ҰЛЫ ЖҮЗДІҢ ОЙСЫЛ ҚАНАТЫ

Өмірден ертерек кеткен ғалым Құлмат ӨМІРӘЛИЕВТІҢ бұл еңбегі толық аяқталмаған. Сондықтан оның әлі толықтырылуы тиіс тұстары кездесуі мүмкін.

Құлмат ӨМІРӘЛИЕВ

Өмірден ертерек кеткен ғалым Құлмат ӨМІРӘЛИЕВТІҢ бұл еңбегі толық аяқталмаған. Сондықтан оның әлі толықтырылуы тиіс тұстары кездесуі мүмкін. Дегенмен Сіргелі тайпасының арғы тарихын білу үшін бұл еңбек зор мәнге ие. Соған орай біз еңбектің «Ұлы жүздің Ойсыл қанаты» бөлімін беруді жөн деп таптық.

Ұлы жүздің Ойсыл қанаты өз шежіресін хан Жәнібектің билігі жүрген 1450 жылдан бергi жерден бастайды. Жәнібектің хандық билікті күшейту күресі әрі үстемдік, зорлық күресі болды.

Осы өзара соғыста Ойсылдар қатты қырылды. Оны «Ойсылдың отыз ұлы және хан Жәнібек» деген аңыз растай түседі. Арғы дәуір шежіресін ұмытып, олар өз шежіресін осы қырғыннан аман қалған ұрпағынан бастайды. Негізінде Сіргелі өте көне ру. 1220 жылдары Шыңғысқа барған Үйсін би Майқы би Сірге тамғалы dep айтылады. Сіргелі бұл кісі аты eмес, байырғы ру аты. Осы рудың аталарға жіктеліп барып, руларға екінші айналуы арқылы байырғы ру Сіргелі тайпа, біріккен 11 рулар өрбіген атына айналды. Қазіргі Сіргелілер аталас жұрттан ру-руға бөлінген халыққа айналған.

РЕДАКЦИЯДАН: Шындығында Сіргелі қазір 12 ру және 5 ата руға айналмай сол рулардың ішінде жүр.

КӨНЕ ТАЙПА ТУРАЛЫ ТАРИХИ БОЛЖАМ

Әдіһам ШІЛТЕРХАНОВ

Қазақ халқын құрайтын қай тайпаның да замана көшіндегі жолына көз жүгіртсек, тарихы ежелгі дәуірден басталатынына көз жеткіземіз. Олар мыңдаған жылдар бойы сапырылыса араласып, бірде өшіп, бірде қайта түлеп, осалдары күштеріне сіңісіп жатты. Теңіз толқынындай тулаған, құйындай ұйытқыған заманалар түкпірінен Сіргелілердің текті-көін дәл табу, әрине, оңай шаруа eмес. Сөйтсе де, тайпа тарихын байсалдылықпен тереңдей зерттеуге ойтүрткілік мақсатта болжам жасауға тәуекел етіп отырмыз.

Сіргелі — қазақ, өзбек, қарақалпақ, ноғайлы халықтарының құрамына енген тайпа. Арғы тегін «Орхон- Енисей» жазбаларында тасқа шекілген тарихи деректерде СІР тайпасынан көргендеймін.

Тоныкөк жырындағы Түрік-Сір жұртына қатысты жолдарға көз жүгіртейік:

Түрк йок болту,

Түрк сір будун йеринте бод қалмаду.

(Түрік халқы қырылды,

Әлсіреді, жойылды.

Түрік сір жерінде тірлік қалмады).

(РЕДАКЦИЯДАН: Бұл жерде Тоныкөк Ойсын қырғынын айтып отыр dep болжауға негіз бар.)

Түрк сір будун йеринте іді йордмазун!

Усар, іді йоккусалумі — тiрмен.

(Түрік сір халқының жерін жат баспасын!

Сол дұшпанды жояйық!).

Бен йок ертім ерсер,

Қапаған қаған

Түрк сір будун иеме,

Бод иеме, будун иеме

Кісі иеме іді йок ертечі ерте!

(Немесе мен де жоқ болсам,

Қапаған қағанның,

Түрік сір халқының жерінде

Елде де, халық та

Жан да, ие де болмас eді!).

(Тоныкөк жырының 1.11.60 шумақтары. Мырзатай ЖОЛДАСБЕКОВ аудармасы)

Осы үзінділерден сірлердің түріктермен туыс, етене жақын бір қауымдас ел екенін байқау қиын eмес.

Сір тайпасын көбірек зерттегендердің бірі — петерборлық ғалым С.Г. Кляшторный. Ол: «Қытайларда «Р» дейтін дыбыс жоқ. Сондықтан да олар Сір сөзін «Се» деп жазады. Олай болса «Сір» тайпасының тарихын қытайлардағы Се-Янто болып жазылған деректерден алу керек», — деп ескертті. С.Г.Кляшторный еңбектерінде Се-Янто (сір) жәйлі деректер молшылық.

Тегі түрік, шуаш халқының ұлы перзенті, Ресейден шыққан алғашқы қытай тарихын танытушы Н.Я.Бичурин Се-Янтоны (Сірді) ғұндардың Теле тармағынан өрбитеді. Се-Янтоны (Сірді) Н.Я.Бичурин: «Орталық Азияның шығысында біздің заманымыздың бір мыңыншы жылдарында өмір сүрген түрік тілдес тайпалардың ішінде ең құдіретісі eді», — деп жазыпты. Н.Я.Бичурин «Таншуда» Се — (сір) бір ру, Янто — бір ру, Се-янто сол екеуінің одағынан тұратын тайпа екенін, оның ең күштісі Се (сір) екені, тілі, тірлігі, кәсібі жағынан түріктерге етене жақын, туыстас екенін, тарихи тағдырларының да бір қосақта екенін баяндайды. Қазақ ғалымы С.М.Ақынжанов Се-янто — (Сір) бір кезде өте күшті тайпа ретінде өзінің дербес мемлекетін құрғанын айтыпты.

РЕДАКЦИЯДАН: Бұл дәуір Ойсын бабаның билік құрып тұрған кезі деп болжауға негіз бар.

Біріншісі түрік қағанаты құрыларда, түріктер жаулаған теле тайпаларының ішінде Се-янто (Сір) да болатын. Се — янто (Сір) тайпасының ыдырап, оның бір бөлігінің қазіргі Шығыс Қазақстан жеріне қоныс аударуы сол кезден басталады. Бұл Се-Янто тайпасының әлсіреген кезі-тін. «Күштері түгінетіндей ауыр салмаққа шыдамай, 627-жылы Теледен тараған ұрпақтардың бәрі дерлік бас қоса көтеріліп, 630-жылдары Шығыс-Түрік қағанатын тізе бүктірді. Содан былай «Түрік-Сір» одағы пайда болды», — дейді тарихшы С.Г.Кляшторный.

Түріктермен біріккен Се-Янто қайтадан тез есін жиып, іргелі елге айналды. Күшейген елге қашан да күдікпен қарап келген Қытайдың Таң императоры 646-жылы Се-Янтоны сол кездегі қағаны Бачжоға қарсы Ұйғыр, Пугу, Боланго тағы башка ру-тайпаларды біріктіріп, айдап салды. Бұл уақыт Се-Янто тайпасының қаралы жылдары dese дe болады. Толық жеңілген тайпаның жетпіс бес мың үйі батысқа қарай қашады. Тарихшы Г.Малявкиннің көрсеткеніндей, 648-жылдың күзінде жау оларды да қуып жетіп, турап тастайды. Бірлі-жарымы ғана қазіргі қазақ даласындағы Сыр, Қаратау жағына, Алтай өңіріне бөлшектене жансаугалап кетеді. Бірақ, тағдыр бұлардың маңдайына жер бетінен біржола құрып кетуді немесе күштердің құлдығында, жат елдің құрамына сіңісіп кетуді жазбады. Ержүрек тайпа өздерінің елдігін бұл жолы да сақтап қалды. Қаншама жылдарды араға сала бастарын құрап, ер-азамат қайтадан атқа қонды. Түріктерді Бумын билеген кезде солармен одақтасып, қытай-ұйғыр басқыншыларына қарсы жасалған жорықтардың қалың ортасында болды. Сөйтіп, бұл жолы олар бір кезде жау қолынан қырғын тапқан, шексіз жапа шеккен қандастарының кегін қайтарады.

Осыдан кейін-ақ, қанды тарихтан тағылым алған, бұрыннан бауырлас түрік пен СІРГЕЛІ біржола ажырамас дос, сенімді серік ретінде одақтасып кетті. Орхон ескерткіштерінің бәрінде «Түрік-сір» dep бір жазылуы сондықтан.

735-жылдан кейін «сір» деген сөз ешбір тарихи жазбаларда кездеспейді. Оның орнына «түрік-қыпшақ» ел атауы пайда болды.

РЕДАКЦИЯДАН: Ойсын қырғыны осы кезеңде болуы мүмкін деген жорамал қисынға келеді.

Қатты науқастанып, одан әрең жазылып, қайта туғандай күн кешкен адамдар әзірейілді адастыру үшін өздерінің бұрынғы аттарын тастап, жаңа ат қойып алатын салт моңғолдарда барын жазыпты ғалым Н.Л.Жуковская өзінің еңбектерінде. Қайта-қайта жеңіліп, жолы болмаған сір тайпасы моңғолдардың сол салтымен атын өзгертіп, қыпшақ аталып кетуі ықтимал деген болжам айтады ғалым С.Г.Кляшторный.

Тарихтың сол бір кезеңінде сірлердің жолы болмағаны рас. Бірақ, қыпшақ бір тайпа ne рудың ғана аты болса, С.Г.Кляшторный болжамын ойланып көрер едік. Қыпшақтың сол дәуірде әлденеше тайпалар мен рулар бірлестігі болғаны

бүгінде айдан да анық қой. Тіпті, моңғолдық қазақ археологы Қаржаубай Сартқожаұлы сол кезде тасқа жазылған қыпшақ бірлестігіне кіретін көптеген тайпалардың аттарын да тауып, әйгілейді. Олай болса, осындай үлкен, қазақта тоқсан екі баулы dep аталатын тайпалар бірлестігі жолы болмаған жалғыз тайпаның өзгерген атын иемдене салды deу қисынсыздау. Оның үстіне түрік-сір сияқты ғұн ұрпақтары моңғолдардың атын өзгертетін салтын қабылдаған болса, ол тарихқа қалай да қайталанса керек eді. Ал, түрік-сір тарихы ондайды білмейді.

Біздіңше сол зандарда қатты бір күйзеліске, жойқын шабуылға ұшыраған, саны аз сір тайпасы кейіннен тарихқа айтулы орынға ие бола алмай, бірақ, өздерімен қандас, құдірет-күші басым тайпалар бірлестігінің құрамында, дәлірек айтсақ: қыпшақ, оғыз бірлестіктерінің ішіне енеп кеткен сияқты.

Енді Сіргелі сөзінің төркіні мен оның тереңнен тартылатын тарихына тоқталайық.

Сіргелі тайпасының тарихын зерттеген ғалымдардың бәрі deрлік «Таңбасы сірге болғандықтан, тайпа да Сіргелі аталып кеткен» деген тұжырымға тоқтапты. Қазақта Балталы, Бағаналы, Шанышқылы сияқты руларды таңбасына қарай атау салы болғанын жоққа шығара алмаймыз. Бірақ, тайпаға таңба аты қойылмайды. Өйткені, ол тайпа аты таңбадан бұрын пайда болады. Таңба кейін шыққан. Мысалы, бабасы баласының немесе немересінің атын ала алмайтын сияқты.

Сірге деген сөздің өзі қайдан шықты, соны болжамдап көрейік.

Қытайда сақталған жазбаларда Се-Янто (сір) тайпасының құдірет-күшін сипаттай келіп, bir кезде олардың екі жүз мың әскері, әр жауынгердің төрт-төрттен ат-көлігі болғаны айтылыпты. Тарихқа жылқыны мұншалық мөлшерде өсірген тайпалар көп eмес. Жылқы қадірін жақсы білетін түрік-сірлер атқа мінуге ыңғайлы шалбарды, үзеңгіні ойлап тапқандарындай, сіргени дe ойлап табулары әбден-ақ ықтимал.

Сірге құлынның басына ноқта секілді кигізіледі. Құлын жайылғанда, сірге (ноқтаның кеңсірігіне бекітілген кішкентай қалақ таяқша) төмен салбырап тұрады да, жерден шөп жұлып жеуіне инедей кедергі келтірмейді. Ал, құлын енесін ембек болып, тұмсығын жоғары көтергенде, таяқша тікірейіп қалады да, биенің емшегіне қадалады. Ондайда бие шошып, құлынды бауырына алмайды. Сірге (Бұл арада қарама-қайшылық bar.

Сірге биеге eмес құлынға салынатын болар. — Ред.) салынған биені өрісте жүргенде-ақ тәулік бойы сауа беруге мүмкіндік bar. Құлын да енесімен бірге жайылып, қауіп-қатерсіз жүреді. Кішкене болғанымен, көшпелі қазақ үшін тұрмыстық маңызы күшті, шаруаға қажет мұндай жаңалықты ең алғаш жылқылы ел — сір тайпасы ойлап тауып, соған орай сірге аталып кетуі мүмкін dep ойлаймын.

Тағы бір ескеретін жәйт - сіргелілер таңбасы жалғыз «сірге» eмес, сіргелі тайпасында сіргеден бөлек ашамай, қурай, үш тармақ (қарға тұяқ тәрізді) т.б. таңбалар бар. Сірге таңбасының өзі түрлі нұсқада кездеседі. Сіргеліге жататын Тутаңбалы руларының да өз таңбасы болғаны күдік туғызбайды. Сіргелінің (Бұл арада арғы ұраны деу керек. — Ред.) ұраны — Бақтияр. Сонымен қоса Сіргелі тайпасына жататын рулардың Елібай, Байтемір, Ақшабдар, Тайлақ, Есболат, Дауылбай, Тоғанас, Жаңабай deген дe ұрандары bar. Сіргелілердің ашамай таңбасы Орта жүздің Керей, Кіші жүздің Телеу руларында да кездеседі. Ал, үш тармақ таңба ноғай, өзбек, қарақалпақтардың құрамындағы Сіргелілерде сақталыпты.

Сіргелі тайпасының таңбасы мен ұрандары мұншалық көп болуы тайпа тамырының тереңдігін, әр ру жеке-жеке таңба men ұран иеленген, кезінде етегін кең жайған ұлысты ел болғанын бейнелейді. Осындай етек-жеңі кең тайпаның бір руға ғана берілген сірге таңбасымен атала салуы қисынсыздау. Оның үстіне тайпа men руларға таңба беру жоралғысы тайпалардың өзінің пайда болуынан көп кейін шыққанын жоғарыда ескерттік.

Сіргелінің көне тайпалардан екенін айғақтайтын басқа да дәлелдер толып жатыр. «Қазақ тарихының Геродоты» атанған А.Левшин ұлы жүз Үйсін, Дулат және Сіргеліден тұрады dep бекер айтпаған. Сіргелі тайпасының ежелгі тайпалардан екеніне көз жеткізу үшін, оның қоныстану жағрапиясына бір сәт көз жүгіртіп өтсек te, көп нәрсе айқындала түседі.

Сіргелі қазақтың ғана emes, өзбектің Локай, қарақалпақтың Қият руларының, Қап тауының терістігіндегі ноғай халқының құрамына да кіреді. Ал, Сіргелілердің Айтбозым руының bir бөлігі Алтай жағында тұратын Албандарға сіңісіп кеткен. Моңғолияда тұратын Сіргелілердің айтуынша — Қытайдың өзінде үш мыңдай сіргелі тұрады eкен. Өзбекстандағы Ташкент облысының көп жерінде, әсіресе, Сіргелі стансасының маңында,

Қазақстанның Сарыағаш, Келес аудандарымен шектесетін елді мекендерде Сіргелілер көп.

Қазақстанның өзінде Сіргелі тайпасының ең қалың шоғырланған жері — Оңтүстік Қазақстан облысының Шаян, Сасық, Бөген, Бөржар, Бадам, Келес өзендерінің бойы, Шыршық пен Сыр бойының төменгі жақ беті, Қазығұрт өңірі, ілгері Жәнібек пен Керей ханға ілесіп кетіп, қалып қойған dep жүрген біраз Сіргелі Қаратаудың теріскейіндегі Құмкент, Бабаата маңы, Шу мен Талас бойында да bar. Сіргелі тайпасының оынша кең өлкеде тардай шашылып жатуы да оның бір кездері үлкен тайпа болғанын бейнелейді. Екінші жағынан замана қыспағына қалып, тайпааралық ұрыс-соғыста жолы болмай, түрлі індет, ашаршылық, тағы башка тағдыр тауқыметінен жапа шегіп, сан жағынан әлі дe bir кездеgi толықсыған деңгейіне көтеріле алмай келе жатқаны да ақиқат. Ғасырлар бойы тарих назарынан қаға беріс қалуы, зерттелсе — үстірт зерттелу себептері дe осында dep ойлаймыз.

Сіргелі тайпасының негізгі рулары Батыр, Жайдак, Қарабатыр, Елібай, Жаңабай, Қаракөңірдек, Ақкөңірдек, Байжігіт, Тутаңбалы, Айтбозым, Шал, Қайшылы (Рулар шатасып, ауысып кеткен. — Ред.) сияқты руларының аталарын ғасырлар бойы жаңа рулардың пайда болмауы да бұл тайпаның кемелденіп өсіп-өне алмай келе жатқанын көрсетеді.

Қайтсе дe Сіргелілер XI-XVIII ғасырларда аяқ астынан пайда бола қалған yok. Бұл ғасырлар олардың тарих назарына іліккен ғана мезгілі. Сіргелі тайпасының тарихын да халқымыздың басқа тайпалары сияқты әріден іздеу керек. Сондықтан да Сіргеліге байланысты көптеген деректермен таныса келе, Түрік қағанатындағы СІР — қазіргі СІРГЕЛІМЕН бір тайпа деген тұжырым түйіп отырмыз.

Жағрапиялық атаулар, сол жерді иемденген, мекендеген халықтар, тайпалар, рулар, тіпті, жеке адамдар аттарымен дe атала береді. Соның мысалы ретінде Әмудария мен Сырдарияны алып қарайық.

Орта Азияның ұлы өзені Әмударияға o баста сол жерді мекендеген оғыз тайпа бірлестігінің аты берілген. Бірақ, өзеннің өн бойының бәріне emes. Әмудария Бахш пен Пяндж өзендерінің қосылған жерінен басталады. Өзеннің Атырауға құятын аяғын Ұзбой, орта тұсын Оғызсу (Өгізсу) деп атайды. Гректердің жазба

деректерінде сол тілдің үндестік заңына бағындырып, Оғызды — Окс; Оғызсуды — Оксус деп атаған. Оғызсу (Оксус) бойы оғыздардың бір заманда иемденген қонысы болғандығы бұл күнде баршаға мәлім. Осылайша көп жағдайда жағрапиялық атаулар тайпа тарихының ізі іспетті, зерделеген адамға көп нәрсені аңғартады.

Ертедегі көшпенділер (тіпті, қазір де кездеседі) бір жерден ауысып, екінші бір жерге қоныс аударғанда, өздерінің аттарын жаңа қонысқа да беріп отырған. Осы уақытқа дейін жағрапиялық карталарда жер аттарының қайталана беретіні сондықтан. Сырдарияның жиегінде көне Отырар қаласынан сәл төмен Оксус (Оғызсу) қаласының орны бар. Атақты ғұлама Әбунәсір әл-Фараби сол қалада туылған. Сол қалаға Өгіз (оғыз) сайы келіп тіреледі. Ол сайдың бір заманда дария арнасы екендігі күмән тудырмайды. Әмудариянның ежелгі Оксус (Оғызсу) атауының Сыр бойында жүруін тек қана оғыз тайпасының Сыр бойына қоныс аударуымен ғана түсіндіре аламыз. Оғыздар Сырдарияның көне Отырар өлкесінде мекендегенін дәлелдейтін басқа да деректер толып жатыр.

Жиырма төрт тайпадан құрылған Оғыз бірлестігі Махмұт Қашқаридың еңбектерінде Бұзық, Ұшық болып екіге бөлінген. Бұзықтар салдырған Бұзық қаласының орны күні бүгінге дейін бар. Ол — Отырар ауданындағы Ақтөбе дейтін ауылда. Шаян өзенінің бойындағы сір тайпасының астанасы болған СІРГЕСАЛДЫ қаласы Бұзық қаласынан небәрі он бес шақырымдай ғана жерде. Сыр бойының осы өңірінде оғыздар құрамында болған Теке, Шәуілдір сияқты ру аттарымен аталған қала орындары да сақталған. Сыр бойының төменгі бойын Аралға дейін оғыздар мекендегенін араб тарихшысы Ибн-әл-Әсір еңбектерінен де көреміз. Сол оғыздардың құрамындағы тайпалардың бірі — Сір (сыр). Әмударияны Оғыздардың атымен «Оғызсу» деп атағандай, Сырдарияның да Сір (сыр) тайпасының атымен аталуы ғажап емес.

Сырдария — Нарын мен Қарадария өзендерінің қосылған жерінен басталады. Ежелгі аты — Яксарт. Арабтар жаулап алған өлкелеріндегі жер-су аттарын өзгертуге мейлінше әуестенген. Сол салтымен Әмударияны — Жайхун, Сырдарияны — Сихун (Дұрысы Сейхун шығар. — Ред.) деп атаған. Бірақ, бұл атаулар тарихи негізі жоқ, жасанды болғандықтан, уақыт талабына төтеп бере алмай, соңынан ұмытылып кетті. Яксарт деген атау

— 89 —

дарияның өн бойына емес, тек жоғарғы жағына, дәлірек айтсақ, Нарын мен Қарадарияның қосылысынан бастап, Шыршық өзенінің дарияға құйылған жеріне дейінгі аралыққа берілген. Ал, Шыршықтың құйылысынан Аралға дейінгі аралық ежелден Сыр деп аталған. Өйткені, ол о бастан Сір (сыр) тайпасының атамекен, құт қонысы болған. Шыршық өзенінің атауы Сырдың шыққан жері деген ұғымды білдіретін Сыр-шық деген сөзден құралған ба дейміз. Сіргелі деп аталатын темір жол бойындағы елді мекен де осы Сыр-шыққа тиіп тұр.

Белгілі тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснама» кітабындағы «Сыр» деген сөзге түсініктеме берген ғалым М.К. Әбусейітова Гизенгаузеннің Алтынорда тарихына байланысты зерттеуіне, сондай-ақ, атақты шығыстанушы С.Г.Кляшторныйдың еңбектеріне сүйеніп: «Сыр» деп Жент қаласының маңындағы Жошының балалары мен немерелері астана қылған, дарияның төменгі ағысындағы Сырорда аймағын айтқан. Бұл ат XIV ғасырда емес, XIII-XIV ғасырларда пайда болды. Яксарт деген атау дарияның орта және жоғары ағысындағы аймақтарға байланысты біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырдағы деректерде айтылады. «Сыр» деген — ежелгі сақтардың өзеннің төменгі ағысына берген атауы. Бұл аттың екі мың жылдап сақталып келгені былай тұрсын, көшпелі өзбек тайпаларының Орта Азиядағы екі дария аралығы мен Арал маңын жаулап алуына байланысты өзеннің өн бойына түгел берілді» деп жазыпты.

Жалғыз Сір емес, XII-XIV ғасырлар арасында саяси биліктен айырылған ғұндардың теле тармағына жататын көптеген ру-тайпалары тарих сахнасынан түсіп, атаусыз қалғаны мәлім. Сір (сыр) — солардың бірі. XV ғасырда сіргелі (сыр) тайпасының қайтадан тарих назарына ілігіп, парсы тарихшысы Рүзбехан, Абдаллаһ Насруллаһи еңбектерінде көрінуі түрік тілдес тайпалардың қоғамдасып, қайта халық болып қалыптасу дәуіріне сәйкес келеді. Сол кезден басқа тайпалар секілді Сіргелі тайпасы да текті топ ретінде дүниеге қайта мәлімденді.

Сіргелі сөзі әу баста сіргелі немесе Сирдің елі деген сөз тіркестерінің бірігуінен пайда болған. Ондай сөз тіркестері бұрыннан келеді. Мысалы, біздің заманымызға дейін Үйсін ханына тиген қытай қызы төркініне жазған хатында: Үйсін елінде тұратынын айтыпты, Сыр елі, Сыр бойы деген сөз тіркестері қазіргі заманымызда да жиі қолданылып жүр.

— 90 —

Көне түрікше Сирдің елі дегенді Сірігілі дейді. Олай болса, көне түріктегі Сірігілі (Сірелі) деген сөз тіркестерінің қазіргі қазақ тіліне Сіргелі болып өзгеріп жетуі шындықтан онша алыс емес.

Сіргелі тайпасын көптеген оқымыстылардың «сірге» сөзімен төркіндестіре салуына халық арасында кең тараған Сіргелі тайпасының шығуына байланысты аңыздың да көп әсері болуы мүмкін. Аңыз не дейді, енді соған келейік. Сіргелі тайпасы жәйлі аңыздар түрлі-түрлі айтылғанымен, көбіне мазмұны жағынан бір-біріне өте жақын. Сол аңыздардың ішінен Жорабек Рақымберді сақтаған Сіргелі шежіресінен тарихшы Еркебай Бұрлібаев алып жариялаған нұсқасының мазмұнын қысқаша келтіре кетейін.

Үйсін мен Ойсын ағайынды екен. Отыз ұлды Ойсынның ұрпағы да аз болмаса керек. Сол Ойсынның Бораш атты бір жарамды жігіті хан сарайында қызмет етіпті. Көркіне көз тоймаған, батырлығы мен батылдығы елге аңыз сол Борашқа хан қызының көңілі құлайды. Елдің сөзі де, көзі де көп. Сол сөз күндердің күнінде хан құлағына да шалынады. Ақсүйектердің қараға қыз бермейтін заманы.

«Хан етегін қара басты,

Алтынға жез араласты

Кек алмасам жарамас-ты», — деп ой түйген Жәнібек хан Ойсын әулетінен кек алудың жолын іздейді. Елінің әрі еркесі, әрі серкесі болған Борашқа тіке тиісуге тайсақтаған хан уәзірі Қырғиқабаққа ақыл салады. Қырғиқабақтың кеңесімен сазға қырық үй тігіп, Ойсынның атқа мінуге жарайтын жігітінің бәрін Борашты бас қылып құдалыққа шақырады. Келген меймандарды жігін ажыратып, әр үйге бөліп-бөліп орналастырады.

Ішкен шараптың уыты бойға тарады-ау дегенде, «жау келділеп» атой салып, дүрліктіреді. Меймандардың аттарының үзеңгі бауын қиып, өздері босаға аңдып тұрған Қырғиқабақтың жанкештілері жігіттердің үйден шыққанын шыққандай шауып тастай береді. Бірлі-жарым құтылғандары үзеңгісіз атқа жөндеп міне алмай, жауына оңай алдырады. Не керек, Ойсын жігіттері қырылып, хан дегеніне жетеді. Ойсын әулеттерінен құтылдым деп ойлаған хан, бірақ, қатты қателеседі. Ұрпақ жалғаса береді.

Хан сарайында Ойсын Тұрымбет пен оның әйелі (Басқа нұсқаларда жеңгесі. — Ред.) Ізбике қызмет ететін. Екеуі де

— 91 —

он саусағынан өнері тамған, елге танымал шебер еді. Ізбике — киім, Тұрымбет — етік тігетін. Хан оларға тимейді. Бораш өліп, одан екіқабат қалған хан қызы ешкімге білдірмей мал қорада босанып, ойған көңмен баланы қалқалап, жасыра тұрады. Соңына сендердің қандас бауырларың деп, Тұрымбет пен Ізбикеге әкеліп береді. Олардың өздерінің де Нан және Манап дейтін екі баласы болатын. Соларға қосып, ханға білдірмей, Бораштың ұлын да өсіре береді. Нанды қайшы ұстаған әйелден туғандықтан Қайшылы, Манапты жаугершілікте найзаға жарамай ту ұстағандықтан соңынан Тутамғалы деп атап кетеді. Ал, Бораш пен хан қызынан қорада көң үстінде туылған бала соңынан Көңірдек аталады. Бір шаңырақта өскен бұл үшеуі жүре келе үштаңбалы атанып кеткен дейді көне шежіре.

Бораш хан қызымен көңілдесіп жүргенде, ренжіп төркініне кеткен әйелі Ойсын қырғынын естіткен соң, Алшын елінің атақты адамы — әкесі Қыдырбайдың қолында біржола қалып қояды. Өзімен ере келген, Бораштан қалған Құбасай ер жетіп, күндердің күнінде елін, кіндік қаны тамған жерін, бауырларын іздейді. Қыдырбай көпті көрген парасаттылығын бұл жолы да танытып, жиеніне ұялмайтындай етіп енші береді. Көш басына алты ақ бас атан қойып, сусының болар деп, сіргелеген тайы бар, қырық қысырақ айдатып, жолға шығарып салады.

«Әкең дұшпансыз емес еді, атаңды айтпа, сұрағанға Байұлымын дерсің» деп кеңес береді. Кіші жүз Алшын елінен шыққан көш Қазығұртты бетке алып, жүріп кетеді. Сіргеленген тайдың біреуін мінген Құбасайды жұрт соңынан «сірге тайлы бала», «сіргелі» деп атап кетеді. Сол Сіргелі елге келген соң, Ойсыннан өрген ұрпақтың қайтадан басын қосып, үйсіндірге ат шаптырып, олардан да адам алып, кек жолына күреске бел буады. Хан әскерімен соғыс Шаян өзенінің бойында, көне СІРГЕСАЛДЫ қаласының түбінде болады. Хан әскерін ойсырата жеңіп, ата кегін қайырады. Қарауылтөбе, Өлікті деген жер аттары сол қырғыннан қалған дейді. Кей жерлерде Өлікті, Ойсын балаларының қырылған жері деп те айтылады. Атақты Майлықожа ақынның «Ұрлық түбі — қорлық-ты» жырының басында «Шаянға жақын Өлікті» аталатын жер осы Өлікті содан кейін өртеңнен қалып, қайта көктеген бұтадай болған тайпа Сіргелінің атымен аталып кеткенін баяндайды аңыз.

Атадан балаға жалғасып келе жатқан ежелгі шежіре Сіргелі жәйлі осылай сыр шертеді.

— 92 —

Аңыздың аты — аңыз. Онда ықылас, ниеттен туған халық арманы да, жорамал мен қиялға негізделген қисынды хикаят та бар. Сіргелі тайпасының пайда болуы, бұл тайпаның дүниеге келу кезеңі Жәнібек ханнан көп бұрын екені, ноғайлы заманында-ақ іргелі ел болғаны тарихқа мәлім. Демек, тайпа жәйлі аңыздағы хан аты шартты түрде алынған деп ұғынған жөн. Сонымен бірге, бұл аңыздардағы жорамалдар мен хикаяттар ішінде шындықтың дәні жоқ десек, тағы да қателесеміз.

Қазіргі Шымкент-Түркістан тас жолының Шаян өзенімен қиылысатын тұсындағы түгін тартсаң майы шығатын құнарлы жазықтың Өлікті екенін бұл күнде біреу білсе, біреу білмейді. Сол Өлікті жазығында бұл күнде Оңтүстік Қазақстан облысының Ордабасы ауданына қарайтын Қарсыбай Сыпатаев атындағы, «Қарақұм» және Бәйдібек ауданы «Шалдар» кеңшарларының жерлері, «Жиенқұм» бөлімшесі орналасқан. Кеңес өкіметі орнап, жер аттары өзгерген соң, бұл өлкенің Өлікті аты да бірте-бірте ұмыт қалды. Еңсесін ғасырлар басып, едәуір аласарып қалған Сіргесалды қаласының орны да осы Өлікті жеріндегі «Жиенқұм» елді мекенінде. Жер аттары мен Сіргелі тайпасы жөніндегі аңыздарда тарихи шындықтың толып жатқан нышаны бар екенін тағы да бір аңғартып өту үшін айтып отырмыз мұны.

Сіргесалды қаласы Сіргелі тайпасының атамекені Өлікті жерінде болуы да бұл атаулардың кездейсоқ еместігін аңғартады. Сіргесалды қаласының өмір сүру кезеңін зерттеген археолог К.М. Байпақов, А.Н.Подушкин: «Бұл қала Қауыншы, «Жетіасар Отырар, Қаратау өлкесінің IV-VI ғасырына, «Жетіасар мәдениетінің VII ғасырына Бабаата және Сырдың орта, төменгі арасындағы IV-VII ғасыр қалаларымен тұтас келеді», — деп жазыпты.

Бұл топқа оғыз тайпа бірлестіктерінің бас қалалары Бұзық, Шәуілдір, Теке Сіргесалдымен іргелес жатқан қалаларының орындарын да жатқызуға болады.

Ерте заманнан оғыз тайпа бірлестігінің көне қалаларымен іргелес, кейде аралас жатқан Сіргелі тайпасына байланысты жерлердің жатуы көп нәрсені аңғартса керек.

Түрік-сір тайпалары бір кезде оғыздармен жауласқанымен, соңынан бір одаққа бірігіп, қауымдасқанын Орхон бойындағы тас кітапқа жазылған «Тоныкөк» жырынан да көруге болады.

Сол жырлардың Мырзатай Жолдасбеков аудармасындағы

— 93 —

61, 62-шумақтарында былай делініпті:

Мен өзі Білге Тоныкөк жауламасам,

Немесе мен жоқ болсам.

Қаптаған қағанның

Түрік-сір халқының жерінде

Ел де, халық та

Жан да, ие де болмас еді:

Елтіріс қағанның Білге Тоныкөктің

Әрекетінің нәтижесінде

Қапаған қаған Түрік-Сір халқы жасауда.

Түрік Білге қаған түрік-сір халқын

Оғуз халқын көтеріп отыр.

Түрік қағанатының құрамында болған оғыздар ру, тайпалар күресінің нәтижесінде алдымен Жетісуға, соңынан Қазығұрт, Қаратау, Сыр бойына ығысты. Кейінірек Атырау, Еділ бойына қарай қанат жайды. VIII-ғасырда оғыздармен бір одақта болған түрік-сір тайпаларының сол тұстағы тарихи тағдырын оғыздардан бөліп қарауға болмайды. Олай болса, СІР (СІРГЕЛІ) тайпасының Қаратау, Қазығұрт етектері мен Сыр бойына қайта оралуын VII-IX ғасыр, ал, Атыраудың шығысы мен Еділ бойына баруын X-XIV ғасырлар арасы деп айтуға толық негіз бар. Бұл өңірдегі оғыздар салған қалаларға жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары да, басқа тарихи деректер де соны дәлелдей түседі. Бір ғана оғыздар ғана емес, бұл кезең қыпшақ бірлестігінің батысқа қанат жаюымен, соңынан Шыңғыс хан жорықтары мен оған қатысқан Түрік-сір тайпаларының қоныс аударуымен де ұштасып жатыр.

Сіргелі жайлы алғашқы жазба деректерінің бірі әдебиетші әрі тарихшы Рүзбеханның XV ғасырдың аяғы мен XVI ғасырдың басында жазған еңбектерінде кездеседі. Рүзбехан ноғай ұлысына енген тайпалар құрамында Сіргелі тайпасының да бар екенін атап кетіпті. Сол кезеңнің тарихшысы Абдаллах Насруллаһидың «Зубадат әл-Әсар» атты кітабында Сіргелілер туралы құнды деректер бар.

Сіргелілер XV ғасырдан бұрын болмаған ба? Болса, неге тарихи деректер жоқ? Сіргелі тайпасының отаны, В.В. Востров, М.С. Мұқановтар жазғандай, Еділ бойы ма? Жоқ, ол жерге де басқа жақтан келді ме? Келсе, қай жақтан келді? — деген сұрақтар қат-қабат ойға жетелей береді.

Сіргелі тайпасы бір жыл не бір ғасырда пайда бола қалған

— 94 —

жоқ. Олардың арғы тегін түрік мемлекетіндегі Түрік-сір тайпа бірлестіктерінен, IX-XI ғасырдағы оғыз-қыпшақ тайпасынан, қала берді тоқсан екі баулы қыпшақ елінен іздеу керектігі өз-өзінен түсінікті сияқты.

Тарихшы Н.А.Аристовтың Диқанбай батырдан жазып алған шежіресінен бастап, барлық шежірелерде Сіргелі Үйсінмен туысқан Ойсыннан өрбиді. Үйсін, Ойсын болып келеді де, Ойсыннан — Сіргелі, Үйсіннен — Ақсақал, Жансақал болып ары қарай жіктеліп кете береді. Ал, Үйсін тайпасының тарихы тым әріде екенін бұл күнде жұрттың көбі біледі. Үйсін бірлестігі жайлы алғашқы мәліметтер біздің заманымыздан бұрынғы бірінші ғасырдағы қытай жылнамаларында бар. Сонда біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда тарих назарына ілінген Үйсіннің туысы Ойсын мен Сіргелінің тарихы неге XV ғасырдан басталуға тиісті?

Егер біз қазіргі Сіргелі заманындағы Сір (сір) тайпасының жалғасы десек, көп жұмбақтың шешілуі табылып тұрғандай. Бір сәт тағы да Орхон жазуларындағы «Тоныкөк» жырына назар салайықшы.

Ұсын (Үйсін) бұрынғы жерінде жайлап қалған еді,

Табғач қаған жауымыз еді.

Он оқ қағаны жауымыз еді,

Әсіресе қырғыз — күшті қаған жауымыз еді.

Жырда көрініп тұрғандай Табғач, он оқ, қырғыз жау болғанда, үйсін жау емес. Бұл жолдардан туыстықтың, жақындықтың нышаны байқалады.

Сол Тоныкөк жырынан тағы бір мысал келтірейік. М.Жолдасбеков аудармасындағы Тоныкөк жырының 16, 20-шумақтары:

Шақтун қаласына,

Теңіз өзеніне апардым.

Жиырма үш қала талқандады,

Үйсін бунтату жұртын жайлады, — дейді.

Сол бір шапқыншылық заманда тайпалардың шабысып, жан алысып, жан берісіп жатқанын, соңынан жақын қандастарымен қайта топтасып, одақтасып, былайғы жауға тізе қосып аттанып жатқанын жиі көреміз.

Түрік-сірлер де тарихтың өтпелі кезеңінің бірінде оғыз, қырғыздармен өштесіп жатса, екінші бір кезеңінде қырғыздармен бір тудың астында табысып, қытай сияқты

— 95 —

қауіпті жаумен жұп жазбай соғысып жатады.

Түрік-сірмен бауырластығы тарих көшінің өнбойында үнемі көріліп отыратын тайпаның бірі — Үйсіндер. Олай болса, Сіргеліні Сір (Сыр) тайпасының заңды жалғасы, соның орнын жоғалтпай келе жатқан шаңырақ иесі деп қарау керек.

1993-ж. Шығармалары,

ІІ-том, 29-40 беттер.