"Оңтүстіктегі хуну және Дуло..."

Дулаттың таңбалары балбал тастарда, дулат руы

«Оңтүстіктегі хуну және Дуло» атты ғаламтор мақаласында қызғылықты мағлұматтар бар

«Меті қағанға (Мөде, Маодунь) Ашына руы да кіреді, бұлар Батыс Түрік қағанаты мен Хазар елін 300 жылдан астам уақыт бойы биледі

Меті қағанға (Оғыз ханға) және оның әкесі Түменге бүкіл ғұндар, түркі қағандарының түп- тамыры, яғни, генеалогиясы жетелейді

Еуропалық ғұндар елінің негізін қалаған Балаәмір Метінің 15- ұрпағы, 46-жылы билік құрған Шіші қағанның 5-ұрпағы болғандығы белгілі» (сілтеме)

Біздің көзқарасымызша, Балаәмір өзінің генеалогиялық бастауын шаньюй Мөдеден алатыны шындыққа жанасады

Мөденің ұрпағы Балаәмір ғана емес, оның інісі Шыңғысханның арғы атасы Бөржігін де болған

¥лы далада тақ мұрагерлігі үдерісі мен дәстүрі жоғары бағаланған және ұлықталған, оны ешкім де, ешқашан да бұзбаған

Жоғарыда келтірілген «Оңтүстіктегі хуннулар мен Дуло» атты мақалада былай деп расталады:

«Прицак бойынша билеуші ғұндар - бұлғарлар руы өздерінің шығу тегіне қарай ұлы хұндар императоры Метенің Ти- ки (Ти-Ки, Ти-То, бо-Клак, дио-кіо, Doulo секілді фонетикалық өзгерістерге үшыраған) әулетімен байланысты

Аттиланың кіші ұлы Ирнек, мәселен, бүлғарлар хандары арасында да, сондай-ақ венгриялық Арпад корольдері ішінде де еске алынады

Бұдан өзге, Арпадтар өздерінің тікелей этникалық қатысы бойынша куноктарға (венгрлердің қүжат көздерінде олар солайша аталған) жататын еді» (сілтеме)

Аттиланың өзінің генеалогиялық ұрпақтары айтулы ортағасырлық «Бұлғарлар хандарының атаулары» жазбаша мұра көзінде мейлінше жақсы көрініс тапқан

Болгарияның белгілі жазбаша ескерткіші біздің жоғарыда баян еткен тұжырымдарымыздың берік негізі болып табылады. Айтпақшы, көрнекті академик М.Н.Тихомировтың аудармасына ешкім де шүбә келтірген емес

Ғылыми әлемде бүл аудармаға лайықты орын беріліп, мойындалған. Атақты ғалым Н.А.Аристов өз еңбегінде «Заметки об этническом составе тюрских племен и народностей и сведения их численности» осы жазба ескерткішке сараптама жасады

Ол қосымша мәліметтер беріп «Именниктің» жақсы жақтарын нығайтты

Аударма мәтіні төмендегіше берілген:

Атаулар академик М.Н.Тихомировтың транскрипциясында, яғни дыбысталу түрінде:

Дулаттар жайлы бұлғар жазбасында

Сонымен, ортағасырлық бірегей туынды мәтіні арқылы Дуло (Дулат) руының өкілдері болып табылатын Аттиланың (Авитохоль) генеалогиялық тамыры айқын аңғарылады

Берілген деректер ортағасырлық бұлғар авторлары:

Микаэль Башту

Рейхан Бұлғари

Құл Ғали

Қази Бараж

Бахши Иман және басқалардың да еңбектерінде расталады

Ғалым С.В.Трусов былай деп жазады:

«Дуло руының атауы сондай-ақ бірқатар венгр, византия, араб және парсы дереккөздерінде айтылады.

Бұл руға Еуропаға 375 жылы басып кірген ғұндардың билеушісі Баламбер (Бұләмір) де жататынын еске салайын

Дуло руынан Аттила және Қара Бұлғардың, Еділ Бұлғариясы, Балқан Болгариясы және Арпат (Арбад) арқылы Венгрияның одан кейінгі билеушілері болған»

(С.В.Трусовтың «Дуло әулетінен тараған Рюриковичтердің шығуы туралы» мақаласы) (сілтеме)

Дуло (дулат), (Атгиланың руы) руының белгісі (сілтеме)

Қазіргі заманғы бірқатар тарихшылар да бұл генеалогиялық тізбекті ақиқат шындық деп есептейді

Ең ақырында, тағы бір бұлтартпас деректердің бірі - Аттила және оның ұрпақтарының дуло (дулат) руына жататындығы жөнінде оның рулық таңбасы дер едік

Мәселен, 1989 жылы Перм губерниясындағы Чердынск уезінде Керчев деревнясында адам таңқаларлық олжа табылды

Ол - Аттиланың екінші ұлы Диггизихтың (Теңіз хан) тостағаны еді

Бірінші қатардың соңында өрнектеліп жазылған Диккиздің (Теңіз хан) таңбасына назар аударыңыз

Аттиланың екінші ұлы Теңіз ханның тостағанындағы жазбалар. Тостағанның арғы бетіндегі жазу белгілері

Тостағанның шеттерінде дулаттардың таңбасы айқын көрінеді

Тостағанның арғы бетінде тұран (батыс ғұндар) жазуы өрнектеліп былай деп жазылған:

Данышпан Диккиз корольдің соққысынан сақтан! Арғы дүниедегі Құдайдан имен!

Сонымен, сіздердің көз алдарыңызда дулаттардың екі таңбасы айқын көрінеді. Дәлелді қажет етпейтін мықты уәж осындай болса керек

Осы бір қызықгы, әрі танымы мол сипатқа ие материалды ғаламтордан «Диггиз тостағаны» атты мақаладан («Татар газеті») байқадық

Белгілі ғалым Қайрат Закирьянов өзінің «Шыңғысханның түркілік оқиғалары. Қазақтардың қасиетті аңыздары»

(Алматы. Жібек жолы, 2008, 210 б) кітабында былай деп жазады:

«...Каталун жоталарындағы шайқас кезінде ғұндар мен Аэцийдің басшылығымен Еуропаның біріккен әскерлері арасында Аттилаға жақын маңдағылары: «О, толағатай!..» деп дауыстап ұрандады»

Біздің көзқарасымызша, бұл сөз дулат ата (толағ, дулағ, дулат) және ата - (агай, әке) деген мағынаны білдіреді

Кезінде оны атықты неміс қытайтанушы профессор Ф.Хирт жариялаған

Бұл шежірені ол XV ғасырдағы венгер жазушысы, Туроц қаласының тұрғыны Иоаннадан көшірген

Ол еңбек «Сһгопіса Нипgагогum» деп аталады

А.Н.Бернштам өзінің еңбегінде «Очерк истории гуннов» Л. ЛМУ, 1951 жазады:

«Ф.Хирт склонен был вести родословную Аттилы от Модэ и пытался найти имена гуннских шаньюев в венгерской хронике Иоанна из Туроца о предках венгров»

Басқа ғалым К.А.Иностранцев «Хунну и Гунну» Л., 1926 атты еңбегінде былай деп жазады:

«Хирт объясняет имя основателя хуннского государства Мао-Тип (Мао-дунь) из турецкого Вакtur (Бактур, Багадур)... Отожествляя Хунну и Гуннов, он считает Хунну древнейшими Турками»

Мөденің ұлының есімі қытайша Лаошангиюй, ал Хирт пікірінше ол есім немесе лауазым болуы мүмкін. Иоанна шежірені гүндердің немесе мадьярлардың батырлық жырларынан алған деп осы ғалым болжайды

Ф.Хирттің мақаласы Аттиланың шежіресімен Известии императорской Академии наук . 1900. сентябрь, т.ХІI, №2 жария көрген

Туроц қаласының тұрғыны Иоаннаның венгр тілінде жазылған Аттила шежіресіндегі түркі есімдерді танымастан өзгертілген

***

Енді біз осы шежіредегі құпияларды ашуға әрекет етейік

Орыс тілінің пайдалану себебі - ол түрік, венгр, неміс тілдерінің байланыстыратын құралы деп есептейміз. Көне және орта ғасырларда славяндар, венгрлер және германдар тығыз араласып, өмір сүрген

Бұл жағдай олардың тілдік зандылықтарына әсер еткені бәрімізге мәлім

Бұл шежіренің ерекшелігі - Нұх пайғамбар мен Япас- тан басталуы. Бұл жағдай түрік шежірелеріне тән нәрсе

Сондай-ақ, Еуропадағы балбалтастар арасында да зерттеушілер көптеген олжаларға кенелуде

Мәселен, Збручтегі тас балбал 1848 жылы Украинаның батысында Збруч өзенінен табылды. Бұны көпшілігі славяндардың тәңіршілдікке табыну ескерткіштерінің біріне балады. Олардың бірде-біреуі де балбал тастардағы кеуде тұстағы таңбаға көңіл бөлмеді

Тастардағы өрнектердің үш деңгейі бұл да тәңіршілдіктің жоғарғы, орта және төменгі әлемі болып табылады

Ал славяндықтардың табынатын заттары тек қана ағаштан жасалатын-ды

Балбал тастар

Збруч өзенінен табылған балбал тастардағы кеуде тұстағы дулаттардың таңбасы. Батыс Украина. «Тарих жұмбақтары» журналы №30, 2014

Мұндай қашалып жасалынған балбалтастар Ресей және Қазақстанның көптеген территорияларынан табылған

Литва территориясында да ежелгі дулаттарды жаппаи жерлеудің қорымдары табылған

Бұндай жағдай зираттардағы жерленгендердің басына қойылған тас плиталардағы ежелгі дулаттардың күн таңбалы белгілерімен расталады

Литва зираттарындағы Дулаттардың таңбалары

Күн белгілері бар дулаттар мен айқыш белгілі христиандардың зираты. Литва. Шауляй қаласы маңындағы Юргайчу жотасы

«Тарих жұмбақтары» журналы №45. 2015 жыл

Тастағы "Гедиминнің бағанасы"

Тастағы «Гедиминнің бағанасы». Литва. Рамбинас жотасы. (Дулаттардың таңбасы)

Айтпақшы, Аттиланың ұрпақтарына қарай

- литвалықтар

- поляктар

- чехтар