ТАҢБА ТАРИХЫМЫЗДЫҢ БАСТАУЫ

Қазақтың туыстық деген сөзі бірлестікті, туысуды білдірмей ме? Туысқанда қыз алып, қыз беріп, құдандалы болып, кейде бала асырап алып, жартастарға таңба басын түйістіріп түсіріп одақ құрған.

Сондай таңбалы тастар Ұлытауда, Қаратауда, Жетісудың Қапшағайында, Қарқара тауында, Жоңғар тауының сілеміндегі Сүмбе өзенінің бойындағы жартастарда ұшырасады. Этнограф ғалымдардың зерттеуі бойынша таңба тайпаның кәсібіне, қоғамдағы алатын орнына, туыстығына қарай белгіленген.

Таңба дүние жүзінің барша халқына тән. Мәселен, рулық қатысы ұмытылғанына көп заман өткен шығыс фин тайпасында семьядан отауланып шыққан жастарға бұрынғы семьясының тайпалық таңбасына қосымша сызық-белгі соққан. Қазақ руларының таңбасында да осы әдетке сай келетін белгі баршылық. Мәселен, қазақ шежіресінде Үйсіннен тараған Абақтың Қара биінің қызы Керейге ұзатылған, Керейлер оны Абақ деп атап кеткен. Абақ ана ерте жесір қалып отырғанда Керей ішіне келген Абақтың Қарамойын деген жігітіне тиіп, одан он екі Абаққерей тарайды. (Ислам Қабашұлы «Керейлер керуені», Өлгей, 1978, 97-б). Содан да шығар Үйсіннің таңбасы [таңба] Абаққерейдің таңбасы да бірдей: [таңба] (Абақ). Енді шығыс зерттеушілерінің еңбегін еркін пайдаланған Н.Аристов, — Г.Н.Потанин мен Рашид ад-диннің («Очерки северо-западной Монголии» вып. 2, 1881, 3-б; «История монголов», СПБ, 95-б.) зерттеуіне сүйеніп — ежелгі ділдің тармағы саналатын Енесей қырғыздарының Сарыүйсін тармағы (таңбасы [таңба]) мен Абаққерейді (таңбасы [таңба]) туыстырады. Бірақ қырғыз ішіндегі Сарыүйсін де Үйсін тайпасынан сіңгенін айтсақ, қазақтың шежіресі дұрыс болып шығады. «Атақты зерттеуші жазып кеткен» деп табына беруіміздің бір олқы жағы да бар. Қанша дегенмен әр халық өз тегін, әдет-ғұрпын, салт-санасын бөгде көзден гөрі жақсы біледі ғой.

Жапанның (жапондар өздерін осылай атайды — Б.Қ.) Айна тайпасы түрік тектес халық екенін зерттеген ғалым, Латвияда тұратын М.Әзербаев көптеген түрік сөздерінің төркінін қарастырған. Сол сөздердің жапондар иероглифімен таңба

(көз таңба) — O a Жалайыр тайпасынын тарақ таңбасы ... Кіші жүздің Таз, Табын, Орта жүздің Тарақты, Ашамайлыкерей таңбасына ұқсас.





Ежелгі заманнан бері адам баласы, қоғам дамуының куәсі, оның ішінде қазақ халқының тікелей таңғажайып тарихы болып келе жатқан таңбалары әлі де бір ғылыми жүйеге келтіріліп, толық зерттелмеген. Көшпелі тіршілік етіп, мал өсірумен айналысқан қырғыз, қарақалпақ, түрікмен, өзбек, т.б. түрік халықтарында таңба жиырмасыншы ғасырдың бірінші ширегіне дейін қолданылып келді.

Дегенмен де таңба жұмбақ сырға толы. Соның бір айғағы — астрономиялық таңбаларды қазақ тайпаларының таңбасымен салыстырып қарасаңыздар қайран қаласыздар. Бұл таңбалар атам заманнан қолданылып келеді. Мысалы, күн таңбалы — Албан, Арғын, Дулат, Суан, Ойық, Кедері, Табын, Рамадан тайпаларында жекедара болса, Садыр, Адай, Байбақты, Алаша, Ысық, Шеркеш тайпаларында араласып қолданылады. Ал аспан шырақтары мен аптадағы күн аттарының белгілерінде — Күн, Марс, Меркурий, Шолпан, Жер, Комета да осы дөңгелек таңба, яғни күн таңбасы әр түрлі сызықтармен ажыратылып таңбаланады. Зодиак шоқ жұлдызындағы балықтар — СІРГЕЛІ, Сарыжомарт таңбасына — Сарышаян-тарақ таңбалы Жалайыр, Тарақ, Табын, Төрелердің таңбасына ұқсас болуында да заңдылық бар.

Осыдан келіп заңды сауал туындайды: Аспан денелері мен әлемнің құрылымын зерттейтін астрономия ғылымында түрік халықтарының өкілдері болды ма? Әрине! Түрік сөздерінің негізі болып қаланған Бабыл елінде Шумер халқы біздің жыл санауымыздан бұрын 6-ғасырда негізгі уақыт белгілерін таңбалаған, әрі оларды сыналы жазу жүйесіне келтірген. Сол заманда көршіміз Қытайда жұлдыз каталогын жасаған. Қазақтың түп атасына жақындай түссек, Аристотельден кейін дүниежүзілік білім мәдениетінің екінші ұстазы атанған Әбунасыр әл-Фарабидің (Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Узлағ Тархан, 870-950) Қазақстанның Ұлттық ғылым академиясының кітапханасында сақталып жатқан, әлі жария болмаған еңбегінің бірі — «Астрономия», оның «Птолемейдің 13 кітаптан тұратын астрономиялық кітабы «Альмагеске» түсініктеме (Шарx әль-Маджисти) кітабында астрономия мен география мәселелерін математикалық жолмен шешудің ең жеңіл әдістерін ұсынды.

Сол сияқты ІІ-ғасырда хорезмдік Бируни астрономиялық еңбек жазып, жердің қозғалуы мүмкін дегенді айтқан, ал Әзербайжанда обсерватория салдырғыан, 13-ғасырда ғұмыр кешкен Ат-Туси планета қозғалысының жаңа кестесін жасаса, 15-ғасырда бабамыз Ұлықбек (1394-1449) Самарқанда обсерватория салып, үлкен секстантпен жабдықтап, 1018 жұлдыздың каталогын, планеталар қозғалысының кестесін жасаған. Сол туралы Ян Гевелий атласында зор баға бергені соншалық ол дүниенің әйгілі алты астрономының суретінде солардың ортасында, аспан құдайы Уранның оң жағында отыр.

Біз әңгімелеп отырған астрономиялық таңбаларда түрік таңбаларының белгіленуі — дүниежүзілік астрономия ғылымына теңдесі жоқ үлес қосқан бабаларымыздың араласуына байланысты қолданылғанына күмән болмаса керек. Әрине, бұл тараптан кейінгі ұрпақ зерттеу жүргізер. Оның бір ұшқыны осы күндерде де байқала бастады. Жас ғалым Әбілхан Әбіласан «Таңба, ұғым, әріп» атты мақала жазып («Ана тілі», №51, 1992), біз жоғарыда келтірген таңбаларды көне түрік әріптерімен оқып көрген, әрі кестесін жасаған. Мысалы, күн таңбалы Албан тайпасын — Алп-ан, Ұм-от; Арғынды-Баш-іл, Ұмай деп оқыған. Шумер заманындағы Ұмай ана есімімен байланыстырады. Сонымен Шумерлер (Суми)-Ус-ум-иір (Ұмай ана ұрпақтары), ал Акад қаласының билеушісі Саргонды-Сарғұн, яғни Ус-ар-ғұн-ума жұрты деп оқу ғылымдағы батыл қадам. Бұл да дәйексіз қиял емес, қисынды болжам.

Әбунасыр әл-Фараби бабамыз айтқандай: пікірдің нанымдылығын-қарсылықтын аз болғанынан, ал пікірдің әлсіздігін-қарсылықтын көптігінен байқармыз.

Мақала қысқартылып Гумилевтің «Хұндар» кітабынан алынды.