СІРГЕЛІ

Сіргелі — тайпа, Ұлы жүз құрамындағы 11 арыс елдің бірі. Қазақтың барлық шежіре деректеріне қарағанда Үйсінмен бірге туған.

Гуммилев Л.Н., Хұндар, «Қазақстан» баспасы, 1988 ж. Аударғандар Ә.Жұмабаев, П.Бейсенов.

Ақарис — Кейкі — Төле би — Майқы — Бақтияр, одан Ойсыл, Үйсін, ДИҚАНБАЙ шежіресі бойынша Сіргеліден: Байжігіт, Қарабатыр, Батыр, Үштанбалы, Айт-Бозым, Елібай, Төрттаңбалы, Жаңабай. Ал, Б.Бақтияровтың СПАНДИЯР шежіресінен жазған талдауында Ойсылдың 30 ұлынан қалған үш ата: Өтеп (Тутаңбалы), Байлы, Бораш. Байлыдан Рысби, одан Ақсиық, Қожасиық, Құлыншақ, Қарасиық. Бұл төртеуі Сіргелі аталады. Бораштан Көңірдек, Қайшылы, Өтептен Қарабатыр, Батыр, Айт-Бозым рулары тарайды. Бізге жеткен жазба деректерде Сіргелі атауы алғаш рет Рузбеханның «Михман наме-и Бухара» шығармасында 15-ғасырдың аяғынан 16 ғасырдың басынан ғана белгілі. Мұнда қазақтар Итильдің (Еділдің) бойында көшіп жүрді дейді. Мұндағы ру-тайпалар негізінен Ноғай ұлысына тән болғаны тарихтан белгілі. Ол тайпалардың көпшілігі қазақ құрамында da бар (Найман, Қыпшақ, Үйсін) т.б.

Ноғайлыда аталатын бір тайпаның бірі — Сіргелі (Серкелі), оның Үштанбалы руы. Сол кезеңдегі автордың бірі Абдаллах Насураллахидын (Abдолла бн Мухаммед бн Әли Насралла) «Зубдат әл-асар» жазбасында Ноғай ордасы ыдырап, маңғыт (Ноғай) жасақтары алғашқы қазақ хандығына қосылып, Қасымханға бірігіп Ташкент пен Түркістанға шабуыл жасаған. Рузбехан жазбасында Еділ бойының қазақтары Сырдың бойынан қыстап, Түркістан маңына дейін көшіп, қонған. Керей мен Жәнібек жорықтарына қатысып ta, Түркістанды қоныстануы мүмкін. Ал Н.А. Аристовтың шежіре жазбасында Сіргелі — Оңтүстік Қазақстанды мекендеген ежелгі тайпа. Мұның құрамындағы Айт-Бозым руы Албан тайпасында Айт-Бозым делініп екі ру аталады. Шежіре деректеріне қарағанда Албанның Айт, Бозымның біраз аталары Ташкент жақта тұрған. Сонда шежіренің бірі Қазақ ССР Ғылым академиясының Тарих, этнография, археология институтына табыс етілген А.

НҰРБЕКОВ шежіресі. 19 ғасырдың аяғында Сіргелі Шымкент, Әулиеата, Ташкент уездерінің жерін мекендеген. Ежелгі кәсібі — мал бағу, (мұрындық, сірге). Бұдан өзге de таңбалары бар. Бұлар қурай таңба аталады. Екінші таңба (+) Орта жүздің Керей, Кіші жүздің Телеу руларында da кездеседі. Соңғы таңба Сіргелінің Үштанбалы руынікі. Бұл таңба өзбек құрамындағы Локайда, Қарақалпақтың Қият тайпасының құрамындағы Үштанбалы руының таңбасына da сәйкес.

Әдебиет: Ибрагимов С.К. «Михман наме-и-Бухара» Рузбехана как источник по истории Казахстана 15-16 вв, Новые материалы по древней средневековой истории Казахстана, А—А.1960, стр. 144-145; Аристов Н.«Опыт выяснения этнического состава киргиз-казаков Большой Орды..., «Живая старина», в. 3-4, СПБ, 1894; Баскаков Н.А., Ногайский язык и его диалекты, М. —Л., 1940, с. 138-40.

ҮШТАҢБАЛЫ

Гуммилев Л.Н., Хұндар, «Қазақстан» баспасы, 1988 ж. Аударғандар Ә.Жұмабаев, П.Бейсенов.

Үштанбалы — Сіргелі тайпасының құрамындағы көне ру. Үштанбалы жазба деректерде 15-16 ғасырда Сіргелімен қатар айтылады. Рузбехан жазбасындағы дерекке қарағанда, бұрын Ноғай ордасының құрамында болып, кейін Солтүстік Кавказға қоныс аударған Найман, Қыпшақ, Үйсінмен қатар Сіргелі, оның руы Үштанбалы da болған. Сондай-ақ Қарақалпақтың Қият тайпасында da Үштанбалы руы бар және өзбектің Локай руының таңбасымен Үштанбалының таңбасы ұқсас. Бұған қарағанда Үштанбалы — Орта Азия мен Қазақстан жеріндегі көне рулардың бірі. Таңбасы — (үш таңба), ұраны — Бақтияр.

Әдебиет: Ибрагимов С.К., «Михман наме-и-Бухара» Рузбехан как источник по истории Казахстана XV-XVI вв.., А—А., 1960, стр. 144; Аристов Н,И., Опыт выяснения..., «Живая старина», в. 3-4, СПБ, 1894.

ҮЙСІНДЕР

Гуммилев Л.Н., Хұндар, «Қазақстан» баспасы, 1988 ж. (80-81-беттер). Аударғандар Ә.Жұмабаев, П.Бейсенов.

Бұл мақаланы беру себебіміз — Үйсіндер мен Сіргелінің арғы шыққан тегінде ажырамас байланыс бар. Соған байланысты «Үйсінбіз» дейтіндер мен Ойсын ұрпақтарының Ұлы жүз құрамына енуінде de тарихи тамырластық жатыр dep болжауға болады. Демек Сіргелінің өзінен жоғары ежелгі ата-бабаларын көне Үйсіннің тарихы маңынан іздеу керек.

Үйсіндер жөніндегі мәселе өте күрделі. Ежелгі Үйсін жері Қытай саяхатшысы Чжан Цяннің дерегіне қарағанда Дуньхуан мен Синьяньшаннің аралығында жатқан, бірақ бұл араны юечжилер de мекен еткен. Сиратори (119) кезінде өздерін өздері басқаратын екі халықтың бір аумақта аралас тұрып жатқанына қайран қалған. Егер олардың аумағын батыста Лобнорға дейін, ал терістік-шығыста Эдзин-Голдың төменгі ағысына дейін созған күннің өзінде (114, 49, 447), құлағынан шөл дала хисапсыз көп екі халықты (24, 99 б.) қоректендіре алмас еді. Бірақ, әсілі, осынау екі халық көрсетілген аумақты кезекпен иеленсе керек. Осы бір болжамды көзқарасты «Шицзиден» алынған мәтін дәйектей түседі, онда былай делінген: қазіргі Ганьсу уәлаятының батыс бөлігі — Гуачжоудан — Дуньхуанға дейін «Синь және Хан әуелеттерінің тұсында Үйсін халқы, сосын юечжилер ақырында бұларды қуып шыққан ғұндар мекендеген» (71, 51 б.). Бұл араны халықтардың кезектесіп мекендегені анық. В.Успенский ұсынған болжаммен келіссеk, бұл ауданның ежелгі тұрғындары тибеттіктердің арғы аталары — сижұндар, кейін олардың көпшілігі Үйсіндер Чжангоның дәуірі (71, 52 б.) кезінде тау ішіне тықсырып тастаған. В. Успенский , ол кездері кяндер (яғни тибеттіктер) қазіргі Хухунорды түгелдей жайлап алған

еді dep дәйек айтатын Бичуринмен қайшы келіп қалады, ал тегінде Бичуриннің пікірі ақиқатқа сәйкес келеді. Мұндағы алауыздықтың туу себебі, В.Успенский жұндарды тибеттіктер dep есептеген, шын мәнінде олар өзінше дербес халық болған, ал үйсіндер жұндардан шыққан (28). Сөйтіп көшіп-қонудың болжамы қажет болмай қалады da, «Шицзидің» Наныпань тауларының бөктерлерін білдіретін «ежелгі үйсін жері» термині дәйекті болып шығады.

III-ғасырдың аяқ кезінде Үйсіндер Данхе өзенінің алқабынан қашып кетеді. Тегі бұған юечжилер себепші болған (103 p.13). Грумм-Гржимайлоның пікірінше (24, 100 б.) Үйсіндер Батыс Халхаға қашып барады. Онда олар Мудешаньюйдің әскерімен ұрысқа түседі de, алдиярынан айырылып қалады. Хұндар тізе бүккен Үйсіндерді мүсіркейді. Оларды түгелдей көзін құртпайды da және тоздырып жібермейді de. Өлтірілген билеушісінің ұлын Мүдешаньюй қосына алып, баулып өсіреді, сосын оған Гуньмо лауазымын беріп, бұрынғы әз халқын басқартып қояды. Үйсіндерге «Батыс қабырғадағы шекараны» күзету міндеті тапсырылады. (24, 100 б.). Грумм-Гржимайло Ордостың солтүстік-батыс мүйісінде Гао-кюйе-сай бекіністі шатқалын «Батыс қабырға» деп атаған, ол кезде сол маңайға шекараның қажеті болмайтын, өйткені онда Мүденің адал бондары — ляуфань мен баянь тайпалары тұрып жатқан. Әсілі, бұл арада Хұндардың батыс шекарасы айтылып отырған сияқты. Оны Үйсіндердің ата жауы — юечжилер мекен ететін. Осынау факті Үйсіндердің Батыс Жоңғария мен Жетісуда пайда болуын түсінуге көмектеседі және Чжан Цянь өмірбаянындағы жас Гуньмо бір кезде жеңіліп қалғаны үшін юечжилерден кегін қайтаруға Шаньюйден рұқсат алғаннан кейін, Іле алқабына басып кіріп, оларды батысқа қуып жібереді. Сонымен Мүде дәуірі кезінде Үйсіндер хұндардың кіріптарлары ретінде әрекет етеді (24, 101 б.).

БАЙСЫН ба, ОЙСЫН ба?

Шапырашты Қазыбек бек ТАУАСАРҰЛЫНЫҢ «Түп-тұқияннан өзіме шейін» кітабынан.

Менің түп-тұқияннан өзіме шейінгі айтар шежірем тамөм болды. Нұсқалап әңгімелер болсам, ол былай келеді, алғашқы қатардағысы біздің атамыз:
Қадыр, Қалша
Алаш
Жайыл
Қазақ
Жұман, Тұман
Арыс, Бабыр
Ақ, Пан, Жан, Бол, Бек, Бал
Кейкі
Төбей, Моған
Бақтияр, Байтерек
Қотан
Үйсін, БАЙСЫН, Исін.
Бай, Нақ.
Шора, Ырза
Алым, Қарнақ
Есен, Жарбол.
Асау, Берік.
Жүз, Дүз, Еркіл, Көркіл, Төрен
Дәу
Елсау, Жантай
Нулы, Дулы, Ерте, Кек, Бер, Көнбіс, Шор, Келте, Дүр, Көлби
Абыл, Азық, Албан, Санжар (Жөңше нар)
Қайыр, Қарғын, Тарғын
Бак, Шақ, Асық.
Таң, Таңат, Шарт.
Пәр, Өрт
Мән, Кен, Кеме, Тоқ
Майқы, Мойыл
Ұзын, Қортық
Сак, Ақыш
Ал, Баран

Иба, Күлсін, Тұрсын
Райым, Ортақ, Бекем
Бармақ, Қарақ
Он, Ортан, Асан
Тағар, Бағыл
Озбай, (Оразды)
Оқбай, Жекебай, Отанбай, Отарбай, Орбай, Торбай,
Балбек, Есен, Аман, Тоған
Егін, Тегін, Бегім
Азбек, Айбек
Әшеке, Әшен
Үйсіл, ОЙСЫЛ
Сақал, Жете
Ақ (Ақдарлы), Жан (Жандарлы)
Майәп (Бабыралы)
Қараш (Қарашаби), Боран
Бәйдібек, Жәнібек, Мәдібек
Жалмамбет, Жарықшақ, Сирықты
Шапырашты, Ошақты, Жауатар (Ысты), Ыстық, Қыстық, Абак, Саяқ
Кұрт, Дөйіл, Бейіл
Абадан, Борық
Арлан, Доғал
Алма, Алша
Адырбек
Арын, Шойын
Қалман, Қалған, Шоْم
Қоңыр
Ақтон
Үш
Хан, Таң
Керал
Барақ
Шаш
Ырық
Том
Фарс
Бөрілі (Бірлі), Бөстері
Тұранбай
Ұран (Майқы), Құрым

Еменбек, Еренбек
Өркен
Көркембек, Көгенбай
Нарынбай, Алымқұл
Ар, Нар
Бөрте, Беке, Жеке
Бес,
Шам, Басыра
Желді, Малды, Қалды
Асыл, Шыбыл
Байбағыс
Батыр, Тұңғатар, Қойлы, Бай, Қой, Бағар
Өмір, Көрпе
Қажыке (Әжіке), Береке, Орымбет
Құрман, Санай
Дәулет, Мәмбет, Сәмбет (Текелік)
Матай, Жанды, Шаңқанай
Тауасар, Байарыстан, Бекарыстан, Тоқарыстан, Ақсерке,
Дәуті, Бәймен, Бойдақ, Төлекей
Қазыбек, Байкөбек, Атан

РЕДАКЦИЯДАН: Қазыбек бек Тауасарұлының өз ата-тегін таратудағы бұл шежірелік дерек қазақ тарихындағы ұлы тұлғалардың біразынан хабардар етеді. Сондай-ақ оның арасынан біз Ойсын (Ойсыл) бабаға қатысы бар деректі de байқаймыз. Бұл жерде көптеген шежірелер жазып жүрген мына дерекке бірінші кезекте назар аударып көрейік:

Әшеке, Әшен
ҮЙСІЛ, ОЙСЫЛ

Барлық шежірелік деректерде Ойсыл (Ойсын) ағасы da Үйсіл (Үйсін) інісі. Бұл жерде de Қазыбек бек дұрыс жазып отыр. Ол кімнің үлкендігіне байланысты емес, өз ата-тегін бірінші қойып, кейінгі ұрпақтары шатаспасын деген мақсатпен Үйсілді (өзінің арғы бабасы) алға қойған. Шежіренің

басталуында соны ескертіп «алғашқысы біздің атамыз» деп айқын айтқан. (Кітаптын 124-беті).

Демек Ойсыл (Ойсын) бабаның Үйсілден (Үйсін) үлкен екендігіне бұл шежіре ешқандай дау туғызбайды.

Егер biz Ойсын баба осы Қазыбек бектің шежіресіндегі дәуірде өмір сүрді деп есептесек, онда ол он бірінші ғасырдың шамасы болады. Бәлкім осы болжамыз дұрыс болар. Бірақ бізде басқаша da пікір бар.

Адам дамуының тарихында әркім өзінің бұрынғы, тіпті ертеректегі даңқты ата-бабаларының есімін өз кіндігінен туған ұлдарына ырым етіп қайталап қойып отырған. Осындай қайталау біздің ата-бабаларымызда da болған секілді. Қазыбек бектің biz дерек ретінде ұстанып отырған осы ата тарату шежіресінде Үйсіл мен Ойсынның өздерінен бұрынғы 31-ші бабасы

ҮЙСІН, БАЙСЫН, ИСІН деп атап көрсетіледі. Олар Қотаннан тарайды eкен. Демек бұл үш кісі кейінгі ұрпағы Үйсіл мен Ойсыннан кемінде 800-900 жыл бұрын өмір сүрген адамдар. Бұл аты аталған кісілер Үйсін мемлекеттілігінен көп бұрын өмір сүргенін тарихтан аңғару қиын емес. Өйткені осы Үйсіннің өзінен көп жыл кейін өмір сүрген ұрпақтары Елсау, Нулы, Дулылар Үйсін мемлекетін билегендігі тайға таңба басқандай тарихы деректерде жиі ұшырасады. Демек Үйсін мемлекеттілігінің ішінде оның бауырлары БАЙСЫН мен Исіннің ұрпақтары da жүреді емес ne?

Жарайды бұл болжамды қысқа доғарып

ҮЙСІН, БАЙСЫН, ИСІН деген кісі аттарына қайта оралайық. Biz кейде Үйсін, Ойсылды сирек айтып Үйсін, Ойсын дегенді көбірек ауызға аламыз. Ағайынды үшеудің атауына жіті назар аударып байқайқшы. Үйсінге ешкімнің дауысы жоқ. Ал екінші кісі БАЙСЫН дегеніміз Ойсынға өте ұқсас. «Ойсын атаның есімі көне жазба шежірелердің бірінде сәл жаңқақ жазылып Байсын боп кетпеді me eкен?» деген ой тап осы арада қылаң береді. Осы екі ағайындының даңқы көп жылдар бойы ұрпақтарының есінде жаңғырып жүріп, 800-900 жылдан соң Үйсін (Үйсіл), Ойсын (Ойсыл) dep кейінгі ұрпағына есім ретінде қайта берілуі әбден мүмкін ғой. Бұл мәселеге қай жағынан қарасақ ta қисын бар. Кейінгі Үйсін (Үйсіл) мен Ойсында (Ойсыл) осал тұлғалар eмес. Олардан da атақты talay ұрпақ өсіп-өнген.

Тарихтың шындығы әрине жазба деректер мен таңбалар, көне ескерткіштер. Бұлар нақты болмай шатасып жатқан жағдайда қазақтың көне шежірелерге сүйенбеске лажы жоқ. Өйткені ол ұрпақтар жадында сақталып, ауыздан-ауыzға көшіп, кейде аңызға айналып күні бүгінге дейін жетіп отыр. Шындықтан алшақ dep одан бойымызды алып қаша алмаймыз.

Көне шежіре — көне тарихтың бір тармағы. Сондықтан оған ғылыми көзқараспен қарауымыз керек.

Қорыта айтқанда Үйсін, БАЙСЫН мен Үйсін (Үйсіл) және Ойсын (Ойсыл) арасында тарихи байланыс бары қисынға әбден keledi. Ал Сіргелі деп аталатын рудың өте көне тайпа eкендігі Ойсын бабаның ұрпағы болғандықтан тым әріде жатыр dep батыл айта аламыз. Осы кітапта biz там-tümдап болса da болжам пікірлерді беріп, тарихшылар мен ғалымдарға, зерттеушілерге емеурін білдіре кеттік. Бәлкім келер ұрпақ Сіргелі — Ойсын баба тарихын түбірлеп зерттер.