болған қиын сапардан емес, ұлан-асыр тойдан қайтқандай қызықтыра түседі. Хан ием де жымиып отырып тыңдады. Қанша сабырлы болуға тырысса da, оң қолы қайта-қайта ішкі толқынысынан сыр беріп, иек астындағы бір уыс шоқша сақалымен жиі-жиі қауышып қала берді. Оң қолдың осы беймаза «сапарын» саусағындағы гауһар жүзік те жарқ-ете түсіп, көлденең көзге әйгілейді. Тек хан ием ғана емес, бармақ басындай қызғылт гауһар да қуанышты сияқты, терезеден түскен күн сәулесімен шағылысып, мың құбылады.

Кең сарайдың оң жақ қабырғасындағы әшекеймен әдіптелген қуыршақтай есіктің алдына көңілі өрекпип, тез-тез басып жеткен ханның қызы — ханшайым бері қарай қалай өтудің ретін таппағандай, табалдырыққа жете бере тосылып қалды. Әуелгі екпіні жел көтерген жапырақтай жеп-жеңіл, алып ұшпа сезімнің әсері екенін жаңа ғана аңдағандай. Бұрылып та кете алмады. Белгісіз бір құпия күш есіктің бергі жағына, хан отырған кең сарайға қарай еркіне қоймай жетелейтін сияқты.

«Бораш батыр! Бораш...» деді ханшайым іштей үздігіп. Хан қолындағы гауһар жүзік секілді ханшайымның оймақтай еріндері де ақырын ғана дірілдеп, жан адамға білдірмей келген жасырын сырын күбірлеп айтып тұрған секілді көрінді. Қолы аздап қалтырай түсіп, есік тұтқасынан ұстады. Келесі сәтте, белгісіз, тым алыс, әрі қымбат көрінген кең сарай көрінді — қарақолеңке салқын сызға көзі үйреніп қалғандыкі ме, қарсы алдынан жарқ ете түскен аппақ сарай іші көзін қарықтырып, еріksіз жұмып қалды. Сонымен бірге бойына бір жылулық тарағандай болды.

— Иә, қызым... — деді хан есікке қарай жалт бұрылып.

Оның кенеттен кіріп келгеніне таңданғандай қасын сәл кере түсіп, сұраулы пішінмен жауап күте қарады.

— Батыр олжалы қайтып па?...

Қыздың дауысы күміс қоңыраудай сыңғыр ете түсіп, күліп жіберді. Ханшайымның мынау ерке қылығы жақсы хабарға көңілі өсіп, масаттанып отырған әке көңілін елжіретіп жібергендей болды. Ол енді батырға қарап жымиып түсіп, не айтар екен деп жауап күткендей еді. Батыр да ханшайымға жүзін бұрған: ерке қыздың кешкі ымыртта мөлдіреген көлдей тұңғиық жанары өзіне қадала қалған екен. Көздері қадалып қалды. Ханшайымның ешкім бетіне жел болып тимеген еркіндігі ме, әйел затына тән әдептен тыс ерекше мінезбен жанарын тайдырмай тура қарап тұр. Қаптаған жаудан қайтпаған жүрегі қыз алдында дір етіп, жиілеп соға жөнелгенде кеудесі лүпілдеп кетті. Тамағын кенеп алып, жауап бермекке оқтала бергені сол еді, сыртта хан иеме көзқуаныш болсын деп жетектей келген ақ боз ат кенет кісінеп қоя бергені. Бораш батыр қиын сәттен құтылғандай, ақ боздың мынау мінезіне риза бола шұғыл жадырап:

— Ханшайым, естисіз бе, олжаңыздың өзі сырттан тіл қатып тұрған жоқ па! — деді күліп. — Осы сапардан әкелген олжаның ең үлкені — ақ боз ат сізге арналған!..

Ажарына аспандағы айдың өзі де ұялатындай сұлу ханшайымның ұзын қайқы кірпігі бір рет төмен түсіп, қайта көтерілді. Ол олжаға риза болса da, соншалықты қуана қоймағандай көрінді.

— Жау қарасы көп болды ма, Бораш мырза? — деді содан сон дауысы тағы da күміс қоңыраудай сыңғыр қағып.

— Иә, көл жағасындағы қамыстың қанша екенін билмейтініміз сияқты, олардың da санына жете алмадық, ханшайымым. Бірақ біз da қып-қызыл өрт болып тидік...

— Олжаның үлкені — ақ боз ат емес, ер-азаматтың амандығы ғой. Солай емес пе, мырза...

Ханшайымның жауабын құп көріп, үнсіз ғана басын иген Бораш батырға хан көз тоқтата қарады. Қылшылдаған жап-жас жігіттің сымбатты тұлғасы қайсыбір жылы кездейсоқ қамыс арасынан шыға келіп, түп-тура ханның өзіне қарай атылған қызыл ала жолбарысты есіне түсірді. Қасындағы нөкерлерінің бір-екеуін әлгі неменің қанды тырнағына іліктіріп, әрең қашып құтылып еді-ау сонда. Бораш батыр тек сымбатымен ғана емес,

қыр мұрынды, бидай өң сұлу жүзімен de көп сарбаздың ішінен дараланып көрінетін-ді. Оны хан сан рет байқаған болатын. Тіпті тұқын қыз-келіншектерге шейін оған бірден назары ауатынын da білетін. Өр мінез өжеттігіне басқан кезде, көзіне қан толып, ештеңеден таййынбайтын бірбеткей, жүрек жұтқан мінезінен de хабардар. Бораш батырды қалың қолға қолбасы етіп сайлағандығы da сондықтан.

«Ақыл мен айла ханның өзінде, көзсиз ерлік батырында болса, таразы басы тең тұрады, — деп ойлады ол көзін сығырайтып, батырға тесіле қарап отырған күйі. — Хан — бас болса, батыр — қол. Ал хан — қол болса, батыр — алмас қылыш... Қайда жұмсаймын, қалай сермеймін dese de еркі...»

Бірақ ханның көздегені бір ғана бұл мақсат емес eді. Орданың маңындағы қалың ел — Ойсынның жаужүрек отыз ұлы бар. Шеттерінен марқасқа жігіттер. Соның бірі осы, қарсы алдында қасқиып тұрған Бораш. Өзгелеріне қарағанда ханға бір табан жақын жүретін de осы... Бораш батыр қолбасы болған соң, қалғандары da ханның ашса — алақанында, жұмса — жұдырығында болары хақ. Олар әуелі Бораш батырға бағынады, содан кейін ханға бағынады. Иә, әуелі Борашка... Борашка... Бұл жігіттің хан ордасына қаймықпай кіріп, қысылмай шығатыны da сондықтан. Отыз ағайынды болған соң, осал eмес екенін шектен шыққан дүмбілез біреу болмаса, кеудесінде шыбын жаны бардың бәрі de сезеді. Иә, көптің аты қашанда көп... Одан ханның өзі de сескенеді. Шын мәнінде хан қалың қара бұқараны, көпшілікті билеп отыр дегенimen, жеме-жемге келгенде сол көпшілік ханның өзін de басқарады. Көпке топырақ шаша алмайсың...

Осының бәрін іштей түйіп, тағы da бір рет саралап өткен хан Бораш батыр арқылы төңірегіндегі Ойсын атаның жаужүрек ұлдарын ұзын арқан, кең тұсаумен ұстап келе жатқанын ойлап, олжалы қайтқан батырға жылыұшырай қарады. Бірақ оның ордадағы еркіндігі, кей-кейде тіпті өзімен de иық теңестіре сөйлейтін шақтары ханның көңіліне кірбің түсіре беретін-ді...

Әйтse de Бораш батырдың дәл қазіргі тапқырлығына іштей сүйсініп отыр. Олжа боп келген ақ бозды әлі көрмесе de, көз алдына сүйріктей сұлу жануар елестеп өткендей болды.

Ханшайым сызыла басып, есікке қарай беттеді. Есік алдына жете бере әдеп сақтап, бері бұрылып, батырға тағы da бір жалт етіп көз тастады da, шығып кетті. Қарақолеңке ұзын дәліздің

бойымен келе жатып: «Менің бүгінгі олжам ақ боз ат емес, батыр, — деді өзімен-өзі күбірлеп, — Сенің жүзіңді бір көру болатын...»

Құс мамық төсегіне келіп жата кеткен соң da ханшайым Бораш батырдың бейнесін көз алдына елестетіп, құр жастықты бауырына баса түсті. Ішін өрт шалып, еркінді күрсініп қалды.

Ерте me, кеш ne, қыз көмейінде тұншыққан арманның бір ауыз сөзге айналып сыртқа ұшып шығары анық-ты. Ол қызметші әйелді шақырып, құпиялап отырып, жібек жіптей есілген ішкі сырының бір ұшын оған ұстатқандай болды. «Бораш мырзаға сәлемімді жеткізіңіз! Оған оңашада айтатын сөзім бар eді».

Қызметші әйел басын иіп, үнсіз бұрылып жүре берді. Бірақ оның жанарындағы жалт eте түсіп сөнген ұшқын, содан соң, астыңғы ерниі-нің сәл жымырыла қалғаны da көп нәрсені аңғартқандай-тын. «Ол бәрін de түсінді..» — деп ойлады ханшайым оңашада қамығып. — Иә, бәрін de түсінді...»

Шынында da, хан сарайының құпиясын сақтап үйренген сырғалы әйел іштей бәрін de түсінсе de, мұның арты nege апарып соғарын билмей дал болып кеткен-ді.

Олар алғаш рет түннің бейуағында, хан сарайының маңындағы үлкен бақ қалың ұйқыға шомып, төңірек жым-жырт тыныштыққа ұйып, талықсып жатқан шақта кездесті.

— Сіздің маған айтпағыңыз соншалықты құпия нәрсе me eді? — деді Бораш батыр ханшайымға тақап келіп күбірлей үн қатып.

Қыз бір сәтке жауап бермей тосылып қалды. Ай сәулесімен бозарып көрінген батырдың жүзіне біртүрлі телміре қарады.

— Жан сырым eді desем, сенесіз be, мырза... — ханшайымның үні дірілдеп шықты. — Бірақ айтпай-ақ ұғарсыз деймін...

Жып-жылы саумалдай жазғы түнде ханшайымның қалтырап тоңғандай дірілдеп тұрғанын көрген батыр, талшыбықтай бұралған сұлуды құшағына қалай тартқанын өзі de аңдамады. Ханшайым ешбір қарсылықсыз көніп, оның бауырына тығыла түсті.

— Аспандағы айдың сұлулығына кім қызықпайды дейсіз... — деді батыр үздіге сыбырлап, — бірақ оған қол созғанмен, жету мүмкін be...

— Ал сіз қол созып көріңіз, — деді ханшайым тұншыға сыбырлап, — қаймықпаңыз батыр...

— Апыр-ай, айға шапқан арыстандай мерт болмас pa

екенмін, сәулем!

— Мерт болмайсыз... Ал егер жазатайым мерт болсаңыз, сол күні аспандағы айдың da сөнгені. Мәңгілікке сөнгені..

— Сәулем!

— Батырым!

Алма ағашының түбінде, аулақтау жерде қызметші әйел құпия кездесуге куә болып тұрған-ды. Осы бір түннен соң ol da ұмыт болды. Ханшайым қараңғы түнді жамылып Бораш батырмен кездесуге жалғыз шығып жүрді...

Апан асты қаншама кең дегенimen, жер бетіндегі әрбір құпияның сырын әйгілеп, жұмбағын ашып тастап жататын құбылыстар көп-ақ.

Хан ордасына сыпсың-сыпсың сөз ben бір-біріне үрейлене қараған көз көбейе бастады. «Сұмдық-ай! Әкесінің оң босағасында отырып-ақ ханшайым жүкті болып қалыпты..»

Бұл сұмдық хабар ханның da құлағына шалынды. Ол таққа емес, қып-қызыл шоққа келіп отырғандай орнынан ұшып түрегелді. Күн тимеген ақ құба жүзі күреңітіп, түтігіп кетті. Қапелімде аузына сөз de түспеді. Ішкі дүниесінен дүлей екпінмен көтерілген ашу-ызқа қойдың тобығындай қап-қатты түйінге айналып, көмейіне жете бере кептеліп қалғандай. Хан намысы, ақсүйектік намысы қайда! Сұғын қарап отырған сыртқы жауды былай қойғанда, күні ертең саусағын кезеп күлетін іштегі елдің de табасына қалдырып, табасына төсеп беретін қас масқара, сүйекке түсетін таңба болды-ay бұл!

«Өлтір!» деп бұйры-салу оңай. Бірақ,... кімді? — қаһарлы ханның алғашқы екпіні қайтып, алдағы бір тосқауылдың қарасын көргендей кідіріп қалды. — Кімді? Қызды ma? Ал, содан кек қайтып, өш алына ma?! Жо-жоқ, ақсүйектік нәсіліңді қорлап, қарадан туған қайдағы біреудің құшағына тығылған қаншыққа ne дауа. Борашты өлтіру керек. Борашты... Оны бүйтіп асқақтатып қоюға болмайды. Бірақ... бірақ өзің қақ ортасында отырған қалың Ойсынды қайтесің?! Біреу болса, ekeu болса бір сәрі, .. арқардың асығындай отыз батыры тұрған жоқ pa жан-жағынан анталап. Ойлан, ойлан!...»

Ханның көзі сығырайып, алыстан орап шалатын қара ниет зұлымдықты болжағандай бір нүктеге қадалған бойы тесірейіп қатты da қалды...

— Ойсынмен құда боламын, — деді хан ертеңіне уәзірін оңашалап шақырып. — Бораш батырға қызымды беремін!

— Тақсыр, оның Бәтима деген әйелі bar emes pe.. — уәзір сөзінің соңын жұтып, әлденені ишара еткендей жұмбақтай қарады.

— Ханның қызы тоқал болса, өзгеден emes, өз соңынан көреді! Құдаларды күтуге әзірленіңдер. Той болады! Және... құдалықтың бұрын ел есітіп-көрмеген жоралғысы жасалады. Ойсынның отыз батырына арнап отыз үй тігесіңдер. Қамданыңдар...

— Күн!

Уәзір басын сәл ғана иіп шығып кетті. «Табалап бара жатыр!» — деді хан оның желкесінен қадала қараған күйі сұрлана түсіп. — Табалата қоймаспын бірақ, табаға салып шыжғырармын!...»

Бұл өңірде мұндай ұлан-асыр той өтпегелі ne заман. Кең даланың төсі дүбірге толып, жан-жақтан қонақтар ағылып келіп жатты. Аста-төк ас беріліп, қызық думан башталды. Құралайды көзге аткан мергендер алтын жамбыны атып түсіріп, құдыққа түсіп кеткен құланды құлағынан тартып шығарар қара күш иесі балуандар белдесіп, батырлар білек, ақындар өнер сайыстырып жатты. Көздің құртын жейтін нелер bir сұлу сәйгүліктер, кермеде тұрып тықыршыған тұлпарлар тұяғын алысқа сілтеп, аламан бәйге өтті. Делебеңді қоздырған қызу дода, алма-кезек жұлқысумен көкпар da болды...

Қызық. Кейде мынау мұқым жұртты шектен асқан той-думан da жалықтырады. Тәттіге тойған баладай теріс айнала бастайды. Асылы ne нәрсенің de өлшеуі болғаны жақсы. Өзі de өлшеуі ғұмыр кешетін адамзат баласы соған дағдыланған. Иә-ә, өлшеуі ғұмыр... Сол өлшеуі ғұмырда жұмыр басты, екі аяқты пенденің көрмейтін құқайы da жоқ-ау! Айға жуық созылған той ешкім тарқатпаса da, өзінен-өзі тарай бастады. Алдымен жер шалғайлығын тілге тиек етіп, алыстан келген қонақтар аттанып кетті. Содан соң шаруа жайын сылтауратып, аттын тері құрғамай жетер жақын маңдағылар da үздік-создық тарасып, тойға жиналған қалың жұрт мүлде сиреп қалды.

Бірақ әзірге құдаларға ғана қозғалуға рұқсат жоқ eді. О-о, отыз ұлы отыз үйде сый-сияпаттың, қызық думанның ортасында риясыз көңілмен рақаққа кенеліп отырды. Қарадан шықса da ханға ылайық, Бораш батыр da бұл кезде көл-көсір бақыт pen шаттықтың лебінен масңайып, той басталар күні көңіліне түскен bir кірбінді мүлде ұмытқан-ды.

Ол кірбің... ол кірбің Бәтиманың қылығына байланысты eді. Енді бәйбіше атанып, үлкен шаңырақтың иесі болайын deп отырғанда Бәтима: «Ханның қызы мені бәйбіше деп сыйлап, қастерлейді ғой деймісің!» деп бұлданып, өзгеше мінез көрсетті. Дәл той басталар күні буынып-түйініп, қасына төрт жасар ұлы Құбасайды ертіп, абысын-ажынымен асығысып қоштасыпты da, төркініне қарай аттанып кетіпті.

Оның тәкаппар болатындай da жөні bar eді. Төркін жұрты — байлығы мен дәулеті мол Алшин елі болатын. Соның ішінде абыройлы da атақты бек Қыдырбайдың қызы. Сондай мықты төркініне арқа сүйеген келіншек өр болмай қайтсін.

Міне, тойдың da қызығы өтіп, абыр-сабыр басила бастады. Бүгінгі мынау қою түн қалың ел қайтадан тыныштыққа шақырғандай мауырап, айнала-төңіректі ұйқы құшағына ала бастағандай. Ханның da күткені осындай bir оңтайлы сәт, ұрымтал тұс болатын. Ішкі сұмдығын ешкімге сездірмей келген ol алдын-ала құпия жарлық беріп, сақадай сайлап қойған жендеттерін қаптатты da жіберді. Тұтқиылдан тап берген жау сияқтанып, күні бұрын әзірленген жасақтың bir тобы: «Жау шапты! Жау шаптылап!» айқай-сөреңге басты. Ойсынның отыз ұлы сый-сияпат көрәп жатқан үйлерді торыуылдап, мысық табандап жүрген келесі bir тобы сол сәтте-ақ, көзді ашып-жұмғанша олардың үстіне сау етіп кіріп барды. Қарусыз отырған отыз батыр қапы қалып, отыз үйдің ішінде мерт болды. Қара пердемен бетін көлегейлеген сұм жендеттер өз батырларын өздері шауып өлтірді. Ұйқылы-ояу ел олардың түн жарымында қайдан шапқан жау екенін de андай алмай, айдалаға қарай босып, ай астында жарқ eте түскен алмас қылыштардың астында қан-жоса болып туралып жатты...

Ханның өзі бұл кезде қара түнді жамылып ұзап бара жатқан eді. Ертең-ақ жалпақ жұртқа жария болатын мынау қанды қырғыннан қарақан басын арашалап: «Мен аң аулап, серуенге шыққанда елімді жау шауыпты» деп сылтауратып құтылмақ. Бірақ, оның қасындағы бүгінгі нөкерлерінің түрі жұпыны-ақ. Еншейінде bir қора тазысын ертіп, қыран-бүркіттерін, қона жататын шатырына шейін сайлап алып, дабылдатып шығатын ханның аяқ астынан ұстай қалған мына аңшылық ауруы adam иланғысыз eді. Өз елін өзі шапқызып, «қараға қыз беріп, қара тобырдың табасына қаларың men емес, қайта өздеріңді табаға салып шыжғырармын» деп дүрдиіп, қулықпен ел жиып,

қаскөйлікпен қырып салып бара жатқан аяр ханның жүзі ай сәулесімен боп-боз болып көрінді. Ол шынында da қанын ішіне тартып, сұрланып алған eді.

Ханның ең сұмдық бұйрығы: «Ойсыннан ұрпақ қалмайтын болсын!» деген қатыгез қараулықтан туған-ды, енді соны орындау үшін түн ішінде жалаңдаған жендеттер үркердей топтасып отырған Ойсын ауылын шапты. «Іштен шыққан жау жаман» екені ras, бұрыннан таныс ауылдардың ұңғыл-шұңғылдарын қалдырмай тінтіп жүріп, бүтіндей bir атадан туяқ қалдырмай қырып салды...

Сөйтіп, Ойсын ұрпағы жер бетінен мүлде жойылды!...

Аяр хан арам ниетін іске асырдым dep ойлады. Бірақ, ұлан асыр тойдан соң ұлы қырғынға ұшыраған ел үркіп, өз билігінен de мүлде береке кетті. Кешегі сүттей ұйып отырған Ойсынның қара шаңырағы ортасына құлап, жермен-жексен болғанын естіген жұрттың иманы ұшып, жағасын ұстады.

Бірақ, мына жарық дүниеде жоқтан — бар, бардан — жок жасап жатын құпия күш, тылсым құдірет bar emes pe eді. Адамның айтқаны emes, Алланың дегені болмауы ma eді!.. Азуын айға білегенмен, қос уысы қанға толған хан da жұмыр басты пенде emes pe. Сондықтан da ол ақпанның аязындай ақырып, кәрі бурадай жынының шашқанымен Ойсын ұрпағын жер бетінен жым-жылас қылып жібере алмаған-ды.

Бақасын былай қойғанда, өз қанынан жаратылған қыздың da сол Ойсын ұрпағына ана болып қаларын сезген жоқ-ты.

Кешегі Бораш батырдан жүкті болып қалған ханшайымды өлімге бұйрығуға ел көзінен жасқанып, өз қолын өзі кесе алмай, іштей тынып қалып eді. Бірақ сол іштегі нәресте дүниеге келген күні-ақ бұл өмірмен қоштасады dep түйген. Ханшайымды ешкімге көрсетпей, ордада қамап ұстады. Сауысқандай сақ күзет қойды. Тек қызметші әйел ғана байғұс ханшайым аштан өліп қалмасын dep, күні-үш мезгіл тамақ алып кіретін болды.

Айы-күні жетіп, іштегі нәрестенің жарық дүниеге келетін мезгілі таянған кезде, әкесінен аяушылық болмасын сезген сұлу ханшайым қызметші әйелдің аяғына бас ұрып жалына бастады:

— Күнәсіз нәрестенің обалына қалмаңыздар, — деді ол егіле жылап жатып, — кінәлі болсам, мен бейбақ кінәлі шығармын. Оның жазығы ne?! Erib есебин тауып бостандыққа шығуыма көмектес, басым ауған жаққа қаңғырып жүре берейін. Егер Алланың рақымы түсіп, ішімдегі баланы аман-есен дүниеге

әкелсем, арманым жоқ...

Ханшайымға шын ықыласымен берілген қызметші әйел өз басын қатерге тігіп, көзсіз тәуекелге бел буды. Ол келесі күні тамақпен бірге жасырын қыздың бірсыпыра киім-кешегін әкеліп, өз киімін оған ауыстырып кигізді de, ханшайымды бостандыққа шығарып жіберді.

Өзі оның орнында қалды...

Сөйтіп, аяғы ауыр ханшайым аз жүрді me, көп жүрді me белгісіз, өз елінен әбден ұзап кеткен кезде толғақ басталды. Тәңірінің кәріне ұшыратқандай осы кезде азаннан beri түнеріп тұрған аспанның da түбі тесіліп кеткендей сүп-суық қара нөсер селдетіп құйып кеп берсін. Бұрын мұндайды көрмеген ханшайымның шыбын жаны шырқырап, іші бүріп ауырып, екі бүктетіліп сүйретіле басып келеді. Үсті-басы малмандай су болды. Есіл-дерті ел шетіне жетіп жығылу. Байғұс ханшайым бұл өмірден мүлде күдер үзіп, жігері құм болған кезде алыстан үміт шырағындай жылтырап bir жарық көрінді...

Ол ауыл шетіндегі bir кедей үйдің қорасына келіп паналады. Бұл кезде үй иелері кешкі ыстық қауметтерін ішіп болып, күндегі орындарына жантая-жантая кеткен болатын. Кенет күні бойы қой соңында жүріп бойын суық сорған тоңғақ қойшы:

— Әй, қатын, отқа тезек үстеп салшы, жаурап кеттік кой, — деді күң етіп. — Мынау қара нөсер суық әкелді білем...

— Құдай-ау, әлден бүйтесің, қыстығүні боғыңмен birге қатып қалмайсың ba?! — деп әйелі жаратпаған пішінмен бұрқылдап-бұрқылдап алса da, күйеуі бір айтқан соң, құлағының түбінен қайта-қайта қылқылдап маза бермесін біліп, орнынан сүйретіле тұрып қораға қарай кетті.

Көп өтпей-ақ жын қуғандай eki көзі бағжиып, алқынып жетіп келді.

— Ойбай, шал-ау, тұр! Қорада бірбәле ыңырсиды. Жын ba, пері me билмеймін? Ұh, жаным-ай! Зәрем зәр түбіне кетті ғой!

— Тәйt әрі оттама!

— Оттамасаң, оттама! О, несі-ей, көрпенің астында жатып алып батырсынғаны!

Әлгі кедей men әйелі екеуі бұқпантайлап қораға барып eді, о тоба, қараңғы түнде қораның ішінен шырылдап жылаған нәрестенің, ыңырсып қиналған әйелдің дауысы естіледі...

Олар мән-жайды толық ұғынбаса da, сүрініп-қабынып жүріп баланың кіндігін кесті. Үсті-басы малмандай су келіншектің басын сүйеп, кіп-кішкентай қызылқақа нәрестесін күпіге орап алды. Оны үйге апарып жатқызып қайтып келсе, қап-қараңғы көрдей жаман қораның іші шам жаққандай жарқырап тұр eкен. Ханның қызы тектілігін танытпай қойсын ba, үсті-басын түзеп, өзімен әкелген түйіншегін шешіп, жаңа киімдерін ауыстырып киіп, алтын алқа, білезіктерін тағып үлгерген eкен.

Мұны көрген соң кедей men әйелінің көңіл-күйі күрт өзгерді. Ханшайымды екеулеп қолтығынан сүйеп үйге кіргізіп, сандығындағы bar жылы-жұмсағын алдына тосты. Отағасының тіпті есі шығып:

— И-и, көңнің ішінде туған көңірдегім-ай, — деп шырылдап жылап жатқан шақалақты еркелетіп жұбата бастады. — Көңнің ішінде туылған көңірдегім өншейін!...

Байғұс кедейдің аузына Құдай салды ma, жөрктегі баланың лақап аты сол күннен бастап Көңірдек атанып кетті. Тіпті азан шақырып қойған Тілеуілі есімі ұмытылып, ұлы тарихтын бетінде осы bir лақап атпен қаларын сол күні ешкім de сезбеген eді...

Бейкүнә нәрестенің көрер жарығымен birге көрер азабы da әлі алда eкен. Аман-есен босанған ханшайым сол күні таң ата дүние салды. Қамауда отырған қапалы күндер, ұзақ жол, қара нөсер — бәрі осы жолы бірігіп, жап-жас қыздың ажалына айналып, жер қойнауына алып кетті. Айдай сұлу ханшайымның мөлдіреген қара көздері мәңгілікке жұмылып, ұзын қайқы кірпіктері енді қайта ашылмастай болып айқасты...

***

Бұл кезде хан ордасында тігіншілікпен айналысатын, он саусағынан өнері тамған әйелдің алдында еңбектеп жүрген жас бала da Ойсыннан қалған тұяқ екенін жан баласы билмейтін-ді. Үнемі қайшысы қолынан түспейтіндіктен Қайшылы-ана атанып кеткен ақылды әйел қаһарлы ханның жасағы Ойсыннан етегінің астына жасырып, аман алып қалған болатын. Енді міне, сол бала қасында былдырлап ойнап, қарны ашқан кезде «апа, апалайన్‌ омырауын түрткілеп жүр. «О, жасаған, құдіретіңнен айналайын!...» — деді Қайшылы-ана күрсініп қойып. Баланы алдына алып жұбатып, ұйықтата бастады. Кенет сай-сүйегі

балқып, тұла бойы балдай ери жөнелгендей болды. Жан-жүрегінен шым-шымдап басталған жып-жылы жұмбақ ағын бірте-бірте буын-буынын алып, босатып барады. Өң-мен түстей таңғажайып бір халге кезікті. Қазір тіпті кірпігін de қағуға шамасы келмейтіндей рақат күйге бөленіп отыр.

Енді ғана байқады, алдындағы бала қынқылдағанын қойып, мұның емшегіне тастай қатып жабыса қалған екен. Кіп-кішкентай ерні балпылдап сорып жатыр. Құдайым-ау, мынау не?! (Қайшылы-ана алдындағы сәбидің езуіне жұғып қалған бір тамшы сүтті көріп, дір ете қалды). Сүт пе?! «О-о, құдіреті күшті жасаған ием, — деді тағы da күбірлеп қайталап, — өмірі пұшпағы қанап көрмеген Қайшылы-ананың da аналық сезімін ійтіп, омырауынан ақ сүтін ағызғаның ба?!»

Сүтке тойған сәби тез-ақ ұйықтап қалды. Қайшылы-ана болса, екі көзін тарс жұмып алып, үнсіз егіліп, әлі de оны арқасынан қаға түсіп, баяу ғана әндетіп бесік жырын айта бастады.

Әлди, әлди әл бөпем,
Ак бесікке сал, бөпем...

***

Алшынның атақты бегі Қыдырбай Ойсынның ойранға ұшырағанын естіп, іштей тіксініп қалды. Өз қолындағы жиені Құбасай баланы ешкімге бетін қақтырмай өсірермін, ер жеткен соң өз еліне қайтарып, кешегі қалың Ойсынның отын сөндірмеспін dep түйді. Аяр ханға Алладан жаза тілеп, оңаша ерке жиенінінің басынан сипап отырып: «Балам, сен de батыр боларсың, атаның жолын қуарсын!» деді. Бидай өңді, сұлу жүзді Құбасай бала атасына жалт етіп қарап, жымиып күліп қойды.

Иә, сөйтіп, жылдар зымырап өте берді. Қыдырбай da қартая бастады. Құбасай бала ер жетіп, он төрт жасқа толды. Сол кезде нағашы атасы өзінің осыдан он жыл бұрын берген сертін есіне алып, ерке жиенінін алыс сапарға аттандыруға қам жасай бастады.

— Мен өзімнің тайыма мінемін! — деді Құбасай. Енесін арда еміп өскен қысырдың асау тайы әншейін сол баяғы тай деген аты ғана болмаса, құнан шығып қалғандай тұрқы бийк, желдей ескен жүйрік болатын. Нағашы апасының айтууымен темірден түйін түйген ұста жігіт жүген-құйысқанын күміспен

зерлеп, сіргелеп берген болатын-ды.

Қыдырбай бек сақтық үшін жиенінің жанында бес жүз сарбаз қосып жөнелтті. Олар сонау бір ықылым заманда бийк шыңына Нұх пайғамбардың кемесі келіп тоқтаған әйгілі Қазығұрт тауын бетке алды. Жол ұзақ, кең дала шексіз eді... Алыстан көкше теңіздей бұлдыраған көкжиек Құбасайды алдағы бір қызық дүниеге, жұмбақ елге men мұндалап шақырғандай болды.

Ол қоштасарда нағашы атасының айтқан сөзін тағы da есіне алды. Қайыңдай мықты, дәті берік атасының үні тарғылданып, көзіне жас алғанын осы жолы тұңғыш рет көрді.

— Қазығұртқа барып қайт балам. Ол жаққа барған соң, өз елім, туған жерім осында екен, ата-банамның от жағып, түтін түтеткен мекені ғой, солардың ортасында қаламын десең, өз еркін. Ешкім de сенің бетіңге қарсы келе алмайды. Жалғыз екенмін dep торықпа, бізді жаныңа медеу тұтып: «Он екі ата Байұлымын!» деп арқаланатын бол! — деп еді-ау қария қоштасарда.

«Шынында da, менің туған жерім, кір жуып, кіндік кескен мекенім анау көз ұшында бұлдыраған нар өркеш таудың бөктерінде болғаны ma?!»

Олар Қазығұрт тауының бөктеріне жеткен кезде, онда ұлан асыр той болып жатқан eді. Ертеңгі күн аламан бәйге басталатын күн екен. Жанында бес жүз қаралы сарбазы бар жас баланы әуелгіde мұндағы жұрт тойға келген көп қонақтың бірі болар dep жорыған.

Қызықтың бәрі ертеңгі күні башталды. Құбасай бала құнан бәйгеге қосылатынын білдіріп, кермеде желдей ескен жүйріктерін тықыршытып тұрған топтың ішіне барып кірді. Ә, дегенде алдыңғы қатарға сытылып шыққан жас батыр жүген-құйысқанын күміспен зерлеп, сіргелеген әсем тайымен құнан бәйгеде оқ бойы озып келді.

— Уа, бұ кім өзі?! Кім болды eken? — деген көпшіліктің таңданысқа толы үндері естіліп жатты түс-тұстан.

— Сіргелі тайға мінген Құбасай бала ғой! Біздің бала! — dep күлісіп, Алшын елінен келген бес жүз сарбаз сүйсініп тұрды.

Той қызығымен жүріп кешелі beri оларға онша көңіл бөле алмаған көпшілік, енді ғана жөн сұрасып, жан-жақтан жамырай келіп, табысып жатты.

— Айналайын-ай, асылдан қалған тұяқ eken ғой! — dep ақсақалдар көзіне жас алып, осыдан он жыл бұрын Ойсынға опасыздық жасаған аяр ханның ақыр түбі қайырлы болмай, бұл елден ауып, қаңғырып кеткенін айтып жатты.

Бұл кезде қыр басында екі жас баланы қасына алып, екі көзі боталап тұрған Қайшылы-ана:

— Әне, көрдіңдер me, сендердің ағаларың келді! — dedi оларға. — Барыңдар, атының басын ұстаңдар...

Әуелгіde ештеңе түсіне алмай қалған екі жас бала бір-біріне жалтақтап қарасып алды da, бәйгеден озып келген кісінін бөтен eмес, өз ағалары болып шыққанына қуанынып:

— Ағаке!

— Аға, ағатай! — десіп қуана шапқылап жүгіре жөнелді.

Қыр басында Қайшылы-ана көзіне жас алып тұрды. Әне, құлдыраңдап жүгірген екі бала төмендегі кеу-кеулескен жұрттың ортасына da жетіп қалды. «Ағеке, ағатай!» деп жүгіріп жеткен жас бүлдіршіндерге қарай Құбасай бала da атынан түсіп, құшағын жая ұмтылды.

СІРГЕЛІ

Гуммилев Л.Н., Хұндар, «Қазақстан» баспасы, 1988 ж. Аударғандар Ә.Жұмабаев, П.Бейсенов.

Сіргелі — тайпа, Ұлы жүз құрамындағы 11 арыс елдің бірі. Қазақтың барлық шежіре деректеріне қарағанда Үйсінмен бірге туған. Ақарис — Кейкі — Төле би — Майқы — Бақтияр, одан Ойсыл, Үйсін, ДИҚАНБАЙ шежіресі бойынша Сіргеліден: Байжігіт, Қарабатыр, Батыр, Үштанбалы, Айт-Бозым, Елібай, Төрттаңбалы, Жаңабай. Ал, Б.Бақтияровтың СПАНДИЯР шежіресінен жазған талдауында Ойсылдың 30 ұлынан қалған үш ата: Өтеп (Тутаңбалы), Байлы, Бораш. Байлыдан Рысби, одан Ақсиық, Қожасиық, Құлыншақ, Қарасиық. Бұл төртеуі Сіргелі аталады. Бораштан Көңірдек, Қайшылы, Өтептен Қарабатыр, Батыр, Айт-Бозым рулары тарайды. Бізге жеткен жазба деректерде Сіргелі атауы алғаш рет Рузбеханның «Михман наме-и Бухара» шығармасында 15-ғасырдың аяғынан 16 ғасырдың басынан ғана белгілі. Мұнда қазақтар Итильдің (Еділдің) бойында көшіп жүрді дейді. Мұндағы ру-тайпалар негізінен Ноғай ұлысына тән болғаны тарихтан белгілі. Ол тайпалардың көпшілігі қазақ құрамында da бар (Найман, Қыпшақ, Үйсін) т.б.

Ноғайлыда аталатын бір тайпаның бірі — Сіргелі (Серкелі), оның Үштанбалы руы. Сол кезеңдегі автордың бірі Абдаллах Насураллахидын (Abдолла бн Мухаммед бн Әли Насралла) «Зубдат әл-асар» жазбасында Ноғай ордасы ыдырап, маңғыт (Ноғай) жасақтары алғашқы қазақ хандығына қосылып, Қасымханға бірігіп Ташкент пен Түркістанға шабуыл жасаған. Рузбехан жазбасында Еділ бойының қазақтары Сырдың бойынан қыстап, Түркістан маңына дейін көшіп, қонған. Керей мен Жәнібек жорықтарына қатысып ta, Түркістанды қоныстануы мүмкін. Ал Н.А. Аристовтың шежіре жазбасында Сіргелі — Оңтүстік Қазақстанды мекендеген ежелгі тайпа. Мұның құрамындағы Айт-Бозым руы Албан тайпасында Айт-Бозым делініп екі ру аталады. Шежіре деректеріне қарағанда Албанның Айт, Бозымның біраз аталары Ташкент жақта тұрған. Сонда шежіренің бірі Қазақ ССР Ғылым академиясының Тарих, этнография, археология институтына табыс етілген А.

НҰРБЕКОВ шежіресі. 19 ғасырдың аяғында Сіргелі Шымкент, Әулиеата, Ташкент уездерінің жерін мекендеген. Ежелгі кәсібі — мал бағу, (мұрындық, сірге). Бұдан өзге de таңбалары бар. Бұлар қурай таңба аталады. Екінші таңба (+) Орта жүздің Керей, Кіші жүздің Телеу руларында da кездеседі. Соңғы таңба Сіргелінің Үштанбалы руынікі. Бұл таңба өзбек құрамындағы Локайда, Қарақалпақтың Қият тайпасының құрамындағы Үштанбалы руының таңбасына da сәйкес.

Әдебиет: Ибрагимов С.К. «Михман наме-и-Бухара» Рузбехана как источник по истории Казахстана 15-16 вв, Новые материалы по древней средневековой истории Казахстана, А—А.1960, стр. 144-145; Аристов Н.«Опыт выяснения этнического состава киргиз-казаков Большой Орды..., «Живая старина», в. 3-4, СПБ, 1894; Баскаков Н.А., Ногайский язык и его диалекты, М. —Л., 1940, с. 138-40.