Үйсіндер мен ғұндар, дулаттар тарихынан бір үзік сыр

Үйсіндер мен ғұндар, дулаттар тарихынан бір үзік сыр

Үйсіндердің бір бөлігінің ғұндардың құрамына кіруі немесе керісінше құрамынан шығуы жиі кездескен

Олардың өзара жан-жақты қарым-қатынас жасауына және өзара түсіністік орнатуына ешнәрсе кедергі келтірмеген. Үйсін билеушілерінің және атақтыларының әйелдері ғұндардың қыздары болған

Өз кезегінде үйсіннің қыздары ғұндарға күйеуге тұрмысқа шыққан. Мұндай құбылыс қалыпты және табиғи жәйттердің бірі саналған, яғни, қос халықтың арасында қолдау тапқан

Осындай қарым-қатынастар да қытай жазбаларында бейнеленген. Айтпақшы, ғұндар сыртқы келбетімен үйсіндерге ұқсас келген:

«Антропология және этнологияны зерттеушілердің көпшілігі (солардың арасында белгілі орыс географы және этнографы Г.Е.Грумм-Гржимайло да бар) ғұндарды ақ жүзді, жасыл көзді және сары шашты Еуразия ұлдарына теліген... Бас қаңқасы бойынша қалпына келтірілген кейбір ғұндардың бет-бейнесі мұндай көзқараспен келісуге мүмкіндік береді

Ғұндардың мәдениеті скифтердің мәдениетіне өте ұқсас: дәл сондай «аңдар стилі», дәл сондай жер астында ойылып жасалған жайларға орналастырып қорғандарда жерлеу үдерістері» (Википедия. Ғұндар)

Үйсіндер - бұл дулаттардың ең ежелгі ата-бабалары. Олардың ортасында бұлар әу бастан өсіп-өніп, одан әрі өрістерін кеңейткен. Мұнда дулаттардың ежелгі іздерін табуға мүмкіндік бар. Бұл тезис - тарихи аксиома, яғни дәлелдеуді қажет етпейтін шындық

Дулат қашан және қай жерде дүниеге келген?

Бұл жайында біз ұлы бұлғарлар: Микаэль Башту мен Қази Бараждан мардымсыз ақпараттар ғана аламыз

Олар дуло (Дулат) Дула (қазірде Тола) өзенінің жағасында туған деп болжайды

«Тола, Монғолиядағы өзен, Орхон өзенінің оң саласы Ұзындығы 704 шақырым, өзен аумағы 53,2 мың шаршы шақырым. Өз бастауын Хэнтэй таулы өлкесінен алады. Өзен кең алқапқа таралып, көптеген салаларға бөлініп ағады

Өзен атауына Дулат есімі негіз болған. Ата-аналары және жақын-туыстары баланы еркелетіп Дула, Дуло, Дулу, Тола, Тулу, Далу деп атап, шақыратын болған да шығар...

Дулат өзінің балалық шағын үйсіндердің бір бөлігі Оңтүстік Сібірден Монғолияға қоныс аударған уақытта өткізді деуге болады

Ол күнбидің отбасында ғұмыр кешті, үйсін-хон ордасында өткізді

Мұнда үйсіндерден өзге де қырғыздар, ғұндар, сақтар, манжүрлер және басқа да тайпалар тыныс-тіршілік жасады

Осынау әр текті орта Дулаттың көзқарасы мен мінезіне өзінің әсері мен таңбасын салуы табиғи әрі заңды құбылыс

Қазақ аңыздарына сәйкес, ол күшті, ержүрек және ақылды болып өседі. Өзінің ерекше қасиеттері мен айналасы мойындаған іс-әрекеттері арқасында ол күнби (билеуші) болды Қазақ аңыздарының сыр шертуінше, ол ер- жұртты ерен ақылмен, ұстамды парасатпен басқарған. Оның кезінде халық бай-қуатты әрі игілік пен төрт кұбылысы тең деңгейге қол жеткізген

Ол жаулардың әр кездегі шабуылдарына ойдағыдай тойтарыс беріп, өз тайпасының тәуелсіздігін нағыз ерлерше қорғаған

Сондай-ақ, Дулаттың көптеген ұрпақтары өсіп-жетілген, олар жаңа рулар мен тайпалардың дүниеге келуіне ұйытқы болған. Ізін жалғастырған кейінгі ұрпақтары әлемнің төрт бұрышына тараған

Сонымен, Дулаттың генеалогиялық тарау бұтақтары төмендегідей аңғарылады

Таурат жэне Қази-Бараждың жазуы бойынша:

Нұх (Ной) Япас (Иафет) Имен Тормен (Түрік) Хон Қазыбек бек Тауасарулы жэне Жаңсыбай Әмірсейітулының жазуы бойынша: Қадыр. Қалша Алаш Жаңыл Казак (Қазақ) Арыс Ақ (Ақарыс) Кейкі би Төбе би Бақтияр Қотан Үйсін Бай Шора Алым Есен Асау

Жүз

Ал

Иба

Райым

Бармақ

Өн

Тағар

Озбай

Оқбай

Егін

Азбек

Ешеке

Нандыби

Елжауби

Нулы

Абыл

Қайыр

Бақ

Пан

Пар

Ман

Майқы би

Бақтияр

Үйсіл

Сақал

Айдарлы

Қараша би

Бәйдібек

Жарықшақ

Дулат

******

Дулаттың бес ұлы болған

Арысланның ұрпағы Қарахан мемлекетін билеген

Сиқым, Жаныс, Шымыр, Ботбай есімді ұлдары өсе келе айбарлы да айбатты ағалы-інілі жаужүрек ерлер атанған

Дулаттың ұрпақтары үйсіндермен бірге Монғолиядан қоныс аударып , Нянь-Шаньға көш түзеген. Содан соң көш тізбегі Жетісуға қарай жол тартқан

Мұнда үйсіндер, содан соң дулаттар өз мемлекеттерін құрды

Біздің заманымызға дейінгі II ғасырда дулаттардың бір бөлігі қытайлықтардың тегеурінді шабуылдарынан кейін Монғолиядан ата-бабаларының отаны - Оңтүстік Сібірге қоныс аударды

*****

Мұнда, әртүрлі қауымдар арасындағы шайқастар мен алауыздық салдарынан дулаттардан оның бір бұтағы - хазарлар бөлініп шығады

Соңынан дулаттар арғындардың қысымына шыдамай, Жетісуға бет бұрды, одан соң Еділ территориясына қоныстанды

Олардың бұл іс-әрекетіне Балаәмір (Бұламір, Баламбер) басшылық жасады. Балаәмірдің інісі Бөржігін (Шыңғысханның ата-бабасы) және дулаттардың кішігірім тобы арғындардың билігін қабылдады * * * Белгілі қазақ ғалымы Мекемтас Мырзахметов Есік қорғанындағы Алтын адамның «күміс алқабы» мәтінін түркістандық ғалым Орынбай Бекжанов жаңадан оқып шыққандығы жөнінде қызықты мағлұматтарды хабарлады. Онда былайша жазылған делінеді:

«Шапырашты, Сіргелі, Ошақты Бәйдібекке сәлем беруге келеді» («Аңыз адам» журналы №3 (135), ақпан 2016 жыл) Қазақстан ғылымының ғұламасы осы мәтін негізінде Дулаттың атасы Бәйдібек б.э.д. V-ІV ғасырларда өмір сүргендігі жөнінде қорытынды жасайды

Тарихи мағлұматтарды дәл осылайша тұжырымдау шын мәнінде біздің ізденістерімізге жақын. Біздің көзқарасымызша, алғашқы ата-бабамыз Дулат бірнеше ғасырлар бұрын ғұмыр кешкен

Ғалым Б.Алтаев осы жағдай туралы былай деп жазады:

«Ал Байди (тайпа - Ә.Д.) ¥лы жүз қазақтары тайпаларының жинақтауыш атауы Бәйдібек. Осы орайда Л.Гумилев жазған мына бір пікір көңілге қонымды:

«к степной группе ди относится: теле, усуни и загадочные бай-ди»

Осы тексте айтылып отырған «усундар» қазіргі үйсіндер, ал «бай-ди» қазақ шежіресіндегі Бәйдібек

Қиыршығыс тайпаларының этногенезін зерттеген ғалым Г.М. Васильевич:

«Этноним бай впервые упоминается китайскими источниками в 694-250 г. до н.э., как названия одной группы динлинов - Байди»

(Б.Алтаев. Үйсін-сиқымның шығу тегі. Шымкент, 2011,6.13-14)

* * *

Археология мәліметтері бойынша Алтай, Оңтүстік Сібір, Монғолия, Солтүстік және Орталық Қытай тарихының материалдарын зерттеп, біз барлық деректерде дерлік үйсіндер мен дулаттардың таңбалары басымдық мәнге ие екендігін анықтадық

Ғұндардың таңбалары қайда болуы мүмкін деген сауалдар да көкейден кетпеді. Бірақ оларды біз, өкінішке орай, таба алмадық. Мұндай таңқаларлық жағдай бізді қатты елеңдетті

Біз ізденістерімізді одан әрі жалғастырып, тыңғылықты түрде барша деректерге талдау жүргіздік. Соның нәтижесінде біз күтпеген жаңалықтарға тап болдық.

Бұдан алдыңғы тарауда біз гуньмо сөзінің қытай тілінде үйсіндер билеушісінің лауазымын білдіретінің жазған едік; ол Күннің әміршісі немесе Күн қүдайының елшісі деғен мағынаны айқындайтын

Түркі тілдері нүсқаларында гунь (күн) сөзі кун, хун, гун, сон, сюн, қон, қояш» түрінде айтыла береді. Нәтижесінде ғұндар, хундар, сүннулер сөздерінің этноним еместігіне, олардың күнге табынушылардың, тәңіршілердің діни біркелкілігі екендігіне көз жетеді. Күнге табынушылар өздерін күндер (хундар, ғұндар, сүйіндер) деп атады

***

К.А.Иностранцев «Хунну и Гунны» Л.1926 еңбегінде жазады: