Сіргелі — Ойсын қырғыны

[8-бет]

— Жездекемді мұндағы жұрт қадірлеп «Бораш мырза» дейді екен. Апырай-а, десеңші. Енді мырза атанған жігіттің құлағынан тартып ойнайтын болдық па? Бірақ, былай біртүрлі емес пе, өзі? Ол қара түгіл хан қадірлеген мырза, біз әншейін ауыл ішінің еркесі болсақ?
Қара қасы қарлығаштың қанатындай қиылған бойжеткен осылай деп алып, сықылықтап кеп күлсін. Оның күлкісіне басқалары жамырай ілесіп кетпегенімен, айқабақты өңдісі жымиып:
— Айтасыңдар-ау, анау сыпыра құлаққа қараңдар. Сол құлақ — мырзаға лайық па, өзі?! Алдымен соны білейік те, — деп әзілдеп жатыр.
Бұл әзілкеш бойжеткендер сонау алыс Үстірттен Сырдың жоғары ағысына қонақшылап келгендер-тін. Былайша айтқанда, ерігіп жүрмесе де салт-дәстүрді малданып қызық қуғандар. Өздері кілең қыз-бозбала. Ауыздарының салымы бар бұлар қонақ-думанның кезінде шілдеханаға дөп келіп, мәре-сәре күй кешкен тұс. Шілдехана иесі Арыстанның Борашы мен Алшынның текті байы Қыдырбайдың қызы Күлиманның отауы. Қадірлі қонақтар жаңа босанған келіншектің ағайын-тума інілері мен сіңілілері. Ұзатылғанына жылдан енді асқанда соңынан төркіндестері кеп, жас келін де мәз. Оның үстіне балпанақтай, торсық шеке ұл тапқан соң түскен жерінің де көңілі жай, көңілдері көкте.
Қонақтар да көңілді, қонақ күткендер де көңілді. Бәрінің де екі езулері жайлауда боп, ойын-күлкі екі күннен бері тиылар емес.
Домбырамен күй шертіп, әуелетіп ән айтып жатқан сәтте нәрестелі болған отауға ақсақалды қария енді. Үйде алқақотан отырғандар сырылып, оған ізеттілікпен жол аша берді. Құндақтаулы нәрестені анасының бауырынан алған көрікті әйел қарияның алдына тоса қойды. Қарт нәрестенің оң құлақ тұсын ептеп ашыңқырады да:
— Сенің атың Құбасай! Сенің атың Құбасай! Сенің атың

[9-бет]

Құбасай! — деп үш рет айқайлады. Қарияның өзі осы қызылшақаға есім бергеніне тоқпейіл танытып, есік жаққа бұрыла берді.
— Құбасайы несі? — деп қалды қонақ бозбаланың бірі.
— Осы суын ішіп, өрісін жайлаған жеріміздің атауы.
— Мұнысы қызық енді. Біз жиенімізді елге апарып таныстырмаймыз ба? Сонда онымен қоса жерлеріңіздің атауын бірге алып кететін болдық-ау.
— Әй, бәтшағар! Олай деме, ұлымыз нағашы жұртына барса барар, бірақ жеріміз қалатыны кәміл. Алшында біздің жерді көшіріп әкететін әулие әлі туылған жоқ қой, — деп ұлдың әкесі Бораш мырза жезделік әзіліне басып қалды.
— Не десеңіз, о деңіз, — деп қолаң шашы тірсегін қаққан бойжеткен сөзге араласты. — Біз әйтеуір осы ретте әпкемізді төркіндетіп, жиенімізді нағашы атасына көрсетіп қайтарармыз.
— Әзілі ме десем, мыналарың шындап барады ғой, — деп жездесі жұмсара түсті. — Ең болмаса Күлиман аяқ-қолын бауырына алсын. Бала қырқынан шықсын.
— Ойпырай, жездеке, бізді тағы қырық күн қонақ етпексіз бе? — деп әлгі бозбала тағы тақылдады.
— Отыз жеті күндерің қалды.
— Жездекем қонақ күтуге мәрт екен.
— Аман болсақ оны да көрерміз.
— Енді деймін-ау, сонау алыстан екі жұмалық жол жүріп келіп, отыз жеті күнге несіне асығайық, — десіп қонақ қыз-бозбалалар болар емес.
— Қырық күнге ешкі терісі де шыдайды.
— Е, бәсе, біздің жездекем жайдан жай мырза атанған емес.
— Оу, құрбы-құрдастар! Жезделеріңді қажай бергенше алтыбақан құрып, ақсүйек ойнамаймыз ба? — деп Бораштың немерелес інісі Тұрымбет сөзге араласты. — Қырық күн өткенше біз де құдашалардан құр қалмаспыз.
— Ойпой, мыналарың Алшынның қыздарын қосақтап ала бермекші, — деп айқабақты ақсары қыз тағы қағытты.
— Тәуекел, жеңгемді төркіндетіп, інімді нағышылатып, өзім Үстірттеріңе, құдаша қызға ұрын барып қайтам да.
— Жөн-жоралғыны шала білесің-ау деймін, құда бала. Әйтпесе қызға алдымен айттырып бармас па?
— Ә, онда ұрын бару жағын осы жерде-ақ ебін тауып реттестіріп жіберсек қайтеді.

[10-бет]

Ненді айтайын, әзіл әңгіме молынан болса да жарасымын тауып жатты. Алтыбақан басында әуелеткен ән сезімді тербеп қалықтайды.
Құрбыны түнде іздеп тапқан қандай,
Сәт қайда сыбырлап сыр ақтарғандай.
Алтын бас, күміс кеуде болса да әйел,
Болмайды қыз қасынан аттағандай.

Көрінер қыздар сұлу шашбауымен,
Бұрымын кейін сілтеп тастауымен.
Өзіңмен кездескенше тыныш едім,
Тыныштық сені көріп қашты-ау менен.

Дәмі жоқ қой етінің тұз болмаса,
Қаймақ жоқ қара суда мұз болмаса.
Солқылдап екі шекем жүре алмаймын,
Біреуі жолдасымның қыз болмаса.

Бір емес мінер атым жүз болсайшы,
Алдымда адастырмас із болсайшы.
Жаһанда жалғыз келе жатқанымда,
Жолығар қарсы алдымнан қыз болсайшы.

Патырлап көлден ұшар аққу, қаздар,
Өмірде жылы, суық, қыс бар, жаз бар.
Бірге өспей, шетте өскен, беу құдаша,
Кездесер бізге сирек сіздей қыздар.

Ақсүйек атып елігіп, жүзік салу ойнап желігіп алған қыз-бозбала шынында да бұл ауылда ұзақ кідірді. Әзілдері шынға айналып, Күлиманды төркіндетіп, Құбасайды нағашыларына көрсетпекке алып кетпек ойлары күннен-күнге нығайып барады.

* * *

Қылпып тұрған жиырма беске жетпей-ақ «Мырза» атанған Бораштың ойы тап осы күндері сан-саққа бөлінген-тін. Бір басында сан сауал ұйысып тыным берер емес. Бірақ бірбеткей мінезімен бір ойға бекінген. Сарсаң шақ, жүрек түкпіріндегі жанған шоқ бұдан екі-үш ай бұрын басталған еді.

[11-бет]

* * *

Қаһарымен көпті ықтырып, жалпақ даланы жалғыз билеп тұрған сол шақтағы ұшы-қиырсыз кең даланың ханы Ойсынның отыз ұлы туралы жағдаятты естіген. Естіген де уәзірі Қырғиқабақты өзіне шақырып ұзақ-ұзақ кеңескен.
— Ойсынның отыз ұлының беделі ел арасында мықты дейді, сол рас па?
— Уа, хан ием, олар туралы сіз түптің түбінде сұрайды ғой деп, алдын-ала бүкіл жағдаятын біліп едім. Лұқсат етсеңіз айтып берейін.
— Айт, бәрін тәптіштеп айт, мен де біле жүрейін.
— Айтсам, құдіретті хан ием, Ойсынның өзі де, інісі Үйсін де өмірден өтіп кеткен. Мыналары сол екеуінің ұрпақтары. Дәлірек айтсам немере, шөберелері. Кенже ұлы Төбекенің ғана көзі тірі. Онысы да қаусаған қарт. Бірақ Ойсынның отыз ұлы атанатыны рас. Қыз алысу дәстүріне жетпесе де Үйсін ұрпақтары өз алдына бөлініп, бөлек ауылдарға айналған.
— Імм, сен Үйсініңді қоя тұр да, Ойсынның отыз ұлы жайлы айт.
— Тақсыр, құлдық. Мен де әңгімені сол жағына ойыстырып жатырмын ғой. Ендігі айтарым былай, құдіретті хан ием. Әлгі отыз ұлдың бәрі шетінен шабандоз, балуан, мерген. Елді аузына қаратар ділмәрлары да жоқ емес. Құда-жекжатты да кілең мықты жерден тапқан. Ағайындары Үйсіндер ғой, анау тобырлы елге айналған, бүгінгі қарасы көп ел. Өздері де қалың жұртқа, бөтен аталарға ықпалды, жай емес, аса ықпалды.
— Солай де, кеңескерім.
— Солай, құдіретті хан ием.
— Енді маған не кеңес айтасың?
— Сіз түптің-түбінде Ойсынның отыз ұлы туралы кеңес сұрар-ау деп, ол ойымды да жұптап қойғанмын, хан ием.
— Айт, сол ойыңды.
— Сіз сұрасаңыз неге айтпайын. Оларды хан жасағына тарту керек. Бірі жүзбасы, кейбірі мыңбасы бола алады. Ал Арыстанның Борашын ордаңызға қызметке алсаңыз тәуір болар еді. Қай істі де атқаруға қабілетті. Алыс елшілікке баруға, жорық сапарын басқаруға машықтанып алса одан ержүрек жігіт жоқ әзірге. Өтеп батырдың баласы Тұрымбет әлі жастау. Дегенмен ту ұстап тубегі етуге дайындау керек. Өзінің аздап қыңырлығы бар. Түбінде көкжал болатынның бірі сол.

[12-бет]

— Іі, солай де.
— Ары қарай тыңдаңызшы, хан ием. Әлгі Тұрымбетпен құрсақтас ағасы Сырымбеттің тоқал алған жас келіншегі әйгілі ісмер. Ордаңызға алдырып қызыңыздың тігіншісі етіп ұстасаңыз ханшайымдардың киімінің сәні артып, сылаңдап шыға келер.
— Жас келіншек баласы болса іске қолбайлау болады ғой.
— Қам жемеңіз, Ойсынға келін боп түскеніне үшінші жыл екен, пұшпағы қанамапты. Кей жақсыны Құдай сөйтіп қысады. Оның есімі Ізбике екен, хан ием.
— Айтқандарың ақылға қонады. Солай етейік. Енді сен боссың. Маған жауырын ұстайтын құмалақшыны шақыр. Болашағымды болжатып, бал аштырып көрейін.
— Құлдық, тақсыр!
Уәзір маңызды істі тындырғандай алшаңдай басып, шыға жөнелді. Көп өтпей дорбасына асай-мүсейін салып, тымпыңдай басып құмалақшы орда ішіне енді.
Хан мұны өз маңында ұстайтындықтан басқа көріпкел, балгерлерден өзін жоғарылау сезінетін. Орда ішінде ғана төменшіктеп, сыртқа шыққанда қоқырайып қалатын кездері де бар. Обалы не керек, құмалағы көп қателеспейтін.
— Тақсыр, сіз шақырды деген соң, Алладан жақсылық тілеп келіп тұрмын.
— Неге шақыртқанымды айтпай-ақ түсінетін уақытың болды ғой, жауырын ұстайтын құмалақшы.
— Ұқтым, тақсыр, ұқтым.
— Ұқсаң шаш құмалағыңды, не дер екен?
Құмалақшы алдымен құлжаның қу жауырынын дорбасынан алып, жаюлы шаршы бөз орамалдың бір шетіне қойды. Сонан соң құмалақтарын уыстап шығарды да «Үф, сүф» деп үшкіріп, әлденені күбірлеп шашып жіберді. Сөйтті де тағы да күбірлеп-күбірлеп, топтап-топтап бөліп тастады.
— Лұқсат етсеңіз айтайын, тақсыр.
— Иә, құмалақ не дейді?
Құмалақшы қу жауырынды көзіне тақап ұстады да:
— Болашақты болжап айт, жамандықты жасырма, жақсылықты асырма, — деп сілкіп-сілкіп, құмалақтың үстінен екі-үш қайтара айналдырып өтті. Сонан соң басын шұлғып қойып, құмалақтарға тесіле қарады. Пірлеріне сыйынды.
— Тақсыр, құмалақ айтады, мен емес, айтатын құмалақ. Ордаңыздың сәнін келтіретін бір-екі адам жаныңызға жақын

[13-бет]

келеді екен. Олармен ұрпағыңыздың қаны араласатын секілді ме, қалай?
— Қаны араласқаны несі? Кім олар соншалықты?
— Кім екені күңгірттеу, тақсыр. Біреуі қызыңыз Айсананың жанына жақын тұр.
— Е, е, айта бер, — деді хан уәзірі Қырғиқабақ айтқан ісмер келіншекті есіне алып.
— Арғы жағы тым алысқа ұзап кетті тақсыр. Сіз отырған тақтың мұрагерлігі алты-жеті ұрпақтан соң тоқтайды екен. Соңғы ханның аты Әбілқайыр ма, солай секілді.
— Немене, ары қарай хандық болмаса қаарашаны кім басқарады?
— Басқарады екен, тақсыр, басқарады. Сізбен аттас бір хан отырады екен таққа. Бірақ сол Керей, Жәнібек дегендер басқаратын елін Алтын Орда деп емес басқаша атайтын секілді.
— Ақ Орда дер, Көк Орда дер, одан басқаша не демек?
— Олай емес, тақсыр. Мүлдем басқаша аталатын тәрізді. Құмалағым ашып айта алмай жатыр. Қу жауырыным дөп баспай тұр. Бірақ былай дейді. Анау хандардың сізбен аттасын кейінгі ұрпақтар Әз-Жәнібек атап кетеді екен. Атақ-даңқы..., — деп құмалақшы мүдіріп қалды.
— Атақ-даңқы менен жоғары болар ма екен? Қорықпай-ақ мүдірмей айта бер.
— Иә, иә. Атақ-даңқы сізден артық болмағанмен өзі құрған жаңа хандықты — сол мемлекеттің құрамына кірген тайпалардың ұрпақтары тарихымыздың басы деп танитын секілді. Тап солай, тақсыр. Мұны құмалағым айтып тұр.
Ханның жүзі құбылды. Бетіне ашу тепті. Сұрланды.
— Әй, болжампаз балгер. Бұдан былай мен сенің тап мына құмалақтарыңды көрмейтін болайын. Өзі дөп басып ештеңені айтпайтын секілді. Алдыма келесі келгенде басқа құмалақтармен келерсің. Ханға келетініңді білесің, дұрыс құмалақтар таңдамайсың ба?
Алара қараған ханға үрейлі көз тастаған бейшара:
— Құп, тақсыр! Солай етейін, — деп арт жағымен шегіншектеп тапырақтай жөнелді де, табалдырыққа барғанда шалқасынан түсті. Дорбасындағы құмалақтар тарыдай бытырап төгілді. Оған қарауға мұршасы келмей, жерде жатқан құлжаның қу жауырынын ғана іліп алып, жорғалап жоғалды.
Хан мұның бәріне мән берген жоқ. Іштей құмалақшының

[14-бет]

айтқанын жоққа шығарғысы келгенмен көңілге күдік деген шіркіннің жәйлап, шымырлап ене түскендей. «Ойпырай -ә, менімен аттас хан елді билейді дейді. Онысы Алтын Орда емес, басқа ордаға айналатын көрінеді. Сол ханды Әз-Жәнібек деп кейінгі ұрпақ қадірлейтін секілді. Сонда оның бедел, абыройы менен әлдеқайда артық болғаны ма? Қол астына қандай тайпалар енеді?
Адамнан қаймығып көрмеген жүрегі әлгі құмалақшының сөзінен суылдап сала берді. «Ой, Құдайым-ай! Шынымен-ақ...».
Бірақ, хан дәті берік жан-тын. Құмалақшының ашқан балын ешкімге айтқысы келмеді. Әсіресе уәзірі Қырғиқабақтан көп күдіктенді. Ол бар ма, ол естісе бүкіл халық, бала-шағаға дейін есітеді дей бер. Айлакер, ақылды, өте қу адам. Амал нешік, одан басқа терең ойлап, кең пішетін кеңесшісі жоқ. Ақылды адам зимиян болса ең қиыны сол. Сондықтан жеті өлшеп, бір пішкен жөн. Мұны бұған ұғындырған марқұм әкесі өз кіндігінен туған ұлына тақ мұрагерісің ғой деп осындай сақтық пәлсапасын құлағына құйып кетіп еді. Ел басқаруды үйреткен түрі.
Хан қаумалаған барлық ойды серпіп тастап, алақан соғып бас қызметшіні шақырды.
— Ертең Ойсынның отыз ұлының бірі Борашты, ісмер келіні Ізбикені ордаға шақырып әкеліңдер. Менің олармен жүздескім келеді.
— Құп, Алдияр! Айтқаныңыз болады.

* * *

Ермінез Бораш хан алдына еркін басып кірді. Әдепті де ұмытпады. Қолын көкірегіне қойып, басын ептеп иіп, тағзым етіп сәлемдесті.
Бірақ ханға оның келісті келбеті тым тәкаппар көрінді. Қыран қабақ, шоқтай жанған жанар ер жүректігін сездіреді. Тік қарап, тік сөйлейді.
— Құзырыңызға шақыртқан соң келіп тұрмын, хан ием.
— Кел, Ойсынның отты ұлы. Әлгі жеңгең бе, келінің бе, ісмер келіншек қайда?
— Ағайындас Сырымбет ағам менен бір жаз иткөйлекті бұрын тоздырған. Сол үйдегі жеңгем есігіңіздің алдында күтіп тұр.
Хан алақанын соқты.
— Ісмер келіншек кіре берсін. Қызым Айсананы де тезірек

[15-бет]

шақыра қойыңдар. Ал сен, Бораш ер, салулы көрпешеге жайғас. Алдымен әйелдердің ісін тындырып жіберейік. Сонан соң өзіңмен кеңірек әңгіме етермін.
— Құп, тақсыр!
Биязы қалпын сақтап, ибалықпен аяғын санап басып Ізбике ішке енді. Енді де, босағадан көп ұзамай тұрып қалды. Соны күткендей жаһұт жанары жалт етіп, хан қызы Айсана сұлу кіріп келе жатты. Оған бәрі де жарасады. Именшектемей төрге озды. Еркелей басып, әкесінің оң жағына барып тұрды. Бұлықсып піскен бойжеткен малдас құрып отырған тұлғалы жігітке көз қырын тастап та үлгірген. Ә дегеннен-ақ, мына батырдың бітім-болмысы сұлудың ішкі дүниесін бір түртіп, шымырлатып жіберген. Хан мұны байқаған жоқ, қызына қарап:
— Айналайын Айсана, — деп бойжеткеннің назарын өзіне бұрып алды. — Мен ордаға жаңа қызметші әйел алдырып отырмын. Анау тұрған келіншек — Ізбике деген ісмер екен. Біреулер сыртынан мақтауын жеткізді. Қолынан қайшысы түспейді, киім тіккенде тігіс жібі білінбейді дейді. Ол енді саған қызмет көрсетіп, алдымен сенің, сонан соң шешең мен басқа әйелдердің киімін тігетін болады.
— Әкетайым-ай, бір көргеннен-ақ ол келіншек маған ұнап тұр. Екеуміз сырлас боп кетерміз бәлкім.
— Түсінігіңнен айналайын. Олай болса қызметшіңді шешеңнің отауына ертіп барып, не істеу керектігін түсіндіре бер. Мен мына Бораш ерге өтілімді айтайын.
— Әке, бұл мырза да ордада қызмет ете ме?
«Мырза» деген сөзге Бораш елең етіп Айсана сұлу жаққа жалт қарап еді, екеуінің жалын шашқан жанарлары кездесе кеткені. Екеуінің де жүрегі лүп-лүп соқты. Екеуінің де көздері күлім қақты. Бойларында сиқырлы сезім жылт етті. Тылсым түйсік оянды. Бұл тап-таза, бір сәттік мөлдір көзқарас болатын.
— Иә, қызым. Қалай дедің? Мырза дедің бе? Құдай сәтін салса Бораш мырза ордаға қызмет ететін болады.
— Онда біз кеттік, — деп Айсана сұлу тағы бір рет жігітке сан сауалды жанарын төңкере тастап, есік алдында тұрған Ізбикеге қарай жүрді. Қолаң шашы жон арқасын аялай сипап, ұшындағы таза күміс шашбауы сыңғырлап, Бораштың сезімтал жүрегін шымырлатып кетті. Есікке телміре қараған оған:
— Сен өзі бақытты жігіт екенсің, — деді хан,— менің ордамнан Бораш мырза атанып шығатын болдың.

[16-бет]

— Мәртебеңізге құлдық, хан ием! — деп Бораш орнынан ұшып тұрып басын иді.
— Ә, жақсы даңқты кім жек көрсін. Келгенде аздап тәкәппарсып тұр едің, енді құрақ ұшып қалдың.
— Хан ием, жылқы мен жылқы оқыранып барып кісінеседі, адам мен адам сынасып барып түсініседі.
— Бәрекелді, менің ойымды дөп бастың. Ержүрек екенсің. Хан менен де қаймықпадың. Осындай отыз ұлы бар Ойсынның әруағы риза шығар.
— Марапатыңызға шын көңілден ризамын, хан ием.
— Онда менің жарлығымды тыңдау үшін уәзірлерім мен әскербасыларымды шақыртайын.
Хан жарлығын тыңдауға көп күттірмей лауазымды адамдар бастарын иіп кіріп келді. Сыртта жүргенде дүрдей бұлардың ордада лажсыз кішірейіп қалатынына ер Бораш миығынан күлді. Онысын әрине ешкім байқаған жоқ. Өйткені келгендердің бәрінің назары хан жақта, ал оның назары есіктен иіліп, бүгіліп кіргендерге ауған-тын.
— Менің жарлығымды тыңдаңдар, — деді хан Жәнібек дауысын көтере, — бұдан былай оң қол әскерімді Бораш мырза басқаратын болады. Ордаға көрсететін қызметі үшін оған қазынадан әр жыл маусымында отыз пұт бидай, елу пұт арпа, жиырма пұт сұлы және жүз күміс теңге бөлінеді.
Жарлыққа отырғандардың бәрі сілтідей тынып тұрды, бастарын иіп:
— Құлдық, тақсыр! — десті.
— Сен Бораш мырза, мен қазынадан бөлген азық-түлік пен қаражатқа ризасың ба?
— Ризамын, хан ием!
Хан саусағындағы гауһар жүзік сәл ғана түскен жарыққа сәуле шаша жарқылдап, айтқан жарлығын бүкіл әлемге жайғандай еді.
Осылай өзі күтпеген жерден ер Бораштың басына бақ қонған. Бірақ қуаты тас уататын жігіттің бұл қуаныштан басқа көңіл түкпірінде әлдеқандай, өзіне де түсініксіз бір сезім тұтанған. Жүрегін шоқтай қыздырған бұл алапат сезім хан қызы Айсанаға деген ғашықтық-тын. Тылсым түйсік алдында жаудан жүрегі шайлықпаған батырың да дәрменсіз еді.

[17-бет]

* * *

Ойсынның отыз ұлы ер Бораштың арқасында хан әскерінің оң қолында бір-бір жүздікті басқарып, жүзбасы болып шыға келді. Он жетідегі Тұрымбет ту ұстап, тубегі лауазымын алды. Мұны естіген дұшпандары тұз жалағандай іші күйді, құда-жекжат, Үйсін ағайындары сүйсінді.
Ер Бораш болса басқаша күй кешіп жүрген. Жасы кіші болғанмен жолы үлкен жеңгесі Ізбикені үйіне ерте қайтпақ боп бірнеше рет хан әйелдерінің отауы маңына барған. Сол бірнеше ретте де Айсана сұлу сылаңдай сыртқа шығып бұған тіл қатты.
— Бораш мырза, әкемнің оң қолы түменін басқарған қалай екен? Қиын емес пе өзі? Ерте тұрып, кеш жатасың дегендей. Оның үстіне уыздай келіншек үйде үздігіп күтіп жүрсе?
— Келіншектің қойын қызуынан гөрі өзіңдей сұлудың бір жымиып қарағандағы ләзаты артықтау екен, — деп қойып қалды бұл.
— Хан қызына қымсынбай сөйлейтін батылын қара, бұл жігіттің?!
— Хан қызы туған анадан біз де туғанбыз, бірақ еркек болып...
— Пәлі-ай, хан қызы әркімге бұйыра бермейтін алтын қын секілді емес пе?
— Оның рас-ау, замандасым. Оның үстіне тым әшекейлі, жанардың жауын алар, жүректі жаулап қалар, аспандағы айсың ғой, біз үшін.
Осылай тілдесіп жүргенде Айсана сұлу сыр берді.
— Бораш мырза, аспандағы айдың да жердегі мөлдір судың тереңіне сәулесі түседі. Оның алдында біз дегенің ет пен сүйектен жаралған пендеміз ғой.
— Айсана сұлу, ондай болса алтын қынға лайық өткір қылыштың бірі мен емес пе?
— Пәлі-ай, дәмесін қара, мына мырзаның?! — деп хан қызы жасанды зілденген.
Бораштың жүрегі алып-ұшты. Емеурінді түсінді. Түсінді де «аһ» ұрды. Жүз ойланып, мың толғанды. Енді қалай да ғашықтық әңгіме бұдан, жігіт жағынан болу керек қой.
Сөйтіп хас сұлу мен хас батыр жүректің сырын көздерінің нұрынан байқасты. Байқасты да көбіне-көп үнсіз ұғысты. Бір-бірімен ұзақ сырласуға мүмкіндіктері мүлдем аз-тын. Хан

[18-бет]

қызының қорғаушысы көп. Әкесі сезсе іс насырға шапты дейбер. Бораш ер мен Айсана арудың ыстық махаббаты сондықтан тым қауіпті еді. Бірақ, ынтызар көңіл тосын тосқауыл былай тұрсын, қатерлі қауіпті де ұмыттырған. Кездесе қалғанда бір-біріне ынтығып тұрып қалысады. Сондай бір кездесудің сәтінде:
— Бүгін түн, жұрт көзі ілінгенде бұлақ басындағы шоқ талға кел, — деп қалды Бораш ер.
— Қорушы қатын-қалаштан шыға алмасам ренжіме, — деді бойжеткен.
— Келмесең де таң бозарғанша күтем.
Солайша бұлақ басындағы шоқ тал екі ынтық жүректің куәсіне айналған. Бірі хан қызы ханшайыммын деп бөлсінбеді, бірі қол бастаған батырмын деп тәкаппарсымады. Шоқ талды Иран бақтай сезінді. Алғашында қорқақтаған Айсана керім келесі жолығысқанда жігіттің құшағына үйреніп, бойы балқып, сезімін тежей алмай, Бораш ердің қолын қағуға мұршасы келмей қалды. Қимасын қиып, ләззатқа бой алдырды. Хан қызы болғанмен бұл да пенде. Алла солай жаратса амал бар ма? Таң бозара отауына қайтып оралғанда аздап қамықты. Уайымдады. Бірақ арадан екі-үш күн өткен соң жігіт құшағын қайта аңсады. Тілсіз ғашықтық үдей түсті. Адам түгілі ұшқан құс, жүгірген аңда да осындай бір түйсікті сезім барын Айсана сұлу ұғынды.

* * *

Тұңғышы Құбасай дүниеге келіп, келіншегі Күлиман аяқ-қолын бауырына алған соң Бораш ер ойланатынды шығарды. Айсана сұлумен арадағы жақындық тым жиілеп кеткен. Әйтеуір бір күні бұл ғашықтық жасырынбақтың құпиясы ашылары хақ. Екеуі масқара болып қалмас па екен? Өлімнен қорықпас-ау, көзің тіріде ел бетіне тіке қарай алмаудан өткен қорлық жоқ. Осы жағы қинады Бораш мырзаны.
— Мырзам-ау, бұл қылығымыз қай қылық, — деді Айсана сұлу мұңданып сөйлесе де жігіттің бауырына кіре түсіп, — қорушы қатын-қалаштар бірдеңені сезетін секілді.
— Мен де ойланып жүрмін. Құдалыққа адам жіберсем қайтеді?
— Хан әкем қарадан шыққан мырзаны менсіне қояр ма екен?
— Онда сәл уақыт әліптің артын бағайық.
— Айтпақшы келіншегің шу шығарып жүрмей ме?

[19-бет]

— Оның реті келіп тұр. Төркінінен бір топ ағайын-тума інілері мен сіңілілері келген. Солар қолқа салып, төркіндеп қайтпақ ойы бар. Нәрестеміз де қырқынан шығуға таяу ғой.
Бойжеткен осыдан кейін тағы да үнсіз қалды.

* * *

— Маған рұқсатыңды бер, інілерім мен сіңілілерім тықыршып жүр, — деді Күлиман еріне наздана қарап.
— Рұқсат. Ертең төркініңе жол жүрерсің. Айыр өркеш жамбозды дайындатып қойғам. Соны көлік етерсіңдер. Жабдығы түгел, күйме құрылған.
— Бізді алып қайтуға ай тағы екі аунағанда келерсің.
— Е, нәсіп етсе қайын жұрттың дәмін татып қайтармын. Тек әйтеуір Құбасайды тіл-көзден сақтай біл.
Ертеңіне ерлі-зайыптылар көңілдеріне ешқандай күдік алмай қоштасты.
— Амандықпен көрісейік! — десті.
Әзілкеш бойжеткендер жездесіне базына сөздерін айтып жатыр.
— Інілеріңіздің ешқайсысы еруге жарамады, мырза, жездеке. Жүрегінде шоғы барын өзіңіз барғанда ерте келерсіз.
— Біздің әпкеміз жоқта қызды ауылға телміріп жүрмеңіз, жездеке, — деп қалды тағы бірі әзіл-шынын араластырып.
Бораш ер шындыққа жақын әзілді естігенде қызарақтап қалды.
— Қазірге қош болыңдар! — дей берді.

* * *

Хан түсінен шошыды. Есік алдында көп төбет өзара ырылдасып кеп таласа жөнелгенде іргеге қан шашырады. «Бұл жақсылықтың нышаны емес» деп орда иесі жауырын ұстайтын құмалақшыны шақыртты.
— Тақсыр, сіз шақырды деген соң Алладан жақсылық тілеп кеп тұрмын.
Хан жөткірініп, құмалақшыға тесіле қарап, үнсіз тұрып қалды. Ананың зәресі ұшты.
— Тақсыр, сіз шақырды деген соң, Алладан жақсылық тілеп...
— Құмалақшы, түсімді шын жорып бер. Әйтпесе...
— Тақсыр, ол қандай түс еді?

[20-бет]

— Есігімнің алдында көп төбет таласып, іргеме қан шашырады.
— Астапыралла! — деп қалды құмалақшы.
Хан тіксінді. «Мына бәтшағар неден шошынды?»
— Айт, білгіш болсаң!
— Тақсыр, ең сенімді уәзіріңізбен ақылдасыңыз. Қол астыңызда қызмет ететін сенімді адамдарыңыздың бірімен қызыңыз шатасып, ата салт дәстүрінен аттап кеткен секілді...
— Не дейді?! Не деп тұрсың, сен?!
— Дат, тақсыр! Түсімді шын жорып бер деген өзіңіз ғой... Өтірік айта алмадым.
Хан түнеріп теріс айналды.
— Жоғал, көзіме көрінбей!
Жауырын ұстайтын құмалақшы бүкшеңдеп орда есігінен қалай шығып кеткенін өзі де сезбей қалды.
— Маған Қырғиқабақ уәзірді тез тауып әкеліңдер!
— Құп болады! — деп орда қызметшілері жан-жаққа шаба жөнелді.
Есік алдындағы күзетшілер аң-таң.
— Хан ием, алашапқын болатындай не болды? — деп көп өтпей Қырғиқабақ уәзір келді. Хан тағы үнсіз. Қабағы әлі қатулы. Орда ішіндегі бозамық жарыққа да саусағындағы гауһар жүзік жарқылдай берген соң оны жеңімен көлегейлеп, өзінің жүзі ашудан шытынап тұр. Уәзір де үн қатпай шыдап бақты.
— Шыныңды айт, менің қызым абыройсыз болып, біреулермен шатасып жүр ме?
— Оны қайдан білдіңіз, хан ием?
— Түс көріп, оны құмалақшыға жорытып білдім.
— Мен айта алмай жүр едім.
— Неге бүктің ішіңде? Алдын алуға бомас па еді?
— Менің де білгеніме бір жұма ғана уақыт болды, хан ием. Содан тілімді тістеп ойланып жүргенмін.
— Ел арасында сыпсың сөз бар ма?
— Әзірге жоқ, хан ием.
— Кім ол батылы барып менің қызыма көз сүзген?
— Оң қол түменіңіздің басшысы, Бораш мырза.
Хан жұлып алғандай:
— Бораш мырза, деймісің? — деп тұрып қалды.
— Сол, хан ием. Қызыңыздың аяғы ауыр көрінеді.
Алтын суын жалатқан тақты сықырлатып барып Жәнібек

[21-бет]

хан отыра кетті. Жақ сақалдары мен мұрты едірейді. Жұдырығын түйіп, кіжінді. Ақсары өңі сұрланды.
— Ол күшіктің көзінің еті өсейін деген екен. Өлетін бала молаға қарай жүгіреді дегендей. Шақырт тезірек. Жендет дайын тұрсын. Осы орданың босағасында басын шаптыртам!
— Дат, тақсыр! Сәл ойланайық, ашуыңызды басыңыз...
— Сонда маған не ақыл айтпақшысың?
— Ел-жұрт әзірге бұл оқиғадан хабарсыз дедім ғой. Жұртқа білдірмеудің әрекетін жасау керек. Қызыңыздың абыройы сіздің абыройыңыз. Бораш мырзаны өлтірсеңіз Ойсынның отыз ұлы арыстандай алысады сізбен. Анау Үйсін ағайындары отыр құлшынып. Оңай дұшпан болмайды. Мұның үстіне Бораш мырза мен аға-інілерінің сарбаздар арасында беделі тым биік. Көбі солардың сойылын соғып кетуі мүмкін. Абайламасақ арандап қалармыз.
— Немене қарамен құдандалы бол демекпісің? Сүйекке таңба түсірген төре тұқымдары — сұлтан біткен теріс айналып кетпей ме, менен? Күншіл күліп, дұшпан табаламай ма?
— Мен осы оқиғаны сезіп-білгелі, сізді осының бәрінен қалай арашалап қалуды ойластырып жүрмін.
— Қалай? Айт тезірек, сол ақылыңды.
— Ақылға салсақ былай ғой, хан ием. Ішкі пиғылымызды бүгіп, Ойсын ұрпақтарын құдалыққа шақыру керек. Бірде-бірін қалдырмай, әсіресе еркек кіндіктінің бесіктегісін де осында әкелетіндей жағдай туғызу қажет. Аяғы ауыр келіншектерін де.
— Иә, сонан соң?
— Сонан соң... әр отбасына арнап оңаша қонақ үй тіккізу керек емес пе? Әрине оның есіктері бір-біріне қарамауы тиіс. Сыртта екі-екіден қарауыл тұрады, бес аспабын бойына асып. Әр үйге қызмет көрсетуге үш-үштен адам жіберіледі. Олар қанжарларын білдірмей шапанының ішіне байлап алады. Бұлардың бәрі бірмезгілде, атойлаған белгі бойынша әрекет етеді.
— Бұлай етсек бұл оқиға жұрт арасына сол күні-ақ дақпырт боп тарап кетпей ме?
— Оның да айла-шарасын ойластырдым. Біздің атой салар белгіміз: «Жау шапты! Аттан! Аттан!» болады. Құдай кешірсін, сонымен күнәмізді бүркемелейміз. Жау шапқан кезде құдалықта емін-еркін жүрген Ойсын ұрпағы түгел қырылып кетті болады да.

[22-бет]

Хан ойланып қалды. Өзінен-өзі күбірледі. Күпіршілігі үшін Алладан кешірім сұрады. Онысын уәзірі Қырғиқабақ естіген жоқ. Сан ұдай қиял жан-жақтан тұмшалады.
— Бұл ақылды сен неге алдын-ала ойлап жүрсің, уәзір? Ойсын ұрпақтарын ордаға қызметке ал деп кеңес берген де өзің емес пе едің? Мұныңды қалай түсінейік?
— Айтқаныңыз рас-ау. Ойсын ұрпағы сізге адал қызмет ете берсе беделіңіз шарықтай түсер еді. Бірақ жағдай басқаша ушығып кетті ғой. Амал қанша, сізге адал қызмет ететін мен ғана екенмін. Жатсам-тұрсам сіздің абыройыңыз бен беделіңізді ойлап жүремін, хан ием.
— Бәрекелді, ақ пейіліңе ризамын. Айтқан кеңесіңді өзің бас болып жүзеге асырасың. Алар сыйыңды содан кейін аларсың.
Хан осылай деп көңілін демдегенмен іші удай ашып кетті. Басында мың сан сұрау қайшыласып жатты. Жүрек арпалысы өз алдына. Өңі бір бозарды, бір қызарды. Жақ еттері оқтын-оқтын жыбырлады. Әйтсе де: «Хан тұқымының қызын бауырына басатындай ол кім еді? Сүйегіме таңба түсіргенше өлгенім артық» деген ой басқа ақадал ниеттің бәрін жеңіп кеткен еді.

* * *

Қырғиқабақ еңгезердей-еңгезердей төрт нөкерін сүмендетіп жанына ертіп, аспандағы торғайды арбайтын жыландай бір жұма бойы қос ғашықты аңдыды. Сөйтіп жүріп екі ғашықтың өздерінен басқа бүкіл дүниені ұмытып, ләззат құмарлығына берілген кезінде үстерінен түсті. Алғашында ұяттан сасып қалған ер Бораш тез батырлық мінезін қайта тауып жағада жатқан қаруына ұмтылып еді, уәзір:
— Бораш мырза, мен саған жамандық ойламаймын, — деп алдын кес-кестеді. — Бізді өлтіріп, екеуің елден безіп, бөтен жұртқа қашып кеткенмен береке таппайсыңдар. Хан қаһары бәрібір жібермейді. Ағайын-туысыңды қырып салады. Одан да менің ақылымды тыңда. Біле білсең, о баста хан алдында қадіріңді ұқтырған мен едім. Әлде мұным жалған ба?
— Оныңызды білемін, уәзір. Бірақ мына аңдуыңызды түсіне алмай тұрмын. Біздің құпиямызды ашып, көп алдында масқараламақсыз ба?
— Тағы да айтам, саған жамандық ойлап келген жоқпын бұл араға. Қайта екеуіңнің жастық жалынмен шалыс басқан

[23-бет]

қадамдарыңды амалдап түзеткім келеді. Қиқарланбай тыңда мені, Бораш мырза.
— Көпті көрген көне көзсіз. Тыңдасақ тыңдайық, — деді ер Бораш.
— Мен сені қысылған кезіңде тағы бір сүйеп жіберейін. Екеуіңнің қазіргі мына қылықтарыңнан хан хабардар. Кім жеткізді білмеймін. Мен ғой мұның бәрі аузы жеңіл қатындардың сыпсың сөзі болмасын деп сендерді аңдығаным рас. Енді екеуіңе араша болу басқаның емес, тек қана менің қолымнан ғана келеді. Өйткені, Құдайға шүкір, хан алдында беделіміз бар дегендей... Хан ием менімен кеңес құрып тұрады дегендей...
— Сонымен тоқ етерін айтыңызшы, — деп қалды шыдамсызданған Бораш мырза.
— Сабыр сақта, жас жолбарыс. Бар жақсылық сол тоқ етерінде ғой, —деп шығыңқы қабақ кәрі уәзір суық та болса жымиды. — Сонымен әкең Арыстанға айт, бабаң Әліханмен ақылдассын. Ағайындарың Жанас, Жәлімбет, Төбеке, Өтеп болып, әйтеуір, кеңес құратындарың жақсылыққа деп бас қосып, хан алдына барып тізе бүгіп, кешірім сұрап, құдалыққа ниет білдірсін. Хан иемді өзім көндіремін. Ұлдарының ортасындағы жалғыз қызы ғой, отқа тастамас... Солай Ойсын ұрпақтары, сендерді ханмен құда етіп, сені хан күйеуі Көреген жасап мерейлеріңді бір өсіріп тастайын.
Бораш ер Қырғиқабаққа тігіле қарады. «Мынау шын айтып тұр ма?» дейтіндей. Аңғал көңіл күдіктен гөрі сенімге пейіл. Әріректегі бұта түбінде бөтен еркектерден бой тасалаған Айсана сұлу жаққа көз тастады. «Шынымен-ақ хан күйеуі Көреген болуды Алла менің маңдайыма жазғаны ма? Тәңірім-ау, құлыңды қолтығынан демегінің рас па?».
— Сіздің ақыл-кеңесіңізге ризамын. Ертең-ақ хан алдына барады үлкендер жағы. Тек қазір, табан астында өзіңізге қандай тарту-таралғы берерімді білмей аңтарылып тұрғаным.
— Жә, жарайды, тарту-таралғыңды ала жатармыз. Одан да сұлуыңды қуантып, үзілген құмарыңды қандырып, әкеңнің алдына тезірек жет, Бораш мырза.
— Алланың нұры жаусын, сізге уәзір!
Қырғиқабақ сырт бұрылып нөкерлеріне қарай жүрді. Езуінде мысқыл. «Тарту-таралғы бергішін қара мұның. Бүткіл Ойсын ұрпағының мал-мүлкі менің қанжығама байланарын сезбейді-ау, бұл неме».

[24-бет]

* * *

— Шатақ болды, — деп Ойсын ұрпағының сол шақтағы үлкеннің бірі саналатын Әліхан мәслихатқа жиналғандардың алдында сөз бастады.
—. Несі шатақ, ата? — деп Өтеп батыр әңгімеге килігіп кетті. — Қыз әкесі хан болса, Бораш ініміз «мырза» атанып, сол ханның оң қолын басқарып отыр. Өскен-өнген ұрпақпыз. Бәріміз де ханға қызмет етіп жүрміз. Тереземіз тең. Бізден басқа кім теңесе алады онымен. Тартынбайық. Оның үстіне анау бас уәзірі Қырғиқабақ құдалықтың жібін жалғауға құмбыл көрінеді. Ол да сұңғыланың бірі. Ел алдындағы біздің беделімізді сезеді.
— Бәрібір шатақтау іс болды, — деді Әліхан қария өсіңкіреп кеткен бозқырау сақалын саумалап, — Бораш балам әдептен аттаңқырап кетіпті. Осы жағы — мені ойландырып отырғаны. Хан көңіліне келіп қалмасақ болғаны, әйтеуір.
— Жастық не істетпейді, — деп сөзге Ойсын ұрпағының екінші сөзұстары Жанас қария араласты. — Тәуекел, хан қызын айттыруға баратын кісілерді атайық. Құдалық кәденің кейбір жөн-жоралғыларын қыз айттыру кезінде-ақ жасап жіберейік. Тарту-таралғы дегеннің өзі кей көңілді жібітіп жібереді ғой.
— Жарайды онда, кәне, жөн-жоралғыға қайсың не қосасың?
— Мен хан құдалығы жолында бәйге торымды қидым, — деді Төбеке ақсақал.
— Бәйге торыға жұп болсын, мен жорға бозымды қосайын, — деп Байымбет қозғалып қойды.
— Өзім соққан ер-тұрманға жұрт қызығып жүр еді, соны берсем қайтеді.
— Мұның дұрыс енді, Байгел.
— Ізбике өзіме арнап, бұлғын терісінен биылғы қыс киерсің деп керемет зерлі ішік тіккен болатын. Соны ханға тарту етейік, — деп Сырымбет отырған орнынан бір көтеріліп қойды.
— Хан әйелі ханшаны да ұмытпайық.
— Қолына асыл таспен өрнектелген алтын білезік саламыз. Мысырдан келген саудагерден үш жолбарыс терісі мен екі боталы інгенге әрең айырбастап алғанмын, — деді аңшылығымен аты шыққан Тыныбек.
Не керек, Ойсын ұрпағы бірлігі мен татулығын танытты. Жөн-жоралғы үшін ақ сұңқарын қосқан Құлымбет, таза болаттан суарылған наркескенін қиған Жұрымбет, жауға киер көк сауыт берген Жарымбет қыз айттыруға баратын болып келісті.

[25-бет]

* * *

— Ім, Ойсын ұрпақтары! Сендер маған қызмет ету үшін емес, құда болу үшін қолтығымның астына кіріп пе едіңдер? — деп хан қыз айттыра келген үшеуге ала көзбен қарады. — Өздеріңнің ақсүйек емес, қараша екендіктеріңді білесіңдер ме, өзі?
— Құлдық, хан ием! Білеміз ол жағын. Әрқашан қызметіңізге дайынбыз, — деп іштеріндегі осы арада үлкені саналатын Құлымбет жөн сөзін айтып, үшеуі де қолдарын көкірегіне қойып, бастарын иді.
— Осы иілген бастарыңды қылышпен қақтырып тастасам ше?
— Хан ием, біз алдыңызға күнә арқалап, жамандыққа араша тілеп келген жоқпыз ғой, қайта қуаныш жетектеп, жақсылық ерте келдік емес пе? Қараша болсақ та қалың жұрттың алдында бедел-абыройымыз бар дегендей..
— Паһ, шіркіндер! Тереземіз тең демекшісіңдер ғой, сонда?!
— Жоқ, хан ием! Ондай астамсыған ойдан аулақпыз. Бірақ өзіңіз білетін Бораш мырза, біздің ініміз — сіздің қызыңыздың теңі ғой деп ойлаймыз. Екі жас жарасып жатса...
— Е, сендерді сол жағы ғана құтқарып тұр емес пе? — деп ханның оң жағын ала отырған бас уәзір уәжді сөзге келісе кетті. — Басқа біреулерің болғанда өзінің де, өзгелердің де басы допша домалар еді-ау.
— Бораш мырза, Бораш мырза... — деп хан орнынан тұрып кетті. — Менің қызым бәйбіше емес, тоқал болғалы тұр ғой оған.
— Екі жас біріне-бірі ұнасып, өзара мұнасып жатса амал бар ма, тақсыр, — деп қалды уәзір Қырғиқабақ.
— Өшір үніңді!
Хан көпке дейін түйіліп, үндемеді. «Мыналар қызым мен інілерінің жанасып қойғанын біледі әрине. Амал жоқ боп, тіл кесіліп тұр-ау, бұл арада. Әттең, абыройымды төккелі тұрсың ғой, сен қызым. Сол абыройды қалай сақтап қаламын. Мұны дүйім жұртқа қалай білдірмеуге болады. Өткендегі Қырғиқабақтың берген кеңесі көңілге қонады. Басқа амал жоқ. Жалғыз Борашты өлтірсем ел арасында әңгіме тарап кетеді. Қызым қарабет болады. Дұшпаным сыртымнан күледі. Маған арба да сынбай, өгіз де өлмей қалатын жол іздеу керек. Ол

[26-бет]

жол... Шынында да мына Қырғиқабақтың қулығына құрық бойламас тегі. Соның кеңесіне құлақ түрмеске лаж жоқ».
Хан қыз айттырып келушілерге бұрылып, түсін жылытқан болды. Дегенмен даусынан біртүрлі ызғар сезілгендей ме, қалай?
— Мен сендердің салт-дәстүрлеріңді бұзамын. Құдалыққа бармаймын. Бірақ қызымды сендерді құдалыққа шақырмай оң босағамнан аттатпаймын. Алдымен құдалыққа сендер келесіңдер. Сонан соң ғана қызымды той жасап ұзатамын. Ал мынау әкелген сый-сияпаттарыңның бірде біреуін алмаймын. Құдалыққа келгенде көрсетерсіңдер, байлық пен мырзалықтарыңды.
— Хан ием, ата-баба салт-дәстүрін қайтіп бұзамыз? Алдымен құдалыққа қыз жақты шақырушы еді?
— Мен айттым ба, салт-дәстүріңді бұзасың. Бұзбай көр, кеуделеріңнің желігін басып қояйын. Қане, қайсың көптің алдында масқара боп, жалаң құйрықтарыңа дүре соқтыруға көнесіңдер.
— Тақсыр, айтқаныңызға құлдық. Дәстүр бұзылса — бұзылар. Тек әйтеуір Айсана сұлуды бізге келіндікке берсеңіз болғаны...
Хан тағы үнсіз қалды. Әлден уақыттан кейін:
— Біз бүгіннен бастап құда күтуге дайындаламыз. Тағы бір соңғы шартым: келесі жұмаға Ойсын ұрпағының еңкейген қарты мен бесіктегі баласының бірде-біреуі қалмай келетін болсын. Енді боссыңдар, — деді жұмсарған сыңай танытып. Бәрібір кеудесін қағып тұр, құдалары Жәнібек алдияр. Хан алдында болған соң амал бар ма. Ойсын ұрпағынан осы араға келгендердің үлкені Құлымбет:
— Құлдық тақсыр, құлдық! — деп бұрылып алып жөнеле берді.
Қалғандары оны түсінді. Түсінді де, Құлымбеттің соңынан ерді. Бүйтпеске лаж жоқ.

* * *

Бір жұма уақыт не тәйірі. Сырғып өте шықты. Бірақ бұл жұмада ел-елге хан мен Ойсын ұрпағының құдалығы жөнінде сөз тарап үлгерді. Кейбіреулер қызғанды, кейбіреулер таң қалды. Енді біреулер: «Ойсын ұрпағының бағы бар» десіп таза пейіл танытты.
Хан төңірегіндегілер құда күтуге барлық ынтасын салды.

[27-бет]

Әр құданың отбасына деп бір-бір ақ үйдің шаңырағы көтерілді. Олардың есігіне қарама-қарсы бес қанат тағы да бір жолым үй тігілді. «Мұнда құда күтуші жігіттер отырады» десіп қойды. Бұлай деп айтушы Қырғиқабақ уәзірдің тап өзі. Бүкіл дайындықты басқарып жүрген де сол.
Ойсын ұрпақтары ғой жұрттың «Хан құдасы» деген қолпаштауына мәз. Сол қолпаштаудың буымен тайлы-тұяғы қалмай, лайықты сый-сияпатын алып құдалыққа аттанған. Бұлардың арасында жоқтары — төркініне кеткен Күлиман мен нәрестесі Құбасай, нағашыларында жиеншілік жолмен қонақ боп қалған Сырымбеттің бәйбішесінен туған жортпашақ балалар Нан мен Тола және ұрпақтың ту ұстары, он жетідегі бозбала Тұрымбет еді. Оның әкесі Өтеп батыр осыдан екі-үш күн бұрын таңалакеуімде түс көрді. Ұлы Тұрымбет қалың қолды бастап Қос Тұраның маңында жүр екен. «Балам-ау, ханның өзімен құдандалы болып жатқанымызда сенің мына жүрісің қалай?» дейді әкесі. «Әке, Бораш ағатайым күні бүгінге дейін хан қолының таңдаулы түменін басқарып келеді. Ал енді мен өз тума-туыстарымның қолын басқарайын да» дейді ұлы.
Өтеп батыр түсін ешкімге жорытпады. Тұрымбетті жеке алып шықты да:
— Балам, сен Ойсын бабаңнан қалған туды ал да Үйсін ағайындарға бар, — деді ойланып. — Еншіміз бөлек болғанымен тілегіміз бір. «Жаман айтпай жақсы жоқ» дұшпан етекке қол салып, жағаға жармасса білегіміз де бір болмақ. Сен әлі жассың, құдалыққа барсаң босқа зерігіп қаларсың. Одан да Үйсін ағайындардың арасында болып, мергендерімен жамбы ат, білектісімен сайысқа түсіп күшіңді байқа. Ер жігітке езіліп отырып қазы-қарта жеп, кекіріп қымыз ішкеннен гөрі сол пайдалы, түсіне білсең.
— Жарайды, әке, — деген Тұрымбет, — өзімнің де ұзаққа созылар ондай ырду-дырдуға зауқым жоқ.
Ту ұстайтын Тұрымбет солай топқа ермей қалған. Сол бесеуінен басқасының көзі түгел-тін.
Ойсын ұрпағын қарт Әліханның өзі бастаған. Кемпір, шал, бала-шаға демей бәрі көңілді. Не керек, жүгіртпек бала мен тұлымшақты қызды қосқанда қарасы екі жүзді жағалап қалатын. Бұған мәжбүрлеген ханның өзі: «Құдалыққа Ойсын ұрпағының еңкейген қарты мен бесіктегі баласының бірде-біреуі қалмай келетін болсын» деген бұйрықты бұлар өз құлақтарымен естіген.

[28-бет]

Естіген де ел билеушісінің бұл бұйрығын жүректен шыққан шын тілегі деп қабылдаған.
Құдалық көштегі аса салтанатты топ — Бораш мырзаның төңірегіндегі қатарлас ағайындары мен жеңгелері. Күйеу жігіттің киім киісі де, жүріс-тұрысы да ерекше. Әншейіндегі үстінен тастамайтын жалтыраған дулығасы мен сауытын бұл ретте әрине, кимеген. Шымқай жасыл барқыттан тігілген шалбар мен күреукесі өзіне жарасып-ақ тұр. Басында төбесін тағы да жасыл барқытпен көмкерген құндыз бөрік. Мұның бәрін жасы кіші болса да бұған жолы жағынан жеңгесі Ізбикенің өзі дайындап берген. Қазір ол бұған қалыңдық хан қызы Айсананың жанында. Ісмерлігінің арқасында ел билеушісі мен қатын-қыздарына ұнап, біреулеріне Алтын қайшылы Ізбике, енді біріне Қайшылы бике атанып кеткен. Былайғы жұрттың «Әйелге келгенде Ойсын ұрпағының салымы бар» дейтіні де сондықтан.
Дүйім елге дабыра етілген құдалық арқа-жарқа қызықпен басталды. Жалаңдап жүрген күтуші жігіттер қонақтарды ыңғайына қарай бөліп-бөліп әкетіп, жайлы үйлерге орналастырған соң жік-жаппар болып күтуге кірісті. Ә дегеннен-ақ кейбір үйлерден ән шалықтады. Ауылдың алты ауызымен басталған думан көп өтпей қонақ кәдеге де ұласып бара жатты.
Бораш мырзаны оңашалап отау үйге кіргізген. Шамалауынша түн ортасы ауа жеңгесі Ізбике қалыңдығы Айсана сұлуды осында ертіп келмек. Екеуінің беті ашылып қалғанын ол сезсе керек, сірә. Әйтеуір әзірге пұшпағы қанамаса да айласы қырық есекке жүк болар әйелдің бірі ғой.
Сері жігіттің ғашығымен өліп-өшіп қауышпағанына біршама уақыт өткен. Сағынып та қалыпты. Құдалық жөніндегі әңгіме ыңғайлы шешілген соң жасырын жүріп, оңаша қауышуды екеуі де қолайсыз көрген. Енді, міне, тағаты таусылып отырысы мынау. Айсана ханша қаншалықты тәкәппар болғанымен ұнатқанының алдында тым қылықты-тын. Екеуі бір-біріне еркелейтін. Мұндай қылықтарын өздері ерсі де санамайтын. Бойындағы қуаты елден ерек біткен мырза жігіт сол қылықтарды аңсайды. Бұлықсыған денесі қызынып, уақытты өткізе алмай қиналды. Жаратқанның өзі пендесін сөйтіп жаратса оған амал бар ма?
Бораш мырза алты қанат ақ отауда, қалы кілемнің үстіне төселген батсайы көрпешеде, құс мамық жастыққа шүйдесін жастанып, шалқасынан жатып небір тәтті қиялдарға берілді.

[29-бет]

Дастархандағы тіл үйірер астан да үзіп-жұлып дәм татқаны болмаса зауқы соқпады. Тәбеті ашылмады. «Хан қызына үйленіп жатырмын, енді хан күйеуі Көреген атанармын» деп ойлап, өз-өзінен жылы жымиды. Көкейінде: «Сауға сұрайтын қыз жеңгелерін жер жұтқан ба, түге?» деген сауал да жатты. Тап қазір бұл нағыз мырзалығын танытпақ ниетте-тін. Сұраған сауғаларын артығымен тастап, бәрін риза етпек. Аянып қалмайды. Бораш мырза атына лайық іс қылмақ. Бұл ниеттен тартынбайды. Салт-дәстүрдің қадірін артырмақ. «Алланың пейілі оң болғай да, әйтеуір».
Ер Бораш осы қызық думанға дайындық кезінде бірер күн жөндеп көз ілмеген еді. Кеше түн ғой төсек қызығын көрмеген бозбаладай көңілі өрекпіп кірпік айқастырмай таңды атырған. Ат үсті жүріп, қанша жорық көрдім дегенмен тап қазір бойы аздап босаңсып, еріксіз қалғып та кетті. Әп-сәтте елес түс көрді. Ақбауыр бұлттың арасынан ұзын бойлы, қапсағай денелі, қақпақ иықты, аппақ киімдегі адам шыға келіп, бұған жақындады. Байжайлап қарап еді, Ойсын бабасы секілді. «Қарағым-ай, неткен аңғал едің? Тұр, орныңнан! Дабыл қақ!» деп ентелеп келеді. «Баба-ау, дабылыңыз не? Бұл менің тойым ғой. Ұрпағыңыздың құрметіне арналған ұлан-асыр думан — бұл! Жәннатта жүрген сіздің рухыңызға да хабар тиген екен ғой. Құдайға шүкір, бір аунап орныңыздан тұрған екенсіз».
Сол кезде әлдеқандай дүбір естілді. Әдетте ондай айқай-сүрең алыстан талып жетіп, біртіндеп күшейетін. Бұл ретте құлақты жарып жіберердей тасыр-тұсыр басталып жүре берді.
Шошып оянған Бораш: «Е, Алла!» деп орнынан шошынған қабыландай қарғып тұрды. Алпамсадай екі күтуші жігіт екі жағында төбесінен төніп тұр екен. Екеуінің де қолында жүзі жарқыраған селебе. Жаналғыш әзірейіл секілді. Бораш аң-таң, түкті түсінер емес. Аналар күтіп тұрмай шауып тастамақ ниетпен ұмтыла берді. Түйсігі әлденені сезгендей болған аңғал ер жұдырығын ыңғайлап, қасқайып қарсы тұра қалды. Бірақ бәрі кеш еді. Екі жағынан қос селебе қатар сілтенді. Көз алды бұлдырады. Тізелері дірілдеді. Қас қағым сәт жел шайқаған қарағайдай теңселіп тұрып, батсайы көрпешеге жайлап тізе бүкті. Сонан соң оң жағына қарай жайлап қисая құлады. Сонда да есін жоғалтпай: «Е, Алла, ұрпағымды үзе көрме» деп күбірледі. Екі жағынан төніп тұрған қос жауыз бұл сөзін естіді. Естіді де жын қаққандай сыртқа жүгіре шықты.

[30-бет]

— Ойсын ұрпағының бірде бірін аман жебермеңдер! — деп барқырай айқай салысты.
Бұл кезде құда күту думаны болатын жерде айқай-сүрең, дабыр-дүбір, құлақ жарар дүрсіл, адам түсінбес аласапыран басталған-ды.
— Жау шапты! Аттан! Аттан! — деген дауыстар құлақ тұндырып, жөңкіле шапқан жылқы тұяғының дүрсілі үдеп кетті.
Құда боп келген Ойсын ұрпағының еркек кіндіктерінің көбі үй ішінен шыға алмай ажал құшты. Кейбір аман сытылып шыққандары, аттарына аяқ артпаққа ұмтылды. Бірақ арамниет қанішерлер міністерінің тартпаларын алдын ала қиып тастаған екен. Мұны жанталас шақта байқамаған есіл азаматтар үзеңгіге аяғын сала бере топ етіп, шаң қауып жатты. Сол шақта жетіп келген жендеттер сақ-сақ күлісіп, қақпанға түскен бөріні қақ тұмсықтан ұрғандай оп-оңай шауып тастап жатыр.
Кілең жаналғыш қанішерлер кемпір-шал, бала-шаға демей әп-сәтте жусатып салған-ды.

* * *

Айсана сұлу ерекше қуанышқа бөленіп, қаннен-қаперсіз Ізбике тіккен сәнді көйлегін киіп жатқанда қырғын-топалаң басталып кеткен-ді. Сол заматта-ақ қарулы сарбаздар хан қызына арналып тігілген үш бірдей ақ отауды қоршап ала қойды. «Не болдыласып!» үрейленген хан қызының күтушілеріне:
— Тұтқиылдан жау шапты, — деген суық хабар жеткізді.
Ізбике де осында еді. Мына жаманатты естігенде тұла бойы мұздап қоя берді. Жары Сырымбет те құдалыққа келгенін білетін. Сол есіне түсіп, өңі бозарып шыға келді. Мұның өзін ханша құдалыққа жібермей, Айсананың жанында болуды тапсырған. «Қызды отауға алып баратындардың қатарында жүресің» деген. Оның айтқанын орындамасқа амал бар ма? Сөйтіп хан қызының қасында қалуға мәжбүр болған.
— Қандай дұшпан екен құдалықтың шырқын бұзған? — деді ол еріндері дірілдей Айсанаға үрейлене қарап.
Ешкім оның сауалына жауап қайтармады. Жағдайдың анық-қанығын айтатын адам табылмады. Айқай-сүрең, астаң-кестең... түсініксіз бір дүние. Бірақ топалаң анау айтқан ұзаққа созылмады. Сүт пісірімдей уақыттан соң қалың жылқы тұяғының құлақты жарған дүрсілі алыстап кетті. Хан қызын

[31-бет]

қорғайтын нөкерлер сау етіп әлдеқайдан келе қалды да, әй-шәйге қарамай әйелдерді көші-қонға дайындай бастады. Үрейленген жаулықты біткенді іріктелген жуан жілік атандардың үстіндегі күймелерге үш-төрттен отырғызып, қарулы кісілер жетекке алысты.
Айсана сұлу мен шешесі, Ізбике үшеуі бір күймеге мінген-ді. Көшбасы мен нөкерлер осы ақбас атанның маңына көбірек келгіштейді.
— Біз қайда барамыз? Әкемнің қарасы неге көрінбейді? — деді Айсана сұлу көшбасшыға.
— Хан жарлығын орындап келе жатырмын, ханшайым.
— Қандай жарлық бұл?
— Жау шапты бізді. Қоныс аударып, жер аумасақ болмайды.
— Құдалар қайда? Олар аман ба? —деп қалды үрейленген қыз анасы.
— Құдалар жақтан ешкім аман қалмаған сыңайлы.
— Аһ! — деп Ізбике күйме үстінде теңселіп кетті.
Айсананың да гүл-гүл жайнаған ақсары жүзі оңған шүберектей бозарып сала берді.
Бұл кезде әйелдер көшінен бір қыр алдағы хан көшінде де Ізбике мен Айсананың тағдыры жөнінде екеуара құпия әңгіме өрбіген.
— Хан ием, енді менің тағы бір кеңесіме құлақ асыңыз.
— Айта бер, Қырғиқабақ.
— Қызыңыздың аяғы ауыр екенін білесіз. Өз қолыңызды өзіңіз кесе алмасыңыз да белгілі. Бұдан шығар жол бар, бірақ. Қызыңыздың аяғы ауыр екенін сыртқа білдірмеу керек. Жасырын босандырып алып, баланың көзін құрту керек. Ол да дұшпаныңыз. Өйткені Ойсын ұрпағының қаны ғой.
— Түсіндім. Мұны сен айтпай-ақ білемін. Ал анау ісмер Қайшылы бикенің көзін құрту керек, уақыт өткізбей.
— Дат, хан ием! Бір басыңызда қырық адамның ақылы барына шәк келтірмеймін. Дегенмен қырық бірінші адамның да ақылын тыңдап көріңіз.
— Ол қандай ақыл, тағы.
— Қайшылы бикеге әзірше тимеу керек, хан ием. Қызыңыздың жеке күтушісі болып жүре тұрсын. Олар сөзсіз сырласады мен білсем. Құпияға лаж жоқ екеуі де берік болады. Аяғының ауыр екенін білдірмеуге, сөйтіп жасырын босануға қызыңыздың өзі құмбыл. Ал Қайшылы бике әлі бала көтере

[32-бет]

алмаған әйел. Алла бермесе қайтсін енді. Сондықтан ол Ойсын ұрпағының тілеуін тілейді. Көптен жасырып бағып, бауырына басуға әрекет етеді. Әрине бала туылған соң әлдеқайда алып қашып кетуі де мүмкін. Бірақ мен оны аман жібере қояр ма екенмін. Ойсын ұрпағының ең соңғы шаранасын өз аяғыммен езіп тастамай тоқтамаймын. Менен гөрі абыройым асып, хан күйеуі Көреген боламын деді-ау, сорлы Бораш мырза.
Хан ат үстінен Қырғиқабаққа түксие бұрылып қарады. «Мына сұмның жамандыққа келгенде шынымен-ақ ақылы менен асып кетті-ау».

* * *

Ойсын ұрпағының ту ұстары Тұрымбет үш-төрт күннен соң құдалыққа кеткен әкесі Өтеп батыр мен туған ағасы Сырымбеттің, басқа туыстарының, барлық бауырларының дұшпандықпен өлтірілгенін білді. Білді де «аһ» ұрып, жер бауырлап жатып қалды. Әсіресе жалғыз қалғаны жанына батып, кеудесі қарс айырылды. Әйтсе де ол жас болғанмен өмірден көріп-білгені мол, жүректі жігіт еді. Хан құдалығы кезінде сырттан аңдыған жау ойран-топанын шығарып, шауып кетіпті дегенге сенген жоқ, әрине? Нар көтере алмас қайғысын арқалап, Ойсын ұрпақтарымен аралас-құралас жүрген Үйсін ағайындарына барды. Ел құлағы елу деген сол, олар да бір-біріне сауын айтып, атқа отыруға әзір екен. Дүбірлетіп қанды сойқан болған жерге жетісті. Қараниет дұшпан мәйіттерді жатаған төбеге бір-біріне иықтастырып жерлепті әйтеуір. Өз қолдарымен істеген кешірілмес күнәсін білдірмес үшін атқарған тірліктері бұл.
Тұрымбет шөкелей жылап, Үйсін ағайындары оны жұбатып отырып шейіт болғандарға құран оқыды. Қазалы жерден аттанарда жатаған төбеге «Өлікті» деп ат қойып кетісті.
Бозбала жігіт ауыр қайғыдан құлап түспей, өзін-өзі қайрап, аяқ астынан өзгеріп, есейіп шыға келгенді. Әрі ойланды, бері ойланды. Бораш көкесінің үйіндегі Күлиман жеңгесі нәрестесі Құбасайды алып төркініне кеткені есіне түсті. «Жалғыз емеспін», — деді Тұрымбет күрсініп, — Құдай оң көрсе бір-бірімізді іздеп табармыз әлі. Дұшпаннан да кек алармыз».

* * *

Айсана сұлудың өңі кете бастады. Мінез-құлқы өзгерді.

[33-бет]

Сырласары тек ісмері Ізбике ғана. Ол пұшпағы әзірге қанамағанмен босаға аттағанына үш-төрт жыл болып қалған әйел емес пе? Ақыл қосып бар білетін кеңесін айтты. Сәнді көйлектерінің өзін кең, молдау етіп қайта тігіп берді. Іштегі шарананы сырт көзге білдірмеудің барлық амалын жасап бақты.
Шегіртке шырылдап қалған шақ. Айсана мұңдасына айналған Ізбикеге жұмбақтау сырын ашты.
— Өзім де түсінбеймін, біраздан бері жабайы жуаға аңсарым ауады да тұрады, — деді ол.
— Мұны да әзірше ешкімге білдірмейікші. Босаға аттағаныма үш-төрт жыл өтсе де мен ондайды басымнан өткеріп көрмеппін. Сарықарын әйелдердің бірінен сұрап білейін.
Пұшпағы бес-алты рет қанап үлгерген бір күң бар-тын. Ізбике әлгі жайды аңқаусып содан сұрап еді, ол бетін шымшып:
— Ойбүй-ай, күйеуің қаза болардың алдында аяғың ауыр болып қалған ғой. Енді қайтесің? — деді.
— Ондай емес шығар. Ондай белгі жоқ менде. Сорлағанда мен бедеумін ғой. Бала көтермесем қалай жерік боламын?
Күң оның сөзіне сенді. Суыртпақтап одан әрі қарай ештеңе сұраған жоқ. Қайшылы бике болса хан қызының жортқан аңға емес, осы маңда өсетін жабайы жуаға жерік екендігіне қуанды. Бір амалын жасауға болады, әйтеуір.
Ізбике жанына хан қызының үш-төрт қызметші келіншектерін ертіп кейде қыр асып жуа жинайтын. Сонда байқағаны мұның сыртынан мықты бақылау қойылған. Бұл әрекет жаман ниеттің белгісі екенін іші сезді. «Демек хан қызының қарадан бала көтеріп қалғанын бұдан басқа тағы біреулер біледі. Олар бөтен емес хан төңірегінде жүргендер болса керек. Түптің түбінде әлі жарық дүниеге келмеген нәрестеге де, мұның өзіне де анау сырттан күзетіп, торып жүргендер тарапынан әлдеқандай қауіп бар. Әлдеқандай ғана емес шын ажал қаупі бұл. Не істемек керек?».
Ізбике өз ойынан өзі шошып кетті. Осындай әрі-сәрі ой құшағында жүргенде арғы түп қайнатасы Ойсын баба бір-екі рет аян берді. Көзі тірісінде-ақ «Ойсылқара әулие» атанған бұл адам бұған кәдімгі өңіндегідей тіл қатты. «Ұрпағымның ақ босағасын ақ некемен аттаған қарағым едің. Менің әруағым сені қолдар. Ақылмен айлаңды асырсаң, түбінде ұрпағымның өсіп-өнуіне, көбейіп іргелі ел болуына септігің тиер. Қасиетті бір анаға айналарсың». Осылай деп елес баба ақ тұманға сіңіп

[34-бет]

кеткен. Содан бері Ізбике ұйықтар алдында Аллаға сиынып, тұрар кезде: «Ойсын баба әруағы қолдасын» деп тілейтін.
Желдей ескен уақыт ұстатқан ба? Көпке түсініксіздеу қырғыннан кейін де жеті жарым ай өте шыққан. Айсана мен Ізбикенің мұңы мен сыры қабысып, әлдеқандай аңсарлы арманмен өмір сүріп жатты. Көңілдерінде күдік пен сенім қатар өрбиді. Бойларында қорқыныштың табы да жоқ емес. Іштегі шаранаға жан бітіп, айы-күні таяп қалды.
...Маусымның өліарасы. Ай қараңғы. Ел ұйқыға кетер кез. Айсана мен Ізбике бір отауда оңаша ұйықтайтын. Хан қызы өз-өзінен терлеп, жаны қысыла бастады. Толғақ екенін екеуі де сезді. Аяқ астынан бола қалғанда не істейміз дейтіндей емес, бұлар алдын-ала барлық керек-жарақты әзірлеп қойған. Соларды Ізбике бір қолтығына қысып, оң қолымен Айсананы демеп, жыңғылды сайға қарай жөней берді. Бұл таңдауларының да сыры бар. Бұдан бір жұма бұрын тап осылай түн жамылып жыңғылды сайға тереңдеп енген. Құдайдың қарасқанын қарашы, ернеуін жыңғыл жауып қалған үй орнындай үңгірге тап болды. Біреулер бұл үңгірді қыстың қыраулы күнінде паналаған секілді. Өйткені іші жылы болсын деп қабырғасына ойма көң қалапты. Табанына да әбден кепкен ойманы қиюластырып, оның үстіне құрғақ шөп төсепті. Қысылған шақта мекен етуге жарайды.
Айсана көңді үңгірге толғақ қысып әрең жетті. Ішке енісімен арпалыс сәт басталды да кетті.
Алла жар болып, қара терге малшынған хан қызы жеңіл босанды. Шырылдаған нәресте үнін естіген Ізбикенің тұла бойы иіп сала берді. Есітіп-білгендерін өзінше тез-тез істей бастады. Үңгірдің аузына от тұтатып, пышақтың жүзін қыздырып, сонан соң сәл суытыңқырап алып, баланың кіндігін кесті. Сөйтіп бөз матаға нәрестені орап алды. Кішкене адам сәлден кейін жылағанын сап тиып, мұрны пысылдап ұйқыға басты. Жас ана оған мейірлене қарап жатыр. Көңді үңгірді сүт пісірім уақыт үнсіздік биледі.
— Атын кім деп қоямыз? — деді жас ана баяу үнмен.
— Бұл өзі көң ішінде туылған көңім ғой.
— Көңім деген құлаққа біртүрлі естіледі екен.
— Несі бар? Мұның ағасы Құбасай деген жерде туылып, «Құбасай» деп азан шақырылып ат қойылған. Бұл көңді үңгірде туылды, «менің атым Көңірдек» деп сұранып тұр емес пе?

[35-бет]

— Жарайды, бұдан кейін менің күнім қалай болмақ?
— Таң атқанша ойланамыз, ханша. Бұған дейін де талай ойланғанмын.
Біраз уақыттан кейін әңгіме тағы да жалғасты.
— Бұл баланы ешкімге көрсетуге болмайды, ханшам. Соңымызда аңдушы бар.
— Олар кімдер?
— Хан иемді азғырып, жолдан тайдырып, мен түскен елдің адамдарын да қырып салдырған сол. Білсе баланың да көзін жояды.
— Ол жауыз, әкемнің сенімді адамы ма?
— Бас уәзір — Қырғиқабақ.
— Енді не істейміз?
— Баланың жанында мен қаламын. Таң атуға жақын. Отауыңа қайтуың керек, ханшам. Науқастанып жатырмын деп жаныңа ешкімді жолатпайсың. Кешке қарай «ішкім келіп жатыр» деп ешкінің сүтін алдырарсың. Сөйтіп түн қараңғысын жамылып осында келесің. Түнде өзің емізесің, күндіз матадан жасалған емізікпен ешкінің сүтін ішкіземін. Қайткенде де екі-үш жұма осылай амалдауымыз керек. Сонан соң мен бұл арадан кетемін. Баланы маған қиясың, ханшам.
Айсана сұлу солқылдап жылап жіберді. Бірақ Ізбикенің айтқанына көнбеске лаж жоқ еді. Ол орнынан ауырсына, сүйретіле тұрып кетуге ыңғайланды.
— Айтпақшы, сақтық үшін былай етейік, — деді тағы да Ізбике, — сен келеді-ау деген шамада мен баланы алып, осы маңға жақын басқа жерді паналаймын. Мына үңгірдің жанына жақындағанда «Көңім, көңім» деп дауыстайсың. Мен сол дауысты естіген соң ғана ораламын. «Сақ болсаң — сақтаймын» деген Құдай да.
Көңді үңгірден сақтана басып сыртқа шыққан соң Айсана артына жалтақ-жалтақ қарап ұзай берді.

* * *

«Көңім, көңім» деген сөз тоғыз күн тоғыз рет қайталанып, жас ана баласын тоғыз рет емірене емізді.
Оныншы күні жағдай күрт өзгерді. Ізбикенің хан қызының жанында жоқ екенін білген Қырғиқабақтың адамдары сырттан торауылдап, қатаң бақылауға алды. Ханның өзі де әйелі мен қызын алдына шақырып:

[36-бет]

— Қайшылы бике қайда? — деп ашу шақырды.
— Науқастанып қалған соң бөтен адамды көп жақтырмай, отауыма кіргізбей қойғанмын. Қайда екенін білмеймін, — деп Айсана сұлу ақталды.
— Мен оның бар-жоғына мән бермеппін, — деді хан әйелі иығын қиқаң еткізіп, — басқа әйелдеріңізден сұрап көріңіз. Бәлкім солардың киімін тігіп жүрген шығар.
Не керек Ізбике хан ауылында жоқ болып шықты.
— Енді Қайшылы бикені аяудың жөні бола қоймас, — деді бас уәзір Қырғиқабақ, — іздеп тауып, жұртқа білдірмей көзін құрту керек.
— Бұл істі өзіңе жүктеймін, — деді хан.
Қырғиқабақтың адамдары хан қызының отауын екі-үш күн торуылдап, түк өндіре алмаған соң басқа ауылдарға жансыздарын жібере бастады.
Ал, Ізбике болса хан қызы баланы емізуге келмеген түні әлденеден күдіктеніп, Көңірдекті кеудесіне қысып, бір Аллаға сиынып, әлдеқандай үмітпен құла түзге бет түзеген.

* * *

Үйсін ағайындарының арасына барып сағалаған Тұрымбеттің ішкені ірің, жегені желім боп жүрді. Кіші жүз ішіне төркіндетіп кеткен жеңгесі Күлиманды жиі еске алады. Ойлайды. «Ел аузында сөз жатушы ма еді. Есітер болған қасіретті. Есітер де қайғырар. Қайғырар да басылар. Ақ босағасын аттап келін боп түскен жерінен сөйтіп үмітін үзер. Басы жас жесірді әке-шешесі де үйінде үгілтіп отырғыза қоймас. Атақты бағлан бай Қыдырбаймен кім құда болғысы келмейді дейсің. Әлгі емшектегі Құбасай нағашыларына сіңіп кететін шығар түбі. Оны қазір іздеп барудың пайдасы шамалы. Аттың жалында, түйенің қомында жүрген бұл — жас баланы асырай алмас».
Осындай ой кешкен сайын Тұрымбеттің жүрегі езіліп, іші әлем-жәлем болады. Сөйтіп «Өлікті» аталған жерге жиі барады. Әке-шеше мен аталарының, іні-қарындас пен ағаларының, барлық бауырларының әруағына арнап құран бағыштайды. Көзіне жас алады. Содан қайта қайраттанады. Бірақ бәрібір жүрек түкпірінде кетпес шемен кек жатты.
Күн артынан күн келді. Жұмадан кейін жұма жетті. Ай соңынан ай өтті. Тұрымбеттің көңілі байыз таппады. Қарт

[37-бет]

Қаратаудың бауырын шарлай-шарлай аң қуып жалыққан ол кәрі Қазығұртты бетке алды. Нұх пайғамбардың кемесі қалып, адамзат осы арадан өрбіпті дегенді білетін Тұрымбеттің көңілінде әлдеқандай үміт бар-тын. Құдай қасиетті етіп жаратқан осы өңірге әйтеуір аяғы тартты да тұрды.
Бес қаруын түгел асынып, шымқай қара атты мініп, көктеңбіл бестіні қосарға алып, жолай екі түнеп кәрі Қазығұрттың бауырына да жетті. Күз түсіп, шөп әлдеқашан сарғайса да, бұл өңір көрер көзге тым көрікті-тін. «Қотыр тайлақ қалып қойса нар болатын жер екен-ау» деп ойлады жас жігіт. Жан-жағын шолды.
Сонау бір етекте біреу кетіп барады. Басындағы жаулығы желмен желбірегеніне қарағанда әйел секілді. «Ойпырау, жаяу-жалпы жалғыз өзі тау кезіп жүрген бұл қай мұңлық екен?».
Тұрымбет атына қамшы салды. Ат тұяғының дүбірін естіген анау жалт бұрылып қарады да, шапшаң қимылдап қойтастардың арасына қойып кетті. Ә демей-ақ дүсірлетіп бұл да жетті. Ат үстінен мойнын созып қойтастардың арғы бетіне көз салды. Тым-тырыс. Көзге ешкім ілікпеді. Бірақ Тұрымбет әлгі әйелдің алысқа ұзамағанын, осы қойтастардың бірінің түбінде бұғып жатқанын іштей сезіп тұр. Құлаққа ұрған танадай тыныштық көпке созылмады. Иек астындағы қойтастың түбінен солқылдай жылап бір әйел көтерілді.
— Мырзаға-ау, бұл мен ғой, бұл мен ғой..., — дей берді.
Алғашында аң-таң болған Тұрымбет енді бажайлап қараса қарсы алдында тұрған мұңлық — Ізбике жеңгесі. Тап өзі. Бауырында жас нәрестесі бар. Онысын біреу тартып алатындай кеудесіне қысып, солқылдаған үстіне солқылдай түседі.
Жігіт атынан жылдам секіріп түсіп, жүгіріп барып жеңгесін құшақтай алды.
— Япырау, сенбісің жеңеше? Тірі екенсің ғой...
— Менмін, мыр-за-а-ға... Т-ір-і-мін әзірге...
— Бауырыңдағы мына бала кімдікі?
— Бораш ағандікі, мырзаға... Хан қызы Айсанадан туылған...
— Бауырымды аман алып келіпсің-ау, жеңеше. Қасиетіңнен айналдым, сенің.
— Мырзаға-ау, менің де көрер күнім бар екен ғой. Енді өлмеспін... Өлтірмессің мені, мырзаға.
— Жалғыз қалдым ба деп жабырқап, жарым көңіл боп жүр

[38-бет]

едім, жеңеше. Құдайға шүкір, Ойсын баба ұрпағы үзіле қоймапты.
Тұрымбет әлдене есіне түскендей жүгіріп барып, қосарға алған көктеңбіл бестінің еріне салынған қоржынға қол салды. Одан құрт, ірімшік, торсыққа құйылған ашымал алды. Кеше түнде үш қырғауылдың етін қақтап, тоя жеп, қалған біреуін тұтастай ақ дорбаға салып қойған. Соны да алды. Жеңгесінің жанына қайта барды. Қойтастың үстіне ақ орамалды жайып жіберіп, дәм-тұзды қойды.
— Жеңеше, аш өзегіңді жалғап алшы.
Алтын Қайшылы бике атанған жас әйел өте білгір, ақыл парасаты мол еді. Ол қанша ашқұрсақ болғанымен ашқарақтық жасамады. Әр дәмнен титтей-титтей бөліп алып, аузына салды. Оған жаны ашыған жас жігіт:
— Жеңеше, жесеңізші, анау құрдың етінен, — деп қояды.
— Мырзаға-ау, аш өзегіме түсіп кетсе қиналып қаламын ғой. Дәм-тұзым таусылмаған екен. Сабырмен әлденіп алайын.
— Айтпақшы жеңеше мына нәрестеге не береміз? — деп Тұрымбет енді шын мазасызданды. — Ашымалға тәбеті шаба қояр ма, екен?
— Құдайдың қасиетіне не дерсің, мырзаға. Мына балаға еміренгендіктен бе, әнеубір күні шырылдап жылағанында кеудемнен сүт тамып жүре берді. Бұл енді менің балам.
— Апыр-ай, жеңеше, өз бойыңда да бір қасиет бар екен-ау.
— Қайдам, мырзаға, бір Алланың істеп отырғаны да.
Дәмнен аз-аздап алып, әл жинаған Ізбике:
— Бұдан былай бас ием өзіңсің ғой, мырзаға. Енді не істейміз? — деді.
— Екеумізді Құдай осы арада табыстырды. Ендігі мекеніміз де Қазығұрттың баурайы болар. Жер таңдайық. Иесіз қалған малдың біразын іздеп тауып Үйсін ағайындардың қолына қойғанмын. Соларды арнайы барып, айдап әкелермін. Өзіміз билеген біраз ел босып, Қаратауды паналап жүрген секілді. Соларды қайта жинап ел етемін. Келер көктем Өліктінің басына барып ас береміз. Содан соң ғана ата салтымен өзіңмен некелесемін. Оған дейін бөлек үй боп тұрасың, жеңеше. Ойсын бабаның бос қалған шаңырағы көп. Олар да Үйсін ағайындардың қолында. Ағайын-туыс, бауырдың көзі ғой, оның да керегін өзімізге қайтарар.

[39-бет]

Екеуінің мәміле сөзін қолдағандай тап осы кезде кішкентай нәресте де үілге басты.
— Күнім-ау! Күнім! — деп Ізбике еміреніп сала берді.
— Бұл батырдың атын кім деп қойдыңдар, жеңеше? — деп Тұрымбет те нәрестеге мейірлене қарады.
— Көң үстіне шырылдап түскен Көңірдегім ғой бұл.
— Көңірдегі несі, жеңеше. Құдайдан Ойсын баба ұрпақтарының көбейгенін тілеп жүрмін. Мұның атын Тілеулі дейік те.
— Қалауың білсін, мырзаға. Өзім Көңірдек дей берем.

* * *

Мейманасы тасып жүрген Қыдырбай бай Құдай қосқан құдалары туралы жаманат хабарды естігенде тұла бойы тітіркеніп сала берді. Бүткіл бір ұрпақты қырып салған қанішердің қатыгездігіне төбе шашы тік тұрды. Ойсын ұрпақтарының арасынан өзі танитын арыстай азаматтарын ойлап іші жанды. Күйеу баласы Бораш мырзаның тілеуін тілеп «мен де оның бір жұртымын» деп жүруші еді. Ендігі жерде қызы Күлиман мен жиені Құбасайдың төрт құбыласы тең бола алмайтын болды-ау.
Ол бәйбішесімен ақылдаса келе қызына жаманат хабарды өз ауыздарымен жеткізуді ұйғарды. Солай болды да. Күлиман кішкене Құбасайды бауырына басып, әке-шешесіне білдірмей булыға жылады. Тағдырының мың бұрылым жолға түскеніне өкінді. Есік көргенді, оның үстіне бала тапқан әйелді жасамыс еркек болмаса қай бір теңдесі айттыра қойсын. Онда да әкесінің атақ-даңқы мен байлығы қызықтыруы мүмкін. Кедей-кепшікке әке-шешесі жолатпас. Малды адам әйелсіз болмас, әйел үстіне барады да. Тұла бойы тұңғышы Құбасайы енді бұған бала емес, ата-баба салтымен іні болып қалатын шығар, сірә. Ой, тағдыр-ай, десеңші!
Күлиман осылай егіліп отырғанда:
— Басың жас, егілме айналайын, — деді шешесі — баланы маған бере тұршы. Енді сен оң босағада отыра бермессің. Өз өзегімді жарып шыққан қызымның перзенті маған неге бөгене болсын. Өз бауырымдағы бір баладай мәпелеп өсірермін.
Әкесі үндемеді. Шешесі қызының бауырындағы нәрестені алып кеудесіне басты.

[40-бет]

* * *

— Құбасай, ә, Құбасай! Қайда жүрсің сен. Соңғы кезде үй бетін көрмейтін болдың-ау, өзі.
Қыдырбайды ата деп, Батсайыны ана деп өскен баланы шынында біраздан бері түлен түртіп жүр. Жасы он екіден он үшке қарай кеткен. Бұл уақытқа дейін көңілінде кірбің болған жоқ. Қыдырбайдай бағлан байдың ұлы атанса қайтіп көңілінде кірбің болсын. Ішіп-жегені артында, ішпегені алдында болып, балалықтың қызығына бір тойған емес. Тай жарысқа түсіп алдын бермеді. Құйындатып құнан бәйгеге түсті. Қатарының алды болды. «Құбасайлап» көптің көзін жаулады.
Сөйтіп жүргенде аяқ астынан оқыс оқиға өрбіп, көңіліне дық түсті. Тай жарыстың алдын бермеген шұбар аласы биыл құнан шыққан. Жылқыға барып, сонысын ертеп мініп, күзге дейін суытып байқамақ ниетпен ауылға оралған. Ойпанға желдіріп жеткені сол еді, асық атып жүрген бір топ балаға көзі түсті. Көзі түсті де мұның да балалығы ұстап сала берді. Қоржынының түбінде арқардың сақа етіп ұстайтын асығы мен оншақты кенейі жатқан. Соларды дереу қалтасына салып алып, құнанын шеткерек жерге апарып тұсады да топ балаға қосылып жүре берді.
Құбасайдың бағы шапты. Сақасы қайта-қайта алшысынан тұрып, атқаны дәл тиіп, бәрінің асығын сыпырып алды. Көңілінің өскендігі сондай бірде-бірін менсінбей, қалта түбін сұрағандарға да тұмсығы сынық кеней де бермей құнанына қарай беттеген.
— Ей, Құбасай! — деді сол сәтте өзінен бір жыл бұрын иткөйлек тоздырған тұздай көк көзді біреуі. — Сен неменеге мәз болып танауыңды делдитесің. Алдымен шыққан тегіңді, әке-шешеңнің кім екенін біліп алсаңшы өзің?!
— Не оттап тұрсың? — деп Құбасай мына сөзге шамданып кері оралды. — Атам Қыдырбайды, апам Батсайыны сен қалай білмей қалдың? Оларға сенің жаман әке-шешең теңесе алар ма?
— Пішту, мынаның айтқышын. Бай атам маған туыс та, саған нағашы ата ғой. Мәз болуын мұның. Сенің туған шешең Күлиман әпкем емес пе?
— Аузыңды жап! — деген Құбасай тұздай көк көзді баланы сырт айнала беріп оң жақ шықшытынан жұдырықпен сарт еткізді. Оның өз қатарластарының арасында қолы әлеуетті-

[41-бет]

тін. Көк көз бала жамбастай құлады. Құбасайдың сонда да ызасы қайтпай, жап-жас кеудесі қыз-қыз қайнап, көзіне ызақорлықпен жас кептеліп, құнанына қарай жүгіре басып жөнелді. Аяғындағы шоңқойма етік қадамын қатты басқан сайын шиқылдайды. Бетіне ешкім қарсы келіп көрмеген еркетотай өзінен өзі долданып құнанына қамшыны басты-ай келіп. Бірақ ауылына тізгін түземей айдалаға лақты.

* * *

Құбасай бір жұманың ішінде есейіп кеткендей күй кешті. Томаға тұйық қалпынан ажырай алмай-ақ қойды. Сөйтіп жүргенде төркіндетіп Күлиман әпкесі келе қалсын. Баланың жүрегіндегі қыжыл бірден сыртқа лықсыды. Әпкесінің жүзіне қайта-қайта тесіле қарады. Әлдеқандай құйын сезім көңілін алай-дүлей етті. Бұрынғыдай еркелей алмады. «Шынымен-ақ бұл менің анам ба?» деген сауал жанын жегідей жеп барады. Оңаша бір сәтте:
— Күлиман әпке, сіз өтірік айтуға Құдайдан қорқасыз ба? — деп сұрады Құбасай.
— Өтірік айтқан емеспін, айналайын.
— Онда шыныңызды айтыңыз, сіз менің әпкем емес анамсыз ғой, ә. Солай ма?
— Күлиманның қызыл шырайлы жүзі лезде қуарып, сұп-сұр боп шыға келді. Қолына сабаның піспегін ұстап тұр еді, онысы сарт етіп жерге түсті. Абдырап:
— Оны саған кім айтты? — дей берді.
— Білемін. Бәрін де естідім...
Күлиман бұрынғыдан бетер абдырады.
— Білсең солай...
— Әкем кім?. Ол қайда?
— Айналайын, күнім-ау, мені қинама. Анау атаңнан сұра, сол кісі бәрін айтып береді саған. Мен айта алмаймын ол жәйтті.
Осылай деген Күлиман жанарына мөлт-мөлт жас үйіріліп, шыдай алмай жалт бұрылып, теріс айналды. Құбасайдың да жылағысы келді, құйтақандай жүрегі асау тайдай тулады, шымырлап сыздады, бірақ қанша дегенмен еркеккіндік қой, өзін-өзі ұстады. Іштей қайралды. Сазарған күйі бағлан бай, атасы Қыдырбайдың ақшаңқан отауына кіріп барды.
— Балам-ау, жау көргендей түрің өзгеріп, түтігіп кетіпсің-

[42-бет]

ау. Айта ғой, не болды саған?
— Мен емес сіз айтыңыз, ата. Мен кімнің баласымын? Әкемнің аты кім? Ол қайда?
Бағлан бай Қыдырбай өте сабырлы-тын. «Імм» деді ыңыранып. Жиен немересінің бірде болмаса бірде бар шындықты естіп білетінін іштей сезген. Сезген де: «Айтылар әңгіменің реті сол кезде келер» деп түйген. Енді міне соның жөні кеп тұр.
— Отыр балам, — деді ол Құбасайға, — сенің ата-тегің туралы әңгіме ұзақтау. Асықпай тыңдап алғаның жөн. Басқа сауалыңды сонан соң сұрарсың.
Қалың қасты, ақсұр өңді Қыдырбай күрсініп қойып әңгімені бастады. Жас та болса өткір жанарлы Құбасай сабырмен тыңдап отыр. Сөзін Ойсын бабадан бастаған нағашы атасы Өліктіде болған қырғынды да ақтарды. Күрсіне-күрсіне айтып шықты.
Құбасай болса ересек кісінің өзін таңқалдырып, аса салқындылықпен:
— Тегім Ойсын екен-ау, — деді.
— Солай балам, текті Ойсынның ұрпағысың.
— Ата, айтыңызшы, шынымен-ақ ол ұрпақтан менен басқа ешкім тірі қалмағаны ма?
— Бұл шындықты да білгің келеді-ау, балам. Дұрыс-ақ. Өсер ұл тегін білмесе қасірет қой. Ойсын ұрпағынан сенен басқа Тұрымбет көкең тірі деген сыбыс бар екен. Ол сенің осында, шешеңнің төркінінде екеніңді білсе керек. Өткенде өздері бұрын білмеген, көрмеген біздің жаққа Ойсын елінің бір адамын жіберіп сенің амандығыңды сұрапты. Сөйтіп сыбыс шындыққа айналды. Оны мен саған айта алмадым. Бірақ сені түстеп танымаса да аман-есен жүргеніңді әлгі адам біліп қайтты. Қазіргі Тұрымбеттің мекен-жайын да нақтылап айтып кетті. Келген адамның айтуына қарағанда көкең қырғыннан кейін бытырап кеткен Ойсын елін төңірегіне қайта жиып жатқан секілді.
Осы сөзді естігенде намыс жыртуға жарап қалған баланың өңі өзгеріп сала берді.
— Ондай болса, ата, маған еліме барып қосылауға лұқсат етіңіз. Өзіңіз айтушы едіңіз ғой, алдымен жігіттің өз жұрты, сонан соң нағашы жұрты, кейін барып қайын жұрты деп. Егер еліме барып табыссам сіздердің де өрістеріңіз кеңімей ме?

[43-бет]

— Егер тегіңе тартсаң, Ойсылқара әулие атанған арғы бабаңның қаны бойыңда болса осы сөзді айтарыңды біліп едім. Тартқан екенсің тегіңе. Қаның асыл ғой, балам. Айтып тындың ақыры, — деп бағлан бай Қыдырбай терең күрсініп, ойланып қалды. Тұрымтайдай Құбасай бала да үнсіз. «Өз әкем» деп жүрген атасының әлденеге қиналып отырғанын балаң жүрек сезді. Сезді де өзін ересектерше ұстап асқан сабырлықпен үлкен кісінің сөзін тосты.
— Кіндігімнен тумасаң да өз ұлымдай бауыр басып кеткен едім. Қайтейін-ай, енді бұл жалғанда адамның емес, Алланың дегені болады да. Әйтпесе балам, саған осындай тағдыр тілеп пе едім. Жазмышың солай болған соң кімге өкпелерсің...
Бағлан бай Қыдырбай осылай деп көсіліп кете алмай тағы мүдірді. Төбесі қызғылт пүлішпен тысталған құндыз бөрікін басынан алып оң жағына қойды. Он алты қанат ақ үйдің шаңырағына көз тастап барып терең күрсінді. Тағдырдың талай тартысын көріп, көбіне жеңіп, қалғанында тең түсіп, опық жеп көрмеген көңілі сәл бәсеңсіді. Дәуірінде дүркіреп, атақ-даңқтары шартарапқа тараған, қимас құдаларының қанды қырғында қырылып қалғанына бұрын да қатты налып еді, енді сол өкініш кеудесін тағы тырнады. Тырнап қана қойған жоқ, жұдырықтай кәрі жүрегін шымырлатып сыздатты. Мұның бәрін алдында отырған жас жапырақ ғұмырлы жиені сезгендей ме, қалай? Сезеді ғой. Құдай өзі бұл баланы сезімтал етіп жаратқан сыңайлы. Қапылыста қиылып түскен Ойсын ұрпағының терең тамырлы бір өскіні — осы қалың қасты, ашық маңдайлы, тікірейген қайратты шашты, өткір жанарлы, ер мұрынды келген мына жиені болмасын. Алланың оң көзі осыған түссе солай болар-ау, шамасы. Өзі бар ғой, «Бораш мырза» атанған әкесінің аузынан түсіп қалғандай. Тек қана оның тағдырын бұған бермесін, әйтеуір. Пенделік тілек қой. Әйтпесе бәрі де бір Жаратқанның ниетінде ғой.
— Ата, — деді ұзаққа созылған үнсіздікті бұзған Құбасай жиен, —маған кесімді ойыңызды айтыңызшы.
— Айтсам, былай, балам. Өз ұлым болып қалады деп саған жиен ретінде бәсіре атамаған едім. Сол тілегімде қаламын. Бәсіре емес, ұлым деп енші беремін өзіңе.
— Пейіліңізге рахмет, ата. Менен болмаса Алладан қайтсын. Батаңызды берсеңіз де разымын сізге.
—Асықпа балам. Албырттық саған жарасқанмен, маған

[44-бет]

жараспас. Қапыда кеткен ата-бабаларыңның әруағы сені қолдап, маған риза болсын. Еншің мынадай болады: ақ бураның келесінен алты ақ түйені аласың. Жүкке мықты, басқа жерге тез жерсінетін қасиеттері бар. Арғы тұқымы түйенің пірі — Ойсылқара жарықтықтың қолында өскен деседі. Жетегіңе жеті мама бие байласам ба деймін. Бәрінің құлындарының реңі таза, мүсінді. Бағың жанса арасынан желмен жарысар жүйрік шығар. Жол бойы енелерін сауып ішіп, сусын етерсіңдер. Бес-алты сауын сиырды тана-торпағымен қосармын. Қатық-май, әрі кейінге азық дегендей. Нағашы апаң Батсайыға айтып, молырақ етіп сүрдің еті, құрт, жентіңді салғызармын. Қонар жерге тігер үйің бір түйеге жүк болар. Жаныңа бес адам қосармын. Сені ағайындарыңа табыстырып, кері қайтар.
— Ата, қамқорлығыңызға рахмет! — деп Құбасай жиен, бағлан байды құшақтай берді. — Нағашы жұртымды мен де ұмытпаспын.
— Ары қарай тыңда балам. Жол ұзақ, сапар көп күндік. Елсізде ұры-қары жоқ деймісің. Оның үстіне Ойсын ұрпағы екеніңді біліп қойса әлдекімдер қастандық жасап жүре ме, кім білген? «Сақ болсаң сақтаймын» депті бір Жаратқан да. Сондықтан жолда сұрағандарға Байұлымыз деңдер. Әзірге біздің ешкімге бес бересіміз, алты аласымыз жоқ еді. Солай болған жөн шығар, жарығым.
— Ата, бұл кеңесіңізге де құлдық. Енді мынаны айтыңызшы, мен барып табысатын туыстарымның қонысы қазір қайда екен?
— Оңтүстік шығысты бетке аласыңдар, айналайын. Туыстарың Нұх пайғамбардың кемесі қалған Қазығұрт тауының маңында болса керек. Айтқан деректері солай-тын.
— Ата, бүгін түн апам екеуіңіздің ортаңызға ұйықтап шығайын.
Осы сәтте:
— Алла-ай, жарығым-ай! — деп манадан бері табалдырық алдында бұлардың әңгімесін тыңдап тұрған Батсайы бәйбіше көзінің жасын сығып алды.

* * *

Тұрымбет тіккен жалғыз үйдің қарасы біртіндеп көбейе түскен секілді. «Ойсын қырғынынан» кейін жан-жаққа бас сауғалап кеткендер аман қалған жас батырдың маңына қайта топтала бастаған. Бұлар Ойсын ұрпақтары дүрілдеп тұрған шақта

[45-бет]

солардың қоластындағы ауылдарда ғұмыр сүрген жандар-тын. Өздерін «Ойсын еліненбіз» десетін. «Түбі бір тайпалас, тегіміз бір ағайынбыз» деген олар Тұрымбеттің соңынан еруге бейіл-тін.
Шындығында Ойсын ұрпақтары билік құрған ауылдар оларға бөтен емес еді. Бұрын оларды Сірлер деп атаған. Мал өсірген, іргесі берік, қол бастар батырлары мен сөз бастар билері, ел бастар ақылмандары жетерлік-тін. Не керек, талай құқайды, шапқыншылық пен барымтаны көрген. Өздері де кек қайтару мақсатымен талай елді шапқан, есе қайтару мақсатымен талай рет өзгелерді барымталаған. Сөйтіп әлді мен әлсіздің талай текетіресін бастарынан өткеріп Ойсын дәуіріне жеткен.
Ойсынның жарық дүние есігін ашқаны да Сірлер тайпасында ауыздан-ауызға аңыз болып таралып кеткенді. Түйе етіне жерік болған әзиз анасы оны тар құрсағында он екі ай көтеріпті. Көз жарардың алдында, толғағы басталғанда сұмдық долы мінез қара дауыл басталған. Сол күні шаңырақтың киесі саналатын ақ бура өз-өзінен желігіп, айдалаға маңып кетіпті. Екі тәулікке созылған ауыр толғақтан қиналған әзиз ана талықсып бара жатқанда киелі ақ бура шабынып, есік алдына қайта оралыпты.
Сол кезде «шар» етіп, бітімі бөлек нәресте жарық дүние есігін ашқан ғой. Құдайдың құдіреті шығар екі тәулік соққан әлгі долы мінез қара дауыл да сол сәт сап тиылған деседі. Әбігерге түскен бүкіл ауылдың мал-жаны, толғағы қатты келген әйелдің жанында абыр-сабырмен дал боп жүрген кексе қатындар мен кемпірлер «Уһ» десіп, тұрған жерлеріне отыра-отыра кетісіпті. «Шар» етіп туылған бала, кіндігі кесілгенде ғана екінші рет «шар» етіп дыбыс шығарған да, қайтып үндемеген. Қолдан қолға өтіп, жөргекке оралып, әкесіне көрсеткенде де мыңқ демепті. Мынау бір қасиетті ұл болды деп Сір елі шама-шарқынша тойлапты-ай келіп. Азан шақырып, құлағына үш рет айғайлап «Ойсын» деп есім беріпті. Думандатып жүріп қырқынан шығарыпты баланы.
Арадан ай жиырма төрт рет аунап өткенде әзиз ана Ойсынға іні тауып беріпті. Оның өмірге келуі де тым ерекше еді. Үйсін дүние есігін ашқанда мал біткен, төрт аяқты жан-жануардың бәрі топырлап төлдеп, саны тым көбейіп кеткен деседі. Бұл да Құдайдың құдіреті шығар.
Солай, әлқисса, Ойсын мен Үйсін бала боп ойнап, атқа

[46-бет]

мінетін дәрежеге жетеді ғой. Сол күндері киелі ақ бура үстіне мінгізбек түгілі жанына ешкімді жуытпайтын шайпау мінез табады. Оқшауланып жеке жүреді.
Бірде он екі жастағы Ойсын ересектермен бірге аңға шықпаққа өтініш жасайды. Үлкендер жағы оған омыраулы бір құнанды ерттеп мінгізбек болады. Сөйтсе бала басын шайқайды дейді.
— Мұның қай қыңырлық, — дейді Сір елінің беделді бір адамы.
— Мен киелі ақ бураны мінемін, — дейді Ойсын.
— Апырау, оның қасына сен түгілі аттылы кісі жолай алмайды. Сен оны қалай мінбексің. Қиқарлықтың да жөні болады ғой.
— Ақ бура қайда жүр екен? — деп сұрап қоймайды бала.
— Маңып кеткеніне екі жұма болған. Көрген жан жоқ.
— Сіздер қателесесіздер, — дейді Ойсын, — киелі ақ бура анау қырдың астында бұрқырата желіп, осында келе жатыр.
Жұрт аңтарылып бала нұсқаған жаққа қарайды. Ауыл маңындағы қырдың астынан шынында бұрқылдап аппақ шаң көтеріледі. Ә демей-ақ ақ шудасы желпілдеп, иір мойны көкке өрлеп, қос өркеші кезек тербеліп, киелі ақ бура суырылып ақтозаңнан оза береді. Мына ғаламат көрініс көпшілікті таң қалдырады. Бұл бұл ма, ғаламат көрініс жалғаса береді. Буырқанып, бұрсанған алып ақ бура көпшілікті шошыта, ақ көбігін езуінен жан-жаққа шашыратып, ұнатпағанына лақ еткізіп жынын төгіп, тосын мінез тағы танытады. Сонан соң тізерлей қалып Ойсынның алдына кеп шөгеді. Бала оның шаң басқан шудасына қолын жеткізе алмай, аяқ ұшынан тұрып, кейін бойын созып барып салалайды. Ақ бура салпы ернін жыбырлатып Ойсынның білегіне сүйкейді.
Сол күннен бастап киелі ақ бура Ойсын баланың дегеніне көніп, жансерік мінісіне айналыпты.
Киелі жануармен талай аңға шығыпты, талай көш бастапты. Бұрын өз тектестерінен жеріген ақ бура енді келеге түсіп, одан қайыған аруаналар жиі-жиі боталапты. Мал-жанның басы көбейген Сір елін былайғы жұрт Ойсын елі деп атай бастапты. Енді береулер оны Ойсылқараның пірі, Ойсыл деп те қадірлейді екен. Әйтеуір Құдай берген қасиеттің арқасында бұл адамның абыройы артып, ұрпақтары көбейіп, байлығы мен беделі замандастарының көбінен үстем болыпты. Інісі Үйсін де жеке

[47-бет]

алдына ел құрап, ағайынды Ойсын-Үйсіннің мерейі тасыпты.
Тұрымбеттің төңірегіне топталғандар соның бәрін білетін, әлі ұмыта қоймаған-тын. Олар «Ойсын қырғыны» кезінде тоз-тозы шығып, бас сауғалап, тарыдай шашылған Сір елінің жұқанасы еді. Ендігі жерде олардың үміті Ойсын бабаның тікелей ұрпағы Тұрымбет батырда болатын.

* * *

Күндер біреулерге бірқалыпты, біреулерге дүрбелеңді болып жылжый берді. Тұрымбет аулындағы үйлердің қатары біртіндеп өсе түсті. Арадан жыл өткенде Ізбике мен қайнысы некелескен. Тілеулі де томпаңдап өсіп келеді. Бірақ оның Көңірдек аты қалмады.
Ізбике өзінің үйреншікті кәсібі тігіншілікпен қайта айналысты. Оны біреулер Алтын Қайшылы бике десіп жүрді. Оны іздеп алыстан ат арылтушылар болды. «Анау бекзадаға, пәленше деген бағлан байға, түгенше деген ханшайым мен ханзадаға киім керек екен, соның сіздің қолыңыздан шыққанын қалаймыз» деушілер қатары біртіндеп өсе түсті.
Ізбике де он саусағы ойнақшыған ісмерлігін жалғыз өзі атқарғысы келмей, жанына қолының ебі бар қыз-келіншектерді топтай бастады. Екі-үш алты қанат ақ боз үйді құрып тастап, киім тігетін шеберхана құрды. Сонау Алакөл маңындағы Жалайырлар, солармен қанаттас қонып, берісі Алатау мен Шудың төменгі ағысын жайлаған Үйсін, Қаңлы, Мұғалжар маңындағы Алшын мен Әлімнің елінен керуен тартып келгендер жұмалап жатып киім тіккізетін. Олар бір жағынан бұл ауылдың қорғаны еді. Өйткені ол кездерде керуенді арнаулы жасауылдар күзетіп жүретін. Қонған ауылдарын да олар кірпік қақпай күзететін, жатқа бермейтін.
Сөйтіп Тұрымбеттің ауылынан адам аяғы үзілмейтін болды. «Ойсын бабаның әруағы бізді қолдап жүрген шығар» деп ауыл иелері қуанып, ел болып қайта тіктеле бастағанына шүкіршілік етісті.
Бірде алыстағы Жалайыр жұртынан оншақты түйелі кірешілер келе қалды. Солардың бірі Тұрымбетті оңашалап сыр тартты.
— Даңқтарың дүңкілдеп кең далаға естіліп жататын ел едіңдер. Хан кесапатты іс істегенін бәріміз де іштей білеміз, көңіл сергек қой сеземіз. Қайта құралғандарыңа тілектес боп

[48-бет]

жүрміз. Тілектес ғана емес, Ойсынның екі тұяғын, қос жиенімізді дұшпан назарынан аман сақтап жүрген жайымыз бар.
Тұрымбет не дерін білмей аңырып тұрып қалды.
— Сонда қалай? Менің бауырларымның арасынан тағы да тірі қалғандары бар ма?
— Бар, кіндіктес ағаң Сырымбеттің отауындағы үлкен жеңгең біздің елдің — Жалайырдың қызы емес пе, еді. Соның екі атұстары Нан мен Тола дін аман, жортпашақ болып өсіп қалды. Бірі жетіде, бірі бесте.
— Апырай, ол жеңгем де құдалыққа барған секілді еді, екі бауырым қалай аман қалған?
— Құдалыққа барардың алдында үлкен жеңгең төркінінде, біздің елде екі баласымен төркіндеп жүргенін білмейтін бе, едің? Түскен жеріне қайтарда нағашылары жиендерін қолқалап алып қалған. «Бәсіре тайлары әлі мінуге жарамайды. Ай екі-үш ауғанша сабыр етейік. Сонан соң өзіміз жеткізіп салармыз» десіпті. Сол екі арада, көп ұзамай әлгі айтуға ауыз бармайтын оқиға болған ғой. «Жау шапты» деп хан ордасы үдере көшіп кеткенмен артында ақиқаттың ізі боп, Ойсын ұрпағының обалы мойнында кетті емес пе? «Ел құлағы — елу» деген, бәріміздің ішіміз сезеді оны.
Тұрымбет батыр әдетінше ауыр күрсінді. Қабағы түйіліп, басқа жай-жапсарды сұрамай, теріс айналып кетті. Сол түні, оңаша сәтте әйелі Ізбикеге естігенін айтып, ақылдасты.
— Ондай болса, көп кешікпей аттанғаның жөн шығар, айбарлым. Қатарларың толығып жатса мен неге қуанбаймын. Олардың да анасындай болуға мен бармын. Ендігі жерде, ел басына күн туғанда туыңның астында жетеу боп тұрарсыңдар.
— Бұл қай сасқаның? Мен өзіммен қосқанда енді алтау болдық деп есептеп жүрсем.
— Есебің дұрыс, айбарлым. Әлі сен білмейтін, өзіңе айтылмаған сырым бар. Оны сабырмен тыңдау керек.
— Құлағым сенде.
— Айбарлым-ау, ағаңмен үш-ақ жыл отасып айрылып қалдым. Бала көтермесем де Көңірдекті алып қашып жүргенімде, ол шырылдап мазасызданғанда мама кеудем иіп кетті емес пе? Соның әсері болар, тар құрсағымда шарананың белгісі бар. Өз перзентің болады, арысым.
— О, Алла, бергеніңе шүкір! — деді жас батыр орнынан

[49-бет]

тұрып кетіп.
— Тағы бір сырымды айтайын ба, айбарлым?
— Айт, тартынба, айта бер.
— Мен құс етіне жерікпін.
— Таңертең-ақ аттанамын, құс атуға. Келестің беті ен тоғай ғой, үйрек, қазы жыртылып айырылады. Тек әйтеуір Ойсын бабамның әруағы қолдасын деп тілейік.
Ерлі-зайыпты екеуінің көңілі шарықтады. Сол көңіл-күй қуаныштан қуанышқа ұласты. Ойсын ұрпағының бас көтерері болып қалғанын сезінген Тұрымбет арнайы ат сабылтып барып, Сырымбеттен қалған қос тұяқ Нан мен Толаны алып келді. Олардың нағашы жұрты да екеуін қимай, бауыр басып қалғандығын айтып, алдарына үйірлі жылқы салып, күншілік жерге шығарып салды. Мұндағы Ойсынның жұқана жұрты да қараларының қалыңдай түскеніне Құдайға шүкіршілік айтысып, жүрекжарды көңілмен қарсы алысты.

* * *

Сағымды дала бұлдырап жеткізер емес. Алты ақ түйе бастаған шағын керуен сонау Көк теңіздің бергі жағынан шығып, сапарлатып келе жатқанына міне екі жұмадан асып қалды. Бұлардың жүрісі бірқалыпты емес. Өйткені Құбасайға нағашы атасы берген жеті құлынды — жеті бие сауулы еді. Құлындардың мұрнына сірге салынып, ерінге ілігетін шөптесін жер кездессе биелерді жүре жайып, асықпай ілгерілейді. Әсіресе «жол-жөнекей ас-қатығың» деп қосқан бес-алты сиыр мен тана-торпақ жүріске мүлдем жоқ боп шықты. Керуен көбіне көп сол мүйізді қараның ыңғайына қарай қозғалады.
Алшын Қыдырбай бай жиенін еліне жеткізіп, табыстырып қайту үшін «сен тұр, мен атайын» бес жігітті жанына қосқан. Бәрінің бойында бес қаруы түгел. Олар Құбасайдың атын атамай тек «жиен» деп сөйлейді.
— Жиен, — деді бесеудің сөз ұстары, — біз сапаршылап шыққалы бері қарсы алдымыздан бірде-бір керуен кездеспеген еді. Енді, міне, сәтін салғандай. Анау төбенің баурайына қарашы, шұбатылып шаң көрінгендей ме, өзі?
— Мен де байқап келе жатыр едім, — деді өзін біраздан бері ересектердің қатарына қосып қойған Құбасай.
— Байқасаң аттың басын солай қарай бұрамыз. Олармен тілдесіп, байекеңе амандығымызды білдіріп, сауымызды

[50-бет]

айтайық. Ол кісі де алаңдап, жолға жиі көз тастап жүрген болар. Бәріміздің амандығымызды бір Құдайдан тілеп жүрген адамның бірі сол — кісі.
— Түсінемін оны, білем.
Қарсы кездескен керуен Бұқара жерінен екен. Қытайдан келген жібекті көтерме саудамен сатып алып, өздерінің өрік-мейізін, жаңғақ, дәнегін қосып тиеп, сапарлап келе жатқан сыңайлы. Екі жақ жолықты да қауқылдасып, мал-жанның амандығын сұрасты.
— Жол болсын!
— Әлей болсын!
— Керуен қайда барады екен?
— Үстірт арқылы Сарайшыққа бет түземекпіз. Жол жөнекей малды ауыл кездессе, тері-терсегіне, сандықтағы күміс, алтынына бұйымдарымызды айырбастауға бейілміз.
— Ондай болса сіздер Үстірттің ойпаңынан асқан соң сәл оңға бұрылсаңыздар Алшын Қыдырбай байдың ауылына жолығасыздар. Ауқатты ел. Күміс, алтын сақтайтындар да табылады. Тері-терсек жетерлік. Оларға бізден амандық сәлем айтарсыздар.
— Кім дейміз сонда? Өздерің қайда бет алғансыңдар.
— Байұлымыз. Беталысымыз Қазығұрт тауының баурайы. Қыдырбай бай ағайынымыз еді.
— Жарайды. Амандық болса сәлемдеріңді жеткізерміз. Байқаймын, ақ түйелерің алтау екен ғой. Түйенің пірі Ойсылқара бабаның да қасиетті малы ақ бура болған деседі.
— Иә, соның тұқымы деседі бұларды.
— Оһо, тайдың бәріне сірге салыпсыңдар. Қымыздың бәрін өздерің ішіп келесіңдер ме? Сандарың да көп емес.
— Байеке, бұйыртса дәм жетеді, — деп алты ақ түйелі шағын керуеннің басшысы жанындағыларға иек қақты.
— Сусыннан алыңыздар.
Төрт местегі қымыз үлкен керуендегі барлық адамға жетпесе де, аз-аздан бөліп ішіп, біразы шөлін басты. Сөйтті де екі жақ бір-біріне «Сапар оң болсын» тілесіп, айрылысты.

* * *

Тұрымбеттің төңірегіне жиналғандардың қатары тікелей тағы бір Ойсын ұрпағымен толығатынын ауылдағылар әлдеқандай сыбыс-сыбыс әңгімелерден ести бастады. Жұрттың

[51-бет]

айтуынша Бораш мырзаның Алшын елінен алған Күлиманның төркіндеуге кеткен баласы да аман-сау ержетіп келеді екен. Тұрымбет батыр одан хабар алып тұрған-мыс. «Түптің түбінде Ойсын ұрпағы екені анық болса сол Құбасай елін таппай қоймас» деседі көпшілік.
Бұл кезде Ойсын ұрпағын қырғынға ұшыратқан хан мен уәзірі Қаратау маңын тастап, ордасын сонау Сарайшықтың арғы жағына барып тіккенді. «Қырылған жұрт қайтып еңсесін көтере қоймас. Ел арасы тынышталса, ағайындас жұртынан айырылған Үйсіндердің ашу-ызасы тарқаса құйқалы жерге кейінірек қайта барармыз» деп шешкен. Олар Тұрымбет батырдың қайтадан ел іргесін тіктеп жатқанынан хабарсыз еді.
Арадан өткен жылдар Алтын Қайшылы бикенің көңілінде шемен боп қатқан жараны жібітіп, жазыла бастаған. Тұрымбеттен перзент сүйді. Құдай беремін десе түк емес екен. Сырымбетпен үш жыл, Тұрымбетпен төрт жыл отасқанда барып Манат есімді ұл сүйді. Сөйтіп Құдайдың бергеніне шүкір дескен. Батырдың да көңілі жайланды. Ағасынан қалған тұяқтарды бауырына басып, өз кіндігінен де перзент көріп жатса кім Алласына тәубе етпес. Оның үстіне жеңге алған әйелінің көркі мен ақылы, ізеті мен инабаттылығы өзінің ғана емес көптің көңілінен шықса әркім-ақ ішінен мың қайтара шүкіршілік етер.
Алтын Қайшылы бике Нан мен Толаны, Көңірдекті өзінің тар құрсағын жарып шыққан Манатынан бір мысқал да кем көрмеді. Айналып, толғанып, аналық мейірімін төгіп, киімдерін тазалап, жуып, бар дәмдіні ауыздарына тосты. Олар да мұны жанындай жақсы көріп, ебін тауып еркелеп, «апалап» тұратын.
Бірде есін біліп қалған үшеуіне Алтын Қайшылы бике ана:
— Манат бауырларың әлі сөз ұғатын жаста емес, — деген ол. — Сендер түсінетін болып қалдыңдар. Алыста, Алшын елінде, нағашы жұртында Құбасай есімді бауырларың жүр. Күн туса сол келер. Әрине, сендер оны танымайсыңдар, ол да сендерді көрген емес. Әкелерің де, мен де оның жүзін түстей алмаймыз. Тек білеріміз — есімі Құбасай. Сендер де соны есте ұстаңдар. Қайдам, бәрі де бір Алланың ісі ғой, дегенмен қауышар күндерің жақын секілді түйіледі маған.
— Ұмытпаймыз, апа, бауырымыздың аты — Құбасай екенін.
— Сөйтіңдер, қарақтарым.
Осындай мәмілелі әңгіме әке-шеше мен бауырлардың

[52-бет]

арасында өрбіп жүрген күндердің бірінде ұлы бабасы Тұрымбеттің түсіне еніп, аян берді. «Ұрпағымның болашағы өз қолыңда, — деді ұлы Ойсын баба, — сондықтан саған айтарым, малды-жанды боларсың, сонда да асып-таспа. Бір-біріңді көздің қарашығындай сақтамасаңдар, дұшпаның тағы басынар. Рас, көп қиындық көрерсіңдер. Көп көптігін істейді. Әзірге билікке жете алмассыңдар. Түптің түбінде ел басқарар кемеңгер де, тіл мен жағына бақ берген ділмәр да, ақылы асқан ақылман да шығар. Бірлікті мансұқ етер ерлер болар, өз бірлігін бүлдірер топастар да табылар. Көптің арасында әртүрлі жандар кездесер. Жалған дүниеде бәрі де солай. Алла Тағала пендесін осылай жаратқан. Соны ұғыңдар, ұрпақтарым. Араларыңнан асылдың сынығы, тұлпардың тұяғы көп шықса екен. Сонда ғана мен сендерге тілектес болып, ақ батамды бағыштармын».
Тұрымбет батыр баба сөзін жадында ұстап қалды. Бірақ ешкімге тіс жармады. Жүрек түкпірінде Құран сөзіндей сақтады. Баба әруағына қайта-қайта іштей сиынып жүрді.

* * *

Үйсін ауылдары Жетісу өңірін билеп-төстеп, көптігімен өзгелерді ықтырып тұрған кезі еді. Байлары аянбай байлығын шашып той өткізетін. Жан-жаққа сауын айтып, дүрілдетіп әруақтарға ас беретін. Бәйгеге жүйрік қостырып, көкпар тарттыратын. Қыз-қырқын мен бозбала алтыбақан теуіп, ақсүйек іздеп, ән шырқап, мәре-сәре болысатын.
Сондай бір ұлан-асыр тойдың үстінен шыққан алты ақ түйелі шағын керуен қызыққа кеп күмп берді. «Той дегенде қу бас домалайтын» заман ғой. Той, жарыс болатынын естіген Құбасай да арқаланып шыға келді. Түсі құла, мұрнына сірге салған тайды жол-жөнекей үйретіп, бас білдіріп еді. Енді соның бағын сынамақ. Бұл тайдың енесі Қыдырбай байдың айтулы жүйрік айғырының үйірінен болатын. Құла бие мен құла айғыр бұлар осы сапарға шығарда ұзақ кісінесіп барып, әрең дегенде жылқышылардың икеміне көнген-ді. Ал Құбасай нағашы атасының бұл сыйына риза-тын. Үміті осы құла тайда. Тап осы тойда бағын сынап көрмек. Құла таймен өзі шаппақ.
Нөпір халық жиналған жерде шағын керуенді бұларға ешкім көңіл аударған жоқ. Бұл тойға сонау Түркімен жерінен, мына шеті Ноғайлы елінен де шашасына шаң жұқпас жүйріктерін алып жеткендер жетерлік. Тай жарыстың өзіне жүзге тарта жабағы жіберілмек. Құбасайдың ересек серіктері мұны есітіп:

[53-бет]

«Жолымыздан қалмай-ақ жүре берсек қайтеді» деп еді, бала көнбей қойды. «Құла тайдың бағын сынап көремін» деді ол.
Сонымен баланың тілегі құп алынды. Алғашында той қызығына көп мән бермеген Байұлының бес адамы енді делебелері қозып құла тай мен Құбасайдың бағы ашылуын тіледі.
Күн арқан бойы көтерілген сәтте қызыққұмар көпшілік қос өркештеніп жатқан төбе басына жиналды. Оның баурайы бәйге-көмбе еді. Бұл жерге Тұрымбет те келген-ді. Ол Үйсін ағайындарының арасына соңғы кезде өте жиі келетін. Осы жолы бірі он төртке, бірі он беске келіп, бозбалалықтың дәмін татуға талпынған Нан мен Толаны да жанына ерткен. «Ағайын елмен араласа берсін» деген ойы бар. Оның үстіне бұл екеуі бәйгеқұмар болатын. Сондықтан алдымен тай жарысты қызықтауға келген беттері-тін.
Бие сауымдай уақыт өткенде таңғы салқынмен бәйгеге жіберілген тайлардың да қарасы көзге шалынды. Тұрымбетке жақындау отырған бес-алты адам шаң арасынан жалт етіп, жырылып шыққан тайға телміре қарап, айқайлап, орындарынан қарғып-қарғып тұрысты.
— Е, әруақ! Мынау біздің құла тай ғой!
— Құбасайды отырысынан танып отырмын.
— Иә, дәл өзі!
— Е, Құдай, өзің жар бола гөр!
Құбасайдың атын естігенде Нан мен Тола елең етісіп Тұрымбетке қарасты.
— Көке, мына кісілер «Құбасай» деп тұр ғой. Біздің бауырымыздың да аты Құбасай емес пе?
Тұрымбет «Құбасайлаған» аналарға тіл қатайын десе, оларда ес жоқ.
— Е, әруақ! Құдай, өзің жар бола гөр! — десіп төбенің баурайына қарай емпелеңдеп кетіп барады.
Тұрымбеттің анау-мынауға елең етпейтін көңілі ерекше күйге бөленіп сала берді. Жүрегінің лүпілі үдеп, атша туласын-ай кеп. Шыдамы жетпей «Құбасайлаған» бес-алты адамның артынан тұра жүгірді. «Апырай, мынау сол Байұлының жұртындағы менің бауырым ғой. Тап соның өзі болды. О, Алла бұл берген абыройыңа да шүкір!»
Нан мен Тола да көкелерінің соңынан төменге ұмтылған. Жүз шақты тайдың алдына түсіп, өзінен кейінгіні ширек

[54-бет]

шақырым артқа тастаған, мұрнына сірге салынған құла тай мәре сызығын шаңдатып өтті. Жүйрік тайдың иесі:
— Құбасай! Құбасай! — деген айқайын мәреден соң да бір-екі рет қайталап барып тоқтады.
Бұл елге бейтаныс бес-алты адам оны қоршалап: «Тіпә, тіпә! Тіл, көзден сақта!» десіп, бірі тайдан түскен баланы көлегейлеп, бірі бәйге алған тайды жетелеп, көзден тасалап әлек. Ал бәйгеқұмар көпшілік өзара қауқылдасып:
— Сіргелі тай озды!
— Сіргелі тай кімдікі? — десіп жатты.
Тұрымбет оза шауып бәйге алған баланың жеңінен тартып өзіне қаратты да:
— Бәйге құтты болсын, бауырым, — деді.
— Рахмет, аға!
— Жүйрігің тіл, көзден аман жүргей.
— Айтқаныңыз келіп, Алла рахым етсін.
— Өзіңмен тілдеспек ниетте едім.
— Ағатай, сізді көріп менің де жүрегім біртүрлі лүпілдеп тұр. Айтыңызшы тезірек, кім боласыз?
— Айналайын-ай, мен сені танып тұрмын ғой, Құбасай, бауырым-ау. Мен де Ойсын бабаңның тірі қалған бір ұрпағы, Тұрымбет боламын.
— Ағатайым-ау, бар екенсіз ғой. Нағашы атам айтып еді, есіміңізді. Сіздердің үй тіккен жерлеріңіз Қазығұрт тауының баурайы дегенін малданып, осы тойдан кейін солай қарай ат тізгінін түземек едік. Құдай оң көзімен қарап, кездесе қалғанымызды қараңызшы.
Тап сол сәтте Нан мен Тола да жетті.
— Міне, мына екі бауырың да келді! — деді Тұрымбет масаттанып.
— Апырай, мен сіздің ғана есіміңізді естіп едім, нағашы атамның аузынан. Басқа да бауырларым бар екен-ау.
Әлі бозбала жасқа жете қоймаған үшеуі төс қағыстырып, табысты. Жалғыз емес екенін біліп Құбасай мәз, бауырларын көріп қатарының өскеніне Нан мен Тола мәз. Тұрымбет болса қол астына көп сарбаз топталғандай жоталана түскен.
Бұл ұлан-асыр тойда екі оқиға ерекше айтылып, елден-елге тарап жатты. Оның бірі сіргелі тайдың ерен жүйріктігі, екіншісі Тұрымбет батырдың Алшын еліндегі бауырымен табысуы еді.

[55-бет]

* * *

Жалпақ далаға «Өлікті» оқиғасы екінші қырынан тарала бастады.
— Ойбай, не дейсің, ханның қанқұйлы әрекетінен кейін Ойсын ұрпақтары билеген ауылдар қайта тіктеле бастапты дейді.
— Сен оны айтасың-ай, баяғы Бораш мырзаның екі ұлы бар екен тірі қалған, солар бауыры Тұрымбет батырмен табысыпты ғой.
— Ойпырай, естімеген елде көп, Сырымбеттен де екі ұрпақ қалған деседі.
— Оны айтасың, Қайшылы бике атанған жеңгесімен Тұрымбет некесін қидырған екен ғой, ол екеуінің де арасында перзент бар көрінеді.
— Бәрін айт та, бірін айт, Тұрымбет батыр Үйсін ағайындарына барған көрінеді, ханнан кек аламын, соңыма сарбаз қос деп. Ағайындары мақұл дескен көрінеді.
— Ендігі бір қызықты қара, Сырымбеттен туған балалар мен Бораштың алғашқы әйелінен қалған баланың нағашылары да жиендерінің кегін қууға бейіл деседі.
— Е, онда қырғын қайта басталды дей бер. Жайылып жатқан Жалайыр мен ағынды судай тоқтау бермейтін он екі ата Байұлы түлан тұтса кекірейген ханға оңай түспес-ау.
— Өздері де соны тілеп, адам қолы бармас іс істеді ғой, қанқұйлы хан. Оған менің де жаным ашымас еді.
Тап осылай жалпақ даланы желік сөз жайлап алған. Бұл сөздер құлағына жеткен хан да сасқан. Өзінің де жасы келіп қалып еді, баяғы Қырғиқабақ уәзірін шақырып алып ақылдасты.
— О баста жантүршігерлік қылмысты ұйымдастырып едің. Енді маған не дейсің? — деп қартайып, еңсесі иілген уәзіріне тіктелді.
— Хан ием, желсөз расқа айналып, Үйсін жұрты көтерілсе, оған Жалайыр мен Алшын қосылса нөпір қол жиналар. Тұрымбеттің беделі қазір өзіңіз өлтірткен Бораш мырзадан артық болмаса кем емес. Онымен жауласып береке таппассыз. Қалай десек те жаудан тайқып көрмеген Ойсын ұрпағы ғой олар.
— Енді маған не дейсің, айт маған сиырқұйымшақтандырмай!
— Айтсам, хан ием, сонау Көк теңіздің арғы жағында да кең дала бар. Құмы мен орманы аралас, малға өріс, жанға ауасы

[56-бет]

дауа жерлер. Солай қарай ойыса тұрайық.
Хан түйіліп қалды. Жалпақ даланы емін-еркін билеп-төстеп, қонар жерін ешкімнен сұрамай жүрген жан таулы-қыратты өлкеден кеткісі де жоқ еді. Енді міне, өз қолымен жасаған зобалаңның зауалы өзіне төніп тұр. «Қартайғанда қолын қырып алып, тағынан масқаралықпен айырылғанша қоныс аударып, алыс кеткені шынында да ақыл-ақ. Сөйтейін...»
Ханның өзімен-өзі сыбырлай сөйлесіп тұрғанын естіген Қырғиқабақ уәзір ішінен Құдайға мың шүкіршілік етті. Өйткені Ойсын ұрпақтары бұл жасаған қылмысты ешқашан кешірмейтінін түсінетін. Түсінетін де түнімен ұйықтай алмай аласұратын. Қырғиқабақ әсіресе Бораш мырзаның әруағынан қатты үрейленетін. Енді алыс кетсе сол үрейден айырылар, бәлкім.
Сол түні-ақ хан жат өлкеге қарай көшін түзеген-ді.

* * *

Бұл кездері қалың жұрт «Өлікті» атап кеткен өркешті төбенің баурайына қалың қол жиналып жатқалы екінші күн өткен. Тұрымбеттің туының астына Ойсынның ауылдарынан басқа ағайындас Үйсіннің қалың жұртынан, мына жағы Жалайыр, арғы жағы алыстағы Алшыннан да қол жеткені рас-тын.
Бұл шақта Ойсын ауылдарын Сіргелі деп атай бастаған. Бәріне себеп сол баяғы сіргелі жүйрік тайдың бәйгеден озып келуінен басталған. Ол құнан, дөнен, бесті кезінде де бәйгенің алдын бермеді. Бұрын «Сіргелі тай озды» деген сөз енді бертін келе «Сіргелінің аты озды» дегенге айналған. Тұрымбет ішінен бұған мың тәубе етті. «Түптің түбінде Сір елінің ұрпағы едік, енді Сіргелі атандық. Жұрт солай атаса, соны қолай көрсе, біз одан қалай қашып құтылайық. Көптің қалауы білсін» деп ой түйген.
Ойсын бабасының әруағы «әумиін» деді ме, әйтеуір Тұрымбеттің де бедел-абыройы шарықтап өскен. Қазірдің өзінде қалың Үйсін мен Жалайырдың тубегі батырына айналған.
Бұл жолы жорыққа ел билерінің «Шығыстан сығыр көз жау келе жатыр» деген шақыруымен жиналып жатқан сарбаздарды Тұрымбет Өліктінің маңына әдейі топтастырған. Өйткені мұнда Ойсын ұрпақтарының қайран ерлері мен боздақтары жатқанын ұмыта алмайды. Бұларды құдалыққа алдап

[57-бет]

шақырып, жазықсыз қырған ханның да қаша көшіп жөнелгеніне де талай жаздың жүзі өткен. Мақсаты бауырларының әруағына тәу етіп барып, жорыққа аттанбақ.
Осы кезде Тұрымбеттің жанында тұрған нөкері:
— Батыр, әне Сіргелінің сарбаздарын ертіп ініңіз Құбасай да келді, — деді төменгі жақты нұсқап.
Тұрымбет батыр үндемеді. Өйткені өзі де бәрін көріп тұрған...