Қарақойлы және Аққойлы – дулаттардың мемлекеттері (XIV-XV ғасырлар)

Қарақойлы және Аққойлы – дулаттардың мемлекеттері (XIV-XV ғасырлар)

287-бет

Мұхаммеджан Тынышпаев былай деп жазады: «Түркмендер арасында қарақойлы және аққойлы рулары бар (14-15 ғасырларда Әзірбайжанда, Арменияда бәсекелес болған), шамалауымызша, олар дулаттан тараған» (М.Тынышпаев. Ұлы жұт. Алматы. 1992 жыл. 99б. (рулық кестеде)).

Сиқымдар қарақойлы және аққойлы (дулат рулары) болып екіге бөлінеді. Қытайлықтар осынау екі руды...

288-бет

...қойлау деп атайды. Түркеш қағанаты тарағаннан кейін олар қарлұқтардың, соңыра оғыздардың ықпалында болған. Оғыздардың құрамында Махмұт Қашқаридің деректеріне сәйкес 24 тайпа болған.

Қарақойлы және аққойлы жалайыр тайпасымен бірге Хулагу әскерлерінің құрамында Солтүстік Иран, Әзірбайжан мен Армения территорияларына басып кірді. Мұнда олар өздеріне тәуелді халықтардың тұрмысын үйлестіріп, империяның шеткі шептерін күзету істерін жүзеге асырды.

Ташкенттегі сиқымдар Тебриздегі қарақойлы және аққойлылармен тығыз қарым-қатынас орнатты. Бұл жайлы Даниярбек Дүйсенбаев өзінің «Домалақ ана» кітабында жазды. Ол өзі жасаған қорытындылары бойынша өзінің арғы бабасы, ғалым Аққұс Сатыбалдыұлының еңбектеріне иек артқанын баян етеді. Шыңғысхан империясы күйреген соң, жалайырлар, қарақойлылар мен аққойлылар саяси аренада өзбетінше дербес қадам жасауға бет алды. Алғашқыда хулагидтер, одан соң жалайырлар өз мемлекетін құрды. Оларды көсем Қара Жүсіптің басшылығымен қарақойлы тайпасы қолдап-қуаттады. Бұл одақ алайда ұзаққа бармады. Қара Жүсіптің армиясы 1410 жылы Тебриз маңында жалайырлар армиясының тас-талқанын шығарды. Қарақойлылардың көсемі Әзірбайжандарды, Иракты, Арменияны иеленді. Ол өз елінің астанасы етіп Тебриз қаласын жариялады. Мемлекет 58 жыл өмір сүрді. 1468 жылы Қарақойлы мемлекеті Аққойлы тайпасының басқыншылық әрекеттері нәтижесінде тізе бүкті.

289-бет

Қарақойлы билеушілері (Билеушілердің тізімі алынған. Википедия. Правители Кара-Коюнлу.)


Байрам Қожа-бек – Қарақойлы бегі (1651-1380 жылдар)*



Әбу Насыр Қара Мұхаммедбек – Қарақойлы бегі (1380-1389 жылдар)



Қара Жүсіп хан – Қарақойлы сұлтаны (1410-1420 жылдар)



Ескендір хан – Қарақойлы сұлтаны (1420-1429, 1431-1435 жылдар)



Абу Саид хан – Қарақойлы сұлтаны (1429-1431 жылдар)



Мұзаφфар уд-Дин Жаханшах – қарақойлы сұлтаны (1435-1467 жылдар)



Хасан Әли-хан – Қарақойлы сұлтаны (1467-1468 жылдар)


Аққойлы тайпасы 1430 жылы византиялық ақпараттарда айтыла бастады, олар бұл уақытта Анатолияның шығысында көшіп-қонып жүрді. Олардың көсемдері византиялық ханшайымдарды әйелдікке алды. XIV ғасырда аққойлылар Трапезунд мемлекетімен соғысты. Ұзақ уақыт өтпей, олардың арасында бейбітшілік орнады. Трапезундтың билеушісі Алексей III өзінің қарындасы Мария Комнинаны ханзада Фахр-әл-ад-Дин Гутлуға күйеуге берді.

Аққойлы мемлекетінің шынайы түрде негізін қалаушы Қара Осман болып есептеледі.

1435 жылы аққойлы тайпалары Арменияда өздерінің билігін орнатып, египет мамлюктерінің иеліктеріне баса-көктеп кірді.

290-бет

Аққойлы мемлекеті, әсіресе, Ұзын Хасан кезінде күшейе түсті. Оның әйέлі Диспина Хатун Трапезунд билеушісі Федордың қызы болатын.

1467 жылы Муш шайқасында Ұзын Хасан қарақойлы тайпасының әскерлерін жеңіп, жеңіске қол жеткізді. Қарақойлылар оның мемлекетінің құрамына өтті. Аққойлы мемлекетінің иелігіне Әзірбайжан, Иранның солтүстік-батыс бөлігі, Армения, Курдистанның солтүстік бөлігі, Ирак, Иран провинциялары: Хузистан, Фарс, Керман өтті. Оның астанасы Тебриз қаласы болды. Википедия. Ак-Коюнлу.

Аққойлы мемлекеті өзінің белсенді және күшті сыртқы саясатымен ерекшеленді. Ұзын Хасанның сарайы маңынан Венеция, Венгрия, Польша, Московия, Рим папасы, Неополитан және Кипр корольдігінің елшілері үнемі табылатын-ды. Википедия. Ак-Коюнлу.

Ұзын Хасанның әскері өте айбарлы да қуатты еді. 40 мың атты сарбаздары, 6 мың жаяу әскері, 2500 үздік әскері, 7 мың әскері гарнизондары мен қалаларды күзету бекеттері болды. Википедия. Ак-Коюнлу. Мұншалықты үлкен армияны ұстау оңай емес-ті. Алым-салықтар сол себепті отырықшы тұрғындар – армяндардың, арабтардың, күрдтердің, ирандардың иықтарына түсті. Ұзын Хасан «Қануннаме» атты ережелер жиынтығын шығарды, онда салық мөлшерлері және оны жинау принциптері көрініс тапты. Википедия. Ак-Коюнлу.

Аққойлы мемлекеті XVI ғасырдың басында Ұзын Хасанның анасы жағынан келетін немересе Исмаил Сефери әскерлерінің қатты соққылары нәтижесінде тізе бүкті.

Айтпақшы, Әзірбайжан елінде Қазақ қаласы және...

291-бет

Қазақ ауданы бар. Кавказда Қазакия деп аталатын үш өзен бар. Ауғанстанда Бағлан қаласы (осы мемлекетте сиқымның бағландары бар) орналасқан. Сонымен, осынау ауқымда дулаттардың тыныс-тіршілігін растайтын топонимикалық дәлелдердің аз еместігіне және бір рет көзіміз жете түседі.

Аққойлының билеушілері (Билеушілердің тізімі алынған. Википедия. Правители Ак-Коюнлу.)


Пахлаванбек – Аққойлы бегі (XIII ғасырдың ортасы)



Төрәлібек, Пахлаванбектің ұлы – Ақ Қойлы бегі (1348 жыл)



Фарх-уд-Дин Құтлықбек, Төрәлібектіңұлы – Ақ Қойлы бегі (1348-1378 жылдар)



Ахмадбек, Құтлықбектің ұлы – Ақ Қойлы бегі (1378-1403 жылдар)



Фарх уд-Дин Қара Йулик Усманбек - Ахмадбектің ұлы – Ақ Қойлының бегі (1403-1435 жылдар)



Нұр уд-Дин Хамза бек, Усманбектің ұлы – Ақ Қойлы бегі (1435-1444 жылдар)



Жалал уд-Дин Ілибек, Усманбектің ұлы – Ақ Қойлы бегі (1435-1438 жылдар)



Муиз ід-Дин Жахангирбек, Әлибектің ұлы – Ақ Қойлы бегі (1444-1453 жылдар)



Хасан Муин ул-Халифа ва-ас-Салтане Нусрат уд-Дин Абу Наср, Әлибектің ұлы – Ақ Қойлының бегі (1453-1468 жылдар), Ақ Қойлының сұлтаны (1468-1478 жылдар)



Абу-л-Фатх Сұлтан Халил хан, Ұзын Хасанның ұлы – Ақ Қойлының сұлтаны (1478 жыл)



Гийас ус-Салтане Абу-л-Мұзаφфар Сұлтан Якубхан, Ұзын Хасанның ұлы – Ақ Қойлының сұлтаны (1478-1490 жылдар)


292-бет


Абу-л-Фатх Байсұңқар хан, Сұлтан Якубханның ұлы – Ақ Қойлының сұлтаны (1490-1493 жылдар)



Абу-л Музаφфар Рустам хан, Мақсұтбектің ұлы – Ақ Қойлының сұлтаны (1493-1497 жылдар)



Абу Наср Гедик Ахмад хан, Угурлу Мұхаммедбек – Ақ Қойлының сұлтаны (1497-1502 жылдар)



Сұлтан Мұратхан, Сұлтан Якубханның ұлы – Құмда 1497-1502 жылдары сұлтан, Ақ Қойлы сұлтаны (1502-1508 жылдар)



Мұхаммед хан ибн Юсуф, Юсуф мырзаның ұлы – Фарсыда 1498-1500 жылдар сұлтан



Абу-л-Музаφфар Нур Алванд-хан, Юсуф мырзаның ұлы – Әзірбайжанда 1498-1504 жылдары сұлтан


1473 жылы тамызда аққойлының әскерлері Ұзын Хасанның басшылығымен Малатьеде осман әскерлерін ойсырата жеңді, бірақ 1473 жылы 11 тамызда османдар Тержандағы шақаста (Ефрат өзенінің жоғарғы тұсы) жеңіске жетті. Аққойлының 100 мың әскері шейіт болды. Википедия. Ак-Коюнлу. Мұншалықты көлемдегі әскер санын қуатты да мықты ел ұстай алатын-ды. Әрине, бәрі де салыстырмалы түрде жақсы-ақ. Мәселен, қазақтардың ұлы ханы Тәуке 80 мың әскер ұстаған. Жоңғарларда 70 мың әскер болған. Ал Тәукенің ұрпақтары 20-30 мың әскерді қамтамасыз еткен.

Аққойлы тайпасы бұрынғысынша көп еді, ендігіде османдар оларды өздерінің әртүрлі провинцияларына жайғастырды. Бірігуге әрекет жасаған қадамдардың бәрі-бәрі де қатаң түрде жазаланды.

293-бет

Аққойлы мен қарақойлылар Темірмен одақтастық байланысты қолдап-қуаттады. Олардың көмегімен әлемге әйгілі Әмір Темір түрік сұлтаны Баязитті тізе бүктірді. Қарақойлы мен аққойлылар қиын-қыстау кезеңде Бабырды қолдап, шайбанидтерден жеңіліс таппауға демеу көрсетті. Бабыр да өз кезегінде осы тайпаның көптеген өкілдерін мемлекеттік ірі лауазымдарға және өз армиясының құрамындағы биік орындарға қойды.

Қазіргі таңда әлемде қанша қарақойлылар мен аққойлылар өкілдері өмір сүреді деген сауалға бізге Түркия азаматы аққойлы бахадүрі Әли Атвур жауап берді. Әрине, берілген көрсеткіштер саны шамамен алғанда деген ұғыммен қабылданғаны жөн.


Иран – 20 млн.


Соның ішінде: аққойлы – 13 млн., қарақойлы – 7 млн.




Түркия – 10млн.


Соның ішінде: аққойлы – 7 млн., қарақойлы – 3 млн.




Сирия – 2,5 млн.


Соның ішінде: аққойлы – 2 млн., қарақойлы – 500 мың.




Ирак – 1,01 млн.


Соның ішінде аққойлы – 1 млн., қарақойлы – 10 мың.




Әзірбайжан – 1 млн.


Соның ішінде: аққойлы – 500 мың, қарақойлы – 500 мың.




Қазақстан – 500 мың


Соның ішінде: аққойлы – 450 мың, қарақойлы – 50 мың




Еуропа мен АҚШ – 200мын


Соның ішінде: аққойлы – 100 мың, қарақойлы – 10 мың



294-бет


Грузия – 100 мың


Соның ішінде: аққойлы – 50 мың, қарақойлы – 50 мың




Болгария – 20 мың


Соның ішінде: аққойлы – 10мын, қарақойлы – 10мың




Үндістан – ?



Молдова – ?



Армения – ?



Түркменстан – ?



Ауғанстан – ?



Пәкістан – ?



Өзбекстан – ?



Барлығы: 34 млн. 820 мың адам.




Аққойлылар мен қарақойлылардың жалпы саны асыра айтқанда, шамамен 40-45 млн. адам болуы мүмкін. Мұндай жағдай жаныс, шымыр, ботбай тайпаларына да тиесілі. Олардың жалпы саны асыра айтқанда, 120 млн. адамды құрайды. Бірақ олардың ұрпақтары көптеген ғасырлар аралығында өзге еуропалық және азиялық халықтармен қаны араласып үлгерген. Ендігіде ойша көз алдымызғы келтірелік, мұндай көрсеткішпен дулат тайпасы қандай қуатты күшке айналар еді десеңізші! Мұндай халқы бар ел Азия мен Еуропа халықтарының тағдырына, сөз жоқ, елеулі түрде қуатты әрі күшті ықпал жасауға әлеуеті әбден жететініне еш күмән болмас-ты. Өзге халықтардың қатарын толықтырушы, мінеки, көшпелілердің тағдырына жазылған негізгі міндеті мен мәні.

Әлі Атвур дулаттар қащқайларды билеген деп баян етеді. Тағы да бір күшті ру доллу (дулат) Иран билеушілері түркілік Қаджарлар әулетін қолдап-қуаттаған. Олардың арасында әулеттік неке қатынастары болған.

295-бет

Қойлардың тасқа ойылып салынушы оюлары, яғни аққойлылар мен қарақойлылардың табынған жануарларының бейнесі түркі жерлерінде: Түнжеленде, Эрзерумде, Ерзенжанда, сондай-ақ Арменияда бар.

[Мұнда екі сурет орналасқан: 1) «Қой бейнесіндегі құлпытас. Армения. «Тарих жұмбақтары» журналы, №3, 2015 ж.»; 2) «Ұзын Хасан. «Тарих жұмбақтары» журналы, №1-2, 2016 ж.»]

Қазақ хандығындағы дулаттар

Қазақ хандары көптеген жылдар бойы Сырдария маңындағы қалаларды өздерінің хандықтарына қосып алу жөнінде ойланып, оған байыпты түрде назар аударған. Осы орайда стратегиялық елді мекендердің бірі Ташкент қаласы болып саналған. Мұнда XVII ғасырдың екінші жартысынан бастап, дулаттар басым көпшілікке ие болған. Олар 200 жылдан астам уақыт бойы осы қаланы басқарып, билік жүргізген.

Ташкент ханы Тұрсын мен Есімхан арасындағы соғыс кезінде дулаттар соңғысының жағында болды. Олардың өз уақытында көрсеткен көмегі соғыстың тағдырын шешті.

Дулаттар түгелдей Тәуке ханды да қолдады. Олар оның мемлекеттік қызметіне белсене қатысып, сан алуан бағыттағы іс-әрекеттеріне қолдау танытты.

299-бет

Қасымұлын жан-жақты қолдап-қуаттады. Олар оның көтеріліске шыққан әскерлерінің қатарында жанқиярлықпен шайқасты. Осынау ел тәуелсіздігі үшін болған азаттық соғысында көптеген дулаттар тайпасының өкілдері өз өмірлерін құрбан етті.