ҮШ АРЫС

«Жалғыз келіп дүниеге, жалғыз кеткен көкем-ай!»

Бейсенбай Сүлейменов, публицист, жазушы.

«Осы ата сақалы шыққан жігіттің иегіндегі әр қыл түбінде бір-бір періште отырады деуші еді бұрынғылар. Сенің, Садықбек, әр талыңның түбінде бір-бір сайтан сығалап тұр-ау!»

Мұхтар Әуезов

Жол түсіп, қасиетті Түркістанға барған сайын, зиялылар мазаратына соқпай кетпеймін. Онда менің асыл көкем, қазақтың ұлы стирик-жазушысы Садықбек Адамбековтің мәңгілік мекені орналасқан. Сонау ғасырлар тоғысының алғашқы жылында келгенімізде осы бір киелі жерде бокстан олимпиада чемпионы Бекзат Саттарханов екеуі аталы-немередей қатар жерленген еді. Енді, міне, көкемнің қасына үзеңгілес дос-інілері, халқымыздың асыл перзенттері Халық әртісі, режиссер Райымбек Сейтметов, академик Рахманқұл Бердібаев, тағы da басқа азаматтардың қабір-тастары бой көтеріпті.

Курстас досым Көпен Әмірбек екеуіміз кездескен сайын Садықбек көкеміздің адами қасиеттерін, қайталанбас шығармашылық туындыларын еске түсіріп, мәре-сәре болып қаламыз. Әсіресе, сықақ өлеңдерін, көпшілік арасында кеңінен тараған қанатты сөздерін, әзіл-қалжыңдарын сағынбау мүмкін емес. Өйткені, Сәкеңнің айтқан әрбір сөзінің астарында қазақи қалжың, терең философиялық ой жатады. Көкемнің жүрген жері қыран-топан күлкі, кішігірім сахналық қойылым сияқты еді. Бір кереметі авторы, режиссері, тіпті орындайтын актөрі де өзі-тін. Осы көрініс Сәкең жүрген жерде «Көшпелі әзіл-сықақ театры» сияқты жалғасын таба беретін. Адамдардың ол кісіні сағына күтетіні сондықтан да болса керек.

Қайран менің, даралықты да, даналықты да, ағалық қамқорлықты да қатар алып жүрген асыл көкем-ай!..

Садықбек көкем өмірінің соңғы жылдарын Әсем Алматыны тастап, туған жерінде тұрып жатқан-ды. Тағдыр дегеннің қызығы да, күрмеуге келмейтін шыжығы да көп, жұмбақ әлем ғой. Ол әке-шешеден жастай қалып, жетімдіктің ащы дәмін ерте тартқан ұрпақтың өкілі. Арыс қаласындағы балалар үйінде тәрбиеленеді. Ал, өмірінің соңғы жылдарын da сол пансионатта өткізді. Жерлестері ағамызға барлық жағдай жасады. Үй de берді. Күтушісі de болды. Бірақ Сәкең балалар үйін таңдады. Ағайын-туыстың ешқайсысына салмақ салғысы келмеді.

---

Ойлап отырсам, бұл шешім Садықбек Адамбековтің жан баласына ұқсайтын, өз тағдыры, өз өмірі болса керек!

Мен Сәкенді алғаш рет алпысыншы жылдардың басында көргенмін. Әкем Жолдасбек Сүлейменов «Мақталы» совхозында директор болатын. Ол кісі туыс тартып, жыл сайын іздеп келіп, әкеммен қауыша табысып, апталап жатып дем алатын. Мектеп бітіріп, Алматыға келген соң көкеммен жиі кездесіп тұрдым. Телефон шалып, шақырып алатын. Егер бес минут кешіксаң, қара аспанды айналдырып, жерге түсіретін. Марқұм шыдамсызداу кісі eді. Көлденең жұмыстарға араласпайтын, бас иіп, ешкімнен көмек de сұрамайтын.

Кейде ренжіген кезінде: «Осы қу мекен, құмның қойнауынан жерлестері бір кесірткенің баласын қашып кетпесін деп сым торға салып, астына құм төсеп, өлып қалмасын деп алдына су құйып, ауызына шөп түстетіп, Алматыға алып келеді. Ол бес жылдан кейін үлкен қалтырауын болады. Ал, сендер крокодил болып келіп, жүргендері мынау...» Ай, көкемнің сөздері-ай! Шекеңнен мұздай терді бұрқ еткізеді.

Сәкенді есіме алған сайын, КСРО Халық әртісі Асанәлі Әшімовтың айтқан естелігі есіме орала береді. Өздігінше ғажап та қарапайым қойылым сияқты.

«Қыз Жібек» фильмін тапсыру үшін Мәскеуге бардық. Кремльдің іргесіндегі “Россия” қонақ үйіне жайғасып алғасын, Әнуарбек Молдабеков екеуіміз тамақ ішейік deп ресторанға кіріп барсақ, Садықбек Адамбеков жүгерінің шашағындай орыстың сап-сары қызымен отыр екен. Шүйіркелесіп амандастық. Ай-шай жоқ, жанындағы бос орындыққа жайғасып, қазақшалап мал-жан сұрастық. Сәкеннің қолы ашық, қонақжай жазушы deп естігенбиз. Обалы ne керек, официантты шақырып, ас-тамақты аямай алдырды da:

– Әй, кулар, ақыры менің счетымнан тамақ ішетін болдыңдар ғой. Қараap отырмай, мені мына орыс қызға мақтап отырыңдар! – деді. Іздегенге – сұраған, алдымызға жан саламыз ba, жандыра сөйледік. Орысшалап тост көтердік.

– Сіз әлем мойындаған әдебиетшісіз. Алматыда қолға түспейсіз, Мәскеуде көргенімізге қуаныштымыз! – deп алғашқы тосты алып қойдық.

Әнуарбек te құрыққа сырық жалғап, өтірікті шындай, ақсақты дыңдай қып қиюластырды.

Былтыр “Советский писатель” баспасынан сіздің төрт томдық таңдамалыңыз шықты. Алғысөзін Сергей Михалков тамаша жазыпты. Сіздің досыңыз Сергейдің денсаулығы үшін! – деді. Алып қойдық. Сол сол-ақ eкен, өтірікке етіміз үйреніп, бетіміз бүлк етпей, көкемізге көпшік қойған тостарды көбейттік.

– Шекспирден кейін Лондонда өте табысты өткен спектакліңіз үшін! – дедік.

– Токиодо тоғыз рет болдыңыз. “Жапонияның құрметті азаматы” deген атағыңыз үшін! – дедік.

– Америка академиясының профессоры атаныпсыз. Атағыңыз құтты болсын! – дедік.

– Африканың аңшылар қоғамына мүше боп, бұрынағы жылы ұзындығы 15 метр айдаһар анаконда жыланынын атып алыпсыз. Сіздің мергендігіңіз үшін! – дедік.

Ақырында амалымыз құрып, өтірігіміз суала бастады. Не дерімізді білмей сасқалақтадық. Қыза-қыза келе:

– Уважаемый Саке! Вам пора Нобелевскую премию!.. – dey беріп ek, ағамыз.

---

сөзімізді шорт бөліп:

– Әй, кулар, – деді, – осы жерден тоқтай қалыңдар, әрі қарай бүлдіресіңдер!..

Мұндай тапқырлықты, шағын дастархан басының өзін ғажайып қойылымға айналдыру, сөite отырып, ағалықтың ақ жайлауын көрсету tek Сәкен сияқты серілердің ғана қолынан келетін дүние. Кезінде Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов, Ғабиден Мұстафин сынды қазақ әдебиетінің алыптарымен қаламдас, тұз-дәндес болып жүріп, олардың батасын алған. Ал, Жұбан Молдағалиев, Сырбай Мәулетов, Қуандық Шаңғытбаев, Тахауи Ахтанов, Сафуан Шаймерденов, Ғафу Қайырбеков сынды ақын-жазушылармен айнымас достығы жарасқан. Сын садағын арқалағандардың бәрі Сәкенді ұстаз тұтады. Шәкірттері қаншама десеңізші. Ал, оқырманы қара-орман!

Бірде Жазушылар одағында бір топ жас жігіттер Сәкеңe сәлем береді.

– Е, e, ne жазасыңдар? – дейді Сәкен інілерінен.

– Әнгіме.

– Ал, сен ше?

– Мен de – әнгіме, – дейді екінші жігіт.

Сәкең мұрты енді ғана тебіндеп шығып келе жатқан Дәуітәлі Стамбековке қарайды. Ол әупірімде ne айтарын білмей сасып қалады. Өйткені, қасындағы жолдастары “әнгіме” deп жауап бергенімен, бәрі de өлең жазатын-ды.

– Мен de әнгіме жазамын, – деді Дәуітәлі. Айтарын айтса da “ұрлық жасаған балаша” іштей ыңғайсыздана.

– Е, e, керемет eкен, бүгінгі жастардың барлығы шешесінің етегінен бір-бір әнгіме ұстап түскен, – депті Сәкен, таңдана басын шайқап.

Сәкен туған күнін атап өтуге жоқ eді. Межелі күн жақындағанда, іс-сапармен туған ауылына тартып отыратын. Ал, Алматыдағы достары іздеп әлек болатын. Түрлі себептермен алпыс, жетпіс жылдығы da атап өтілмеді. Әлі есімде, алпыс бес жылдығы қарсаңында әкем Сәкенді, театр әртістерімен бірге арнайы шақырып, қазіргі Жетісай ауданының шаруашылықтарын аралатты. (Әкем ol кезде «Қоғалы» совхозының директоры eді). Спектакльдері үлкен табыспен өтті. Авторға үлкен сый-құрмет көрсетіліп, тұлпар мінізіділді. Көкем бұл оқиғаны көпке дейін айтып, ризашылығын білдіріп жүрді.

---

Сексенінші жылдарда Сәкен meni көп іздейтін. Хабар жетісімен үйіне келемін. Сол кездерде ағамыздың “Атылған қыз туралы аңыз” сатиралық романы орыс тілінде жарық көріп, театр сахналарында “Біздің үйдің жұлдыздары” қойылып, көңілі көтеріңкі-тін. Атақты “Аюбайдың ажалы”, “Қожанасыр қақпасы”, “Желтоқсандағы қаралы түн”, одан da басқа ондаған туындылары өз алдына бөлек әнгіме. Ендігі ермегі – “Бір түндегі төрт төбелес” туындысы болатын.

Екеуіміз орталық көк базарға барамыз. Кейде қолжазба салатын, ал, сенбі, жексеннді күндері жеміс-жидек толтыратын қоңыр портфелін көтеріп аламын. Сәкен сауда жасағанда асықпайды-ай. Әр алманы тексеріп, ең үлкенін, қызылын, иісінің аңқып тұрғанын алады. Базардан екі кілә апорт, сонша алмұрт аламыз.

Мінетініміз – троллейбус. Менің шыдамым жетпей, жеңіл машина ұстағым келеді. Оған көнетін Сәкен жоқ.

---

Ағамыз өте әнгімешіл, жүрген жері қыран-топан күлкі. Троллейбуста сұлу қыз-келіншектердің қасына жайғасып ала da, қызықты әнгімені бастайды. Оған әлгі ару мәз-мәйрам. Сол кезде Сәкен портфельден бір қызыл алманы ала da әлгі қызға сыйлайды. Бетінен сүйіп, тамағынан құшырлана иіскейді. Осы көрініс екі-үш рет қайталанғанда, Абылай хан мен Қабанбай батыр көшелерінің қиылысындағы “Столичный” әмбебап дүкеніне de келіп жетеміз. Ондағы сатушылар қыз-келіншектердің барлығы шуласа қарсы алады.

– Аға, кілегейіңіз дайын.

– Сіз жақсы көретін...

Ол кезде дүкендерде бәрі de тапшы eді ғой.

Ал, ағамыз “ғашық болған бозбалаша” әр бөлімге бір соғады. Қыздардың бетінен сүйіп, бір-бірден алма береді. Сәкеннің жүзі бал-бұл жанып, жасарып, сылтып басқан аяғын da ұмытып, қалықтап, ұшып жүргендей болады.

Дүкеннен алған заттарымызды көтеріп, үйге келеміз. Портфельде бірде-бір алма, ne алмұрт қалмайды.

Ертеніне Сәкен тағы da телефон соғады. Мен жұмысымды тастай сала жетемін. Қайтадан – көк базарға!

– Көке, бес-алты күлəсін бір-ақ алайық, – деймін мен.

– Жо-жоқ, – дейді Сәкен.

Тағы da бұрынғы бағыт. Троллейбус. Орталық дүкен. Сыңғырлаған күлкілер....

Қазір ойлап отырсам, Сәкеннің көңілін көтеріп, өмірін өрнектеген de сол бір күміс күлкілер eкен ғой!

Қайран менің, бала көңіл, дархан пейіл көкем-ай!..

---

Ағамыз жаңа ғана іс-сапардан оралған. Жетімдіктің тауқыметі жүрегіне қатты батты ma, әлде жалғызсырайды ma, әйтеуір, бір нәрсеге қапалы eді. Шыдамсызданды, ашуланды. Аядай ғана бөлмеде ерсілі-қарсылы жүрді de қойды. Мен ешнәрсеге түсінбей аң-таңмын.

– Міне, көрдің бе, жол жүрген сайын төс қалтамда хат жүреді. Егер мен жол-жәнекей шейіт болып кетсем, осы хатта бәрі жазылған. Ең алдымен кімдерге хабарлау керектігі, телефондары мен мекен-жайы. Менің сүйегімді Алматыға жеткізуге қажетті жеті жүз сом ақшаның қай қалтамда (жасырын қалтасында) тұрғаны. Сол қаржының қасында арнайы сенімхат bar. Нотариусте расталған. Оны үйдің қасындағы жинақ кассасындағы қыздарға түсіндіргенмін. Сенімхатты көрсеткен адамға сөзге келмей екі мың сом ақша береді. Ол – мені жерлеп, жаназамды шығару, т.т. үшін жұмсалатын қаржы. “Бейшара, ешкімі жоқ eді, көмусіз қалатын болды” deп жұрттың ойламауы үшін...

Мен ne дерімді білмей, аңтарылып тұрып қалдым.

– Есіңде болсын, сен ағайын адамсың, бұлай істемеуге хақым жоқ. Ешкімге салмақ салғым келмейді. Жетімдіктің зардабы әлі күнге дейін маза бермейді...

Сәкен қалшылдап кетті.

– Жүр, шәй ішейік. Одан соң жинақ кассасына барып, мына ақшаны қайта саламыз. Қандай бір қиын жағдай болса da, бұл ақшаның мұртын сындырған

---

емеспін, сындыруға құқым da жоқ...

Қайран, көкем-ай! Ол жылдары жазушы біткеннің асығы алшысынан түсіп тұрған kez eді ғой. Шығармашылық өкілдерін халық ta, үкімет te алақанына салып, құрметтеп жүретін. Ал, Сәкен сияқты жазушылар еліміздің еркесі болатын. Оларды арулап жерлейтін кез-тін...

Арада қаншама жылдар өтсе de, көкемнің ешкімге ұқсамайтын осы бір әрекетін түсінгім келеді. Ойым жан-жаққа алып ұшады. Тығырыққа тірелген сайын, себебін білуге асығамын. Санама келетіні, мұндай әрекет сол жылдары қазекендердің ойына кіріп te шықпайтын. Ал, ағылшын, немісің de, евекендердің de үш ұйықтаса түсіне de кірмейтін жағдай. Көкемнің ойы, o дүниеге қарыз арқалап кетпеу ғой!..

Қайран менің, жалғыз келіп дүниеге, жалғыз кетсе de «Жаным – арымның садағасы, арым – малымның садағасы» deген көкем-ай!

---

Әзіл-қалжыңы қандай үййлесімді болса, оған кең пейіл дархандығы жарасып жүретін, қайран көкем-ай! Осындай ұлы da дара аға-інілері, жер қайысқан оқырманы bar адамның, Ұлы жазушының өмірден жалғызсырап өтуі мүмкін бе? Жок! Бұл – Садықбек Адамбековтің ашылмай кеткен құпиясы, өз әлемі, бізге тапсырып кеткен Аманаты болса керек!..