Шыңғысхан мен оның қият-боржігін тегі – ежелгі дулаттардың ұрпақтары

Бет 259:


Шыңғысханның шығу тегі жайлы мәселе қазіргі таңға дейін ғылыми ортада өткір пікірталас тудыруда. Біреулері оны – моңғолдарға, екіншілері – қазақтарға, үшіншілері – түрікіге, өзгелері – манжұрға, келесісі – қатағанға (қаңлыларға туыс тайпа) телиді.
Осынау аса маңызды мәселеге жауапты біз XIII ғасырда ғұмыр кешкен бұлғар ақыны мен тарихшысы Құл Ғалидың «Хон» кітабынан таба аламыз:
«...қытайлық бөржігін тайпасы кенеттен қытайлық арақытай (меркіттер) тайпасына, достас Елге (Бұлғарияға) шабуыл жасады. Арақытайлар солтүстік қытайлар санатында және табиғи қытайлар болып есептеледі, сол себепті де олар таза (ара) қытайлар деп есептеледі, сол себепті де оларды таза (ара) қытайлар деп

Бет 260:
санайды». Осынау арақытай тайпасының қарамағында хундар мен қырғыздардың шығыс бөлігі болды, оларды Арғын (Арғұны) өзені атымен арғындар деп атады. Мұнда бұлар Балаәмір ханның әкесі Жылқы хундарының ханы Қанға күйрете соққы бере алды. Сол шайқастан кейін Балаәмір (Бұлаәмір, Баламбер) хундардың бір бөлігі мен өздеріне тәуелді қырғыздарды батысқа ертіп кетті, бірақ олардың басқа бөліктері Балаәмірдің інісі Бөржігінмен бірге Жылқы (Шілкі) өзеніне қарай шегінді. Осы өзеннің жағасында дүниеге келгендіктен, өзінің есімі де Жылқы болатын. Сол жерде оны ағаш құр ішіне жерлеп, үстіне қолдан жер төбешігін орнатып қорған соқты. Бірақ ұзақ уақыт өтпей-ақ хундар мен қырғыздардың Жылқы тегінің бір бөлігі арақытайларға бағынуға тура келді, сөйтіп арғындар деп атала бастады. Бөржігін ұрпақтары немесе Шынжігіндер қытайлардың салт-дәстүрлері мен тілін қабылдап, арақытайлықтар арғындардың билері болып қалдырылды, бірақ мұндай қорлықты олар ұмыта алмады. Өздерінің тегі саналатын Бөржігін әрдайым жадта тұту үшін, тіпті, осы сөзді сақтап қалды; бұл сөз бұлғарлардың екі сөзінен: бөрі немесе шын (қасқыр) және жігін (ханзада) деген сөздерден құралған. Осы тектен қытай жерлерінің қазіргі таңдағы билеушісі Темір (Шыңғысхан) шыққан.» (Бахши иман. Жаграф тарихы. 3-том. Орынбор. 1997 жыл).
Осынау оқиғалар XIII ғасырда өмір сүрген бұлғар тарихшысы Қази-Бараждың «Қази-Бараж тарихы» кітабында өз көрінісі тапқан. http://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/ru/content/dzhagfar-tarihy-tom-3
Құл Ғалидың кітабынан біз үшін құнды ақпаратқа

Бет 261:
ие болдық. Балаәмір (Бұлаәмір, Баламбер) және Бөржігін – бұл ағалы-інілілер, сонымен бірге белгілі болғандай, Балаәмір мен оның әкесі Жылқының тегі – дулаттар екендігіне қанықтық. Сонымен, Бөржігін дулат (дуло) тайпасының өкілі.
Бөржігін ұрпақтары арақытайлардың (меркіттердің) қатаң билігі нәтижесінде өздерінің ежелгі тегін ұмытты. Олар көп жағдайда өздерінің көшбасшысы Бөржігіннің есімін ғана жадтарында сақтап қалды.
Біз сондай-ақ Бөржігіннің қандай тілде сөйлегенін де анықтадық. Бұл – меркіттердің, арғындардың, ғұндардың, яғни түркілердің ата-бабаларының тілі. Айтпақшы, осы тілде Шыңғысхан да сөйлеген. Сол уақыттардағы заңдылықтар жинақтарын, есімдер мен мөрлерді және көшірмелерді зерттей келе, ғалымдар, мінеки, осындай қорытындыға келген.
Сонымен, Азия және Еуропаның көптеген халықтарын дулаттардың екі әулеті – Балаәмір (Бұлаәмір, Баламбер) және Бөржігін билеген.
Ақыр аяғында, Шыңғысхан, яғни Бөржігіннің ұрпағы – дулат. Бірқатар тарихшылар дулаттарды моңғол даласынан шыққан дейтін-ді. Олардың арасында Рашид-ад-Дин, Шоқан Уәлиханов, Ислам Жеменей де бар. Ғалым Ислам Жеменей былай деп жазған: «Дуғлат – қияттың негізгі тайпаларының бірі. Оның бұлай аталуының себебі беймәлім. Алайда олар абыройлы тектен екендігі белгілі. Бұл тайпа ұлы сұлтандармен жекжат болған.» (И.Жеменей. Мұхаммед Хайдар Дулати. Алматы. 2007 жыл. 342-бет). Қандай да бір дәрежеде жоғарыда аталған ғалымдардың ой-пікірлері дұрыс, бірақ бәрі де керісінше болып шықты: бөржігіндер

Бет 262:
дулаттардың ұрпақтары екендігі мәлім.
Тарихшы Әбілғазы, шыққан тегі Шыңғыс тұқымы, Хива хандығының ханы өзінің «Түрік шежіресі» кітабында көп жағдайда өз түйсігіне негіздей отырып, дулаттарды қазақтарға емес, моңғолдарға жатқызады. Ол дулаттарды бөржігін ханының сегізінші ұлы Түмен Болжар Доғланнан таратады. Ал Болжар Доғлан өмір сүрген уақытта дулаттар әлдеқашан-ақ бүкіл әлемге танылған еді. Рас, Болжар есім өзінің дыбыс үндестігімен Балаәмір (Бұлаәмір, Баламбер) сөзіне жақын екендігі байқалады.
«Моңғолдың құпия шежіресі», Әбілғазының «Түрік шежіресі», Шәкәрім Құдайбердіұлының «Түркі, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» кітаптарында Шыңғысханның 22 ұрпағы аталады. Ғылыми тұрғыда осынау 22 ұрпақ Шыңғысханның туылған кезінен бастап, оның арғы бабасы Бөрте шенеге дейінгі 450 жылды қамтиды. Бұл шамамен біздің заманымыздың VI-VII ғасырлары. Ал Бөрте шененің ата-бабалары кімдер болған және олар қайда өмір сүрген? Бұған жауапты Әбілғазы еңбектерінен табуға әрекет жасайық. Мінеки, ол былай деп жазады: «Қиян мен Нүкүз әулеті Еркіне қонда тұрғанда әр жамағат бір ру атын алды. Қиян нәсілінен Құрлас атты бір кісі болды. Оның нәсілі басқа рулардан көп болды, ол құрлас елі еді деді. Сол құрлас нәсілінен бір кісіні патша көтерді, бірақ аты белгісіз. Содан кейін үнемі сол құрлас елінен патша сайланатын болды. Халық Еркене хоннан шыққанда патшалары құрлас руынан Бөрте шене деген еді.» (Әбілғазы. Түрік шежіресі. Алматы. 1992 жыл. 45-бет).
Бұл ақпарат өте бағалы әрі құнды. Еркене хоннан

Бет 263:
атақты түріктер, метал өндеушілер шыққан, олар бастапқыда жужандарға бағынды, соңыра оларды жеңді. Олардың басында Ашина әулеті тұрды, руы дулат, соңыра Түркі қағанатын биледі. Шағын Еркен хон таулы алқабында бірнеше билеушілердің бірдей уақытта болуы мүмкін емес. Сондықтан, құрлас бұл – дулат. Ал қазір де ботбай тайпасы құрамында қоралас (құрлас) руы бар. Олар дулат руына кіреді. Ерке хонда адамдар бір-біріне жақын әрі тығыз орналасып, өмір сүрді. Дәл сол уақытта адамдар арасында: «Үйіміз аралас, малымыз қоралас» деген аталы сөз тұрақты тіркеске айналған-ды. Өмір шындығының бір көрінісіндей түйіледі осынау бір ғибратты сөз. Ал ұлан-ғайыр шеті-шегі жоқ ен далада мұндай сөз атаулысын қолданудың еш қажеті жоқ болатын.
Көрнекті қазақ тарихшысы Мұхамеджан Тынышпаев 1992 жылы Алматы қаласында шыққан өзінің «Ұлы жұт» атты кітабының «Рулық кесте» бөлімінде былай деп жазады Ботбай ұрпақтары хақында: «Қоралас – шығу тегі жағынан моңғолдың, Сана-Сесонда жеке ру сияқты. Аңыз әңгімелер бойынша одан атақты Алаңқа ана тараған, одан Шыңғысханның ата-бабалары шыққан.» Және де Дулат-Ботбай-Қоралас-Шыңғысхан тізбегі генеалогиялық тамырдың бір бұтағы екендігі айқын аңғарылады.
Алаңқа ана Шыңғысханның арғы бабасы кіші Бұдынжардан басқа тағы екі ұлды: Бұғын катгынды және Босқын жалжыны дүниеге әкелді. Үш ұлды да ол өзінің киіз үйінің төбесінен ішке сәуле шашқан ғаламат нұрдан туған дейді аңыз әңгімелер. Кейбір зерттеушілер Бұғын катгынды қатаған тайпасының бабасы деп есептейді.

Бет 264:
Босқын жалжы (жадыран руы) Шыңғысханның атақты досы Жамұханның бабасы болып табылады.
Балаәмір (Бұлаәмір, Баламбер) 363-378 жылдары билеген. Оның інісі Бөржігін де сол уақыттарда өмір сүрген. Жаңа ұрпақтардың дүниеге келер әрбір кезеңі 25-30 жылды қамтиды. Осы есепке сай Бөржігін хан мен Шыңғысхан арасында шамамен алғанда 30-33 ұрпақ ғұмыр кешкен.
Сонымен, жоғарыда келтірілген ақпараттар жиынтығын саралай келгенде, Шыңғысханның генеалогиялық тамыры төмендегідей көрініске ие болады:
(Иман-төрмен-хон-үйсін)
Дулат күнби (билеуші)
Ботбай
(Ботбай мен Мәжі арасында ата-бабалардың көптеген ұрпақтары (аталары) беймәлім
Мәжі хан (Мәжитхан)
Жылқы хан
Боржігін хан
Бұдан әрі Әбілғазы шежіресі бойынша
(Бөржігін мен Қиян арасында көптеген ұрпақтар (аталар) беймәлім.
Қиян
Қоралас (Құрлас)
(Қоралас пен Бөрте шене арасында ата-бабалардың көптеген ұрпақтары (аталары) беймәлім)
Бөрте шене хан
Қоймеріл хан
Бешин қиян
Тимаш

Бет 265:
Қыши мерген
Қожыл бурылды
Бөкендунды
Самсаушын
Қалмашыны
Темірташты
Меңліқожа
Жұлдыз хан
Добын баян хан
Бұдын жар мұнақ
Бұқа хан
Дотумен хан
Қайду хан
Байсұңқар хан
Төмне хан
Қабыл хан
Бартан бахадур
Есукей бахадур (Жасыбай)
Шыңғысхан (Темір)
Үйсіндер, дулаттар және оның бөржігін тегі бір ғана ортақ ата-бабаға – қасқырға (бөрі, көкбөрі) табынған, оны ұлық тұтқан. Бұл құбылыс кездейсоқ пайда болмаған, дулаттар мен бөржігіндердің туыстық байланысының айқын жаңғырығы. Бұл болжам Дуло (Дулат) әулетінің ұрпағы, Еділ Бұлғариясының әмірі Қази-Бараждың және Шыңғысханның үшінші ұлы Үгедейдің кездесуі жайлы баяндайтын ортағасырлық жазба көздері арқылы да расталады. Үгедей әкесінен кейін мемлекет басқарған және өз тегінің шежіресін жетік білуші ретінде белгілі болған. Мінеки, олардың өзара үн қатуы:

Бет 266:
«Сенің тегің қайдан бастау алады? – деп сұрады Үгедей. – Хондардан (хон(күн) - өте көне тайпа Ә.Д.) – деп жауап қаттым. – «Менің тегім де хондардан, – деп атап өтті ұлы хан. – Сондықтан сен біздің империяда қорлыққа тап болсаң, онда әділетсіз болады.» Оның көздері жарқ-жұрк етті, ол одан да мамыражай көңіл-күйге бөленді... Ақыр аяғында, ол орнынан көтеріліп: «Қазірден бастап, сен Мәнхолдың оқтақтасы боласың. Мен сені Бұлғар елінің әмірі деп мойындаймын және бұдан басқа біздің мемлекеттердің Батыстағы ортақ елшіміз боласың», – деді.
Осы сөзі арқылы ұлы хан мені өзге шыңғыстықтармен тереземді тең етті, өйткені Мәнхол тақсырының елшісі хандардан биік және оларға тәуелді емес. Елші лауазымын алып, сөйтіп, Мәнхолдың билеуші үйіне қабылданған мен жалғыз ғана шыңғыстықтардан емес болатынмын.» (Бахши Иман. Жаграф тарихы. 1-том. Орынбор. 1993 жыл) http://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/ru/content/dzhagfar-tarihy-tom-1
Осы диалог сұхбат-әңгіме дулаттар мен бөржігіндердің арғы ата-бабаларының туыстық байланыстары жайлы айтып қана қоймай, бұдан олардың ортақ тілдік бірлігін, қашан тіліне жақын болғандығын түсінеміз. Бұл тілде Қашқар, Жетісу және Бұлғар елдерінде тұрған тайпалар сөйлесетін. Сондай-ақ дулаттар мен бұлғарлардың байланысы мұнда менмұндалайды.
Осы ретте Мәнхол сөзінің мәні мен мағынасына назар аудару керек-ақ. Бұл сөзге түсініктемені «Жаграф тарихы» кітабында кездесетін ортағасырлық бұлғарлардың географиялық атаулары мен

Бет 267:
терминдерінің қысқа сөздігінде» беріледі:
«Мәнхол (менқұл, манғұл) XV ғасырдағы бұлғар тарихшысы Мохаммед Аминнің мәліметтеріне сай, бұл сөздің мәні мен мағынасы төмендегідей:
1. Монғол тілді тайпалардың бір бөлігінің атауы;
2. Монғол тілді тайпалардың жалпы атауы.
Бір кездері имәндіктер-манжұрлар моңғолдардың ата-бабаларын күйретіп, өздеріне бағындырған және олар өздерін имәнкұл, яғни манжұрлардың құлдары деген. Бірте-бірте осынау атау мәнкұл, мәнхол, манғұл (қазіргі монғол деп дыбысталуы) түрін ала бастаған. Содан соң моңғолдардың бір бөлігі өз еркімен ғұндарға қызмет жасауға барды және оларды біряған деді. Уақыт өте келе бұлар ерекше моңғол тайпасын құрады, оларды Шыңғыс ханның әкесі басқарды. Ғұндардан біряғандар көптеген сөздерді өздеріне қабылдады, соның ішінде ежелгі манжұр есімі Теңіз-Шыңғыс та бар болатын. Хондарға қызмет жасамаған басқа моңғолдардың барын дерлік ғұндар, татарлар деп атады. Өйткені біряғандықтар татарларға қарсы ғұндардың жағында шайқасты, ал біряғандықтар мен татарлар арасында ең дұшпандық ниеттегі қарым-қатынас орныққан-ды». (Бахши Иман. Жаграф тарихы. 1-том. Орынбор. 1997 жыл). http://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/ru/content/dzhagfar-tarihy-tom-1
Сонымен, осы ақпараттан байқағанымыздай, моңғол сөзі Шыңғысхан қарамағындағы халықтардың жинақталған, қордаланған атауы. Ғаламды дүр сілкіндірушінің өзі дулат тайпасына енетін бөржігін руынан екендігін осынау орайда атап өткен жөн.
Шыңғысхан әскери стратегияда ғана емес, саяси салада да тамаша сараптама жасай алатын, көреген

Бет 268:
басшы болды. Ол өз туының астына көптеген дала тайпаларымен біргелікте өзіне адал көп санды дулаттар мен үйсін-имәндерді жинап, олардың ерекше артықшылықтарды иемденуіне жағдай жасады. Олар оған оның бүкіл өмірі бойында нақты көмек көрсетті.
Әлемді тітіркендірген тұлғаның жаулары көптеген түркі тайпалары арасында болғандығы, бірақ үйсіндер мен дулаттар ішінде бұндай жағдайдың орын алмағандығы тарихи материалдарда көрініс тапқан. Мұндай адалдық Шыңғысханның жан әлемінде оларға деген оң әсерін қалыптастырды. Халықтық аңыздар желісіне қарағанда, үйсін Майқы би (Тура би, Тұран би) Шыңғысханның бас уәзірі болған. Мұндай ойларды Шәкәрім Құдайбердіұлының «Түркі, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» еңбегінен де кездестіруге болады.
Шыңғысхан Орта Азияны, Иран мен Кавказды, Бұлғарияны жаулап алғанда, оған жаңа иемденген мекендерде сол халықтардың өмірі мен салт-дәстүрін қорғау және сақтау міндеті алда тұрды. Бұндай тірлік өзіне адал тайпалар мен руларға тапсырылды. Мәселен, Бұхара мен Самарқанд өңірлерін қоңыраттар бақылайды. Ал қарақойлы және аққойлы (сиқым тайпасы) руларына және жалайырларға ол империяның ең қиырдағы аймақтары – Иранды, Әзірбайжанды және Арменияны күзету міндеті жүктелді. Монғолия мен оған шектес батыс тұстарын үйлестіру жұмыстары Майқы би басшылығындағы үйсіндер мен дулаттарға Шыңғысхан сеніп тапсырды. Біздерге жеткен аңыздар бойынша, ол мемлекетті Шыңғысхан ұзақ әскери жорықтарда жүрген уақыттарда басқарған. Ұлы ханның дулаттарға риза болғандығы соншама, бүкіл Шығыс Түркістандағы

Бет 269:
Маңлай Сүбе деп аталатын ұлан-байтақ территорияны сыйға тартты. Бұдан өзге Мұхаммед Хайдар Дулатидің деректеріне сай Шыңғысхан мен оның ұрпақтарынан дулаттар 12 айрықша құқықтарға ие болды (И.Жеменей. Мұхаммед Хайдар Дулат. Алматы. 2007 жыл 88-89 беттер.) және де мұндай жағдайттар ұлы далада өте сирек кездесетін құбылыс болатын. Сол уақыттарда дәл осындай табысқа іргелі, күшті, ықпалы аса мол дулат секілді тайпа ғана қол жеткізетін.
Шыңғысханның төрт ұлы – Жошы, Шағатай, Үгедей және Төле әке империясын бөліп, оларды биледі, ал соңынан олардың орнына көптеген ұрпақтары келді. Олар орасан зор территорияға, Дунайдан Тынық мұхитқа дейінгі жерлерге билік жүргізді. Шыңғысхан ұрпақтары негізінде дулат текті әулеттер Моңғолияда, Қытайда, Алтын Ордада, Ақ Ордада, Қазанда, Астраханда, Қырымда, Сібірде, Қазақ және Өзбек хандықтарында, Моғолстанда, Иранда, Закавказьеде және басқа да территорияларда ел басқарды. Олардың билігі Европа мен Азияның көптеген халықтары сезіне білді. Олар тарихта елеулі із қалдырды.
***
Шыңғысхан және оның қият-боржігін тегі өз ата-бабаларынан, яғни ежелгі дулаттардан олардың рухани мұрасын өздеріне қабылдады. Рухани жалғастық әрбір бағытта: мемлекеттік және әскери салада, саяси және экономикалық өмірде, салт-дәстүрлерде, діни тұтастықта айқын көрініс табады. Олар ата-бабаларының іс-әрекеттері мен қызметтерін аса ауқымды тірліктерде және ұсақ-түйек мәселелерде

Бет 270:
қолданды. Ежелгі дулаттар мен қият-боржігін рулары байланысының айқындылығы соншама, оны бұзып-жару яки жоққа шығару әсте мүмкін емес.
Біз ботбай руына жататын қоралас руы Шыңғысхан тегі, қият-боржігіндердің арғы ата-бабалары екендігін растадық. Бұл шындық Шыңғысхан және ботбай тайпалары таңбаларының біртектес болуымен де мойындалады.

[Сурет: 270.jpg (Шыңғысхан таңбасы, Ботбай таңбасы, Xiongnu emblem, Xiongnu tamga with the sun and moon, Genghis Khan's tamga, Монғолдардың, хундардың және Шыңғысханның таңбалары)]

Таңбалар дулаттар мен қият-боржігін тектерінің туыстық байланыстарының айқындығын меңзейді.
Шыңғысханның ұрпақтары да дулаттар таңбасының әртүрін қолданыста пайдаланған.
Шыңғысханның елтанбасы да дулаттардың символикасынан бастап алады. Мәселен, алғашқы әлемді дүр сілкіндірген тұлғаның елтанбасында негізгі элемент қарға болған, ол соңыра ақсұңқарға алмасқан.

Шыңғысхан мен оның қият-боржігін тегі – ежелгі дулаттардың ұрпақтары

Бет 271:
[Сурет: 271.jpg (Шыңғысхан және оның ұрпақтарының таңбалары)]
Бұл белгілердің негізі – дулаттар таңбасы.
http://stanradar.com/news/full/7531-kod-kyrgyzov-kak-sozdat-lichnuju-kyrgyzskuju-tamgu.html

Бет 272:
[Сурет: 272.jpg (Шыңғысханның елтанбасы, Шыңғысханның тектік туы, Алтын Орданың екі басты қыраны, Монета. Бату таңбасы, Жошылар монетасы (Дулаттар таңбасы))]

Бет 273:
Елтанбаның қосымша элементі сұңқар арқасындағы айқыш белгісі. Айтпақшы, айқыш белгісін ертедегі көне замандарда үйсіндер, олардың ата-бабалары: хондар, тормендер, шумерлер қолданған.
Дулаттардың таңбасын Қазақстан территориясын билеген Жошы ұрпақтары da қолданған.
Соңғы он жылдар бедерінде қазақ тайпалары мен олардың Шыңғысхан гаплотобымен өзара байланысы туралы ғылыми зерттеулер кең өріс алуда. Қазақстанның барша өңірлерінен ДНК-ның мол мөлшері жинақталды. Онда барлық рулар, тайпалар, жүздер, сондай-ақ Шыңғысхан (төре) және араб (қожа) ұрпақтары көрініс тапқан. Қазақтардың генетикалық құрамын белсенді түрде зерттеу ісінде Тұрысбеков Ю., Сәбитов Ж., Даулет В., Садықов М., Халидулин О. секілді ғалымдар өз үлестерін қосуда. 2007 жылы олардың тарапынан қазақтың «Шежіре» генеалогиясы веб-сайтында (Қазақстан ДНК жоба) жобасы іске қосылды.
Қазіргі таңда ғылыми материалдардың елеулі көлемі жинақталды, олардың кейбіреулері «Генеалогиялық генеалогияның орыс журналында» жарияланды (Т.2. №1. 2011 ж.). Бұл жарияланымды белгілі ғалым, тарихшы ғылымдарының докторы Қаржаубай Сартқожаұлы аса үлкен ілтипатпен ұсынды.
Сонымен, жоғарыда аталған зерттеулерден белгілі болғандай, дулат тайпасы гаплотобының өкілдері Шыңғысхан гаплотобымен сәйкес келетіндігі мәлім болды. 4-ДНК талдауы біздің қорытындыларымызды растайды. Шыңғысхан және оның қият-боржігін руы – бұл ежелгі дулаттардың ұрпақтары.
2016 жылғы 3-қарашадағы «Время» газетінде

Бет 274:
[Сурет: 274-2.jpg (Ғылыми жаңалық: Таван Толгой, Монғолиядағы Шыңғысхан туыстарының қабірлеріндегі сүйектерді зерттеу, гаплотобы еуропа халықтарына тән екендігі)]
қызғылықты жаңалық жарияланған. Мұнда Монғолия және Оңтүстік Кореяның бір топ ғалымдары Таван Толгой (Монғолия) жерінде археологтардың шамалауынша Шыңғысханның туыстары жерленген қабірлердегі сүйектерді кешенді түрде зерттегендігі хабарланған. Зерттеулер нәтижелері мүрде сүйектерінің гаплотобы еуропа халықтарына тән екендігін көрсеткен, бұдан шығатын қорытынды: Шыңғысханның түп-тамыры еуропа халықтарынан тарайды деуге негіз бар.
Ең ақырында, орта ғасырдың ұлы тарихшысы Рашид-ат Диннің (1247-1335 ж.ж.) еңбегіне үнілелік. Ол былай деп жазады: «Монғол сөзі олардың руының атына айналды және осы сөзді қазірде моңғолдарға ұқсас басқа халыққа аударғысы келеді, себебі бұл сөзді жалпылау моңғолдар дәуірінен басталды, ал олар түрік халықтарының бірі болған.» (Фазлунах. Рашид-ат Дин. Шежірелер жинағы. Жами-ат тауарих. 1-том. 1-кітап. 77-бет. Баку. 2011 ж. Нағыл Еви). Осынау еңбекте Рашид-ат Дин моңғол сөзінің анағұрлым кейінгі кездерде пайда болған дейді.
Сонымен, орта ғасырлар тарихының аса білгірі Рашид-ат Дин моңғолдарды түркілердің ұрпақтары деп дұрыс қорытынды жасайды. Біз де Шыңғысханның шыққан тегі қият-боржігін де түркілік түп-тамырға ие екендігін растаймыз.