Жетісу мен Шығыс Түркістандағы дулаттар мемлекеті

Үйсін мемлекетінде тұрғындардың ірі ауқымды және ықпалды бөлігі дулаттар болды, сол себепті де олар дербес өмір сүріп, тыныс-тіршілік жасауға мүмкіндік алды. Олармен барша тайпалар есептесті. Дулаттардың ержүректігі мен саны жағынан өте көп болуы түптің түбінде олардың үйсіндер ортасынан түбегейлі бөлініп шығуына әкеліп соқты. Б.э.д. II ғасырда олар Дулат (Дуло, Дулу) мемлекетін құрды. Осы тарихи оқиға жайлы белгілі шығыстанушы-ғалымдар Н.Я. Бичурин (Иакинф) және Г.Е. Грумм-Гржимайло арнайы жазып қалдырған.

Дулаттардың көшін күнби бастап, оған басшылық жасаған. Мемлекеттің құрамында албандар, суандар және басқа да оған туыстас тайпалар болған.

Дулат (Дуло, Дулу) мемлекеті үйсін елінен солтүстік-шығыс тұста орналасты. Сөйтіп, олар белгілі бір дәрежеде үйсіндер үшін шығыстан өре түрегеліп шабуыл жасайтын көшпенділер ортасында қалқан рөлін атқарды.

Көші-қон және Балаәмір туралы баяндау

Шығыстан ағылған көшпенділердің шетсіз де шексіз ағыны мемлекет тұрғындарының қатарын еселеп көбейте берді. Солтүстіктегі күндердің (ғұндардың) тас-талқаны шыққан құрамын толықтыра түсті. Қоныс аударушылардың барлығы да жергілікті тұрғындардың алаңдаушылығын күшейтіп, мал жайылымдарын күн өткен сайын тарылтты. Дулаттардың бір бөлігі Еділ-Орал өңіріне қоныс аударуға мәжбүр болды. Оларды Ағаржа (150–189 жылдар) басқарды. Ол Еділдің, бұрынғы бұлғарлар мемлекетінің билеушісі бола білді.

IV ғасырдың бірінші жартысының соңында Жетісуға Балаәмірдің (Бұлимар, Баламбер) басшылығымен дулаттар жайғасты. Олар арғындардың тегеурінді шабуылдары салдарынан қоныс аударды. Бұл жөнінде Қази Бараж былай дейді:

Хин патшасының үндеуін есітіп, қытайлар түнде Хин-Батырдың ордасына шабуыл жасайды, сөйтіп, сол маңдағы барлық хондарды қырып салады. Хин-Батырдың әйелі өзінің ұлын үлкен ыдысқа салып, Дуло өзеніне лақтырып жібереді де, өзі сол сәтте-ақ жаулардың қоршауында қалады. Әйелдің қолы мен аяқтарын дұшпандары кесіп тастайды, ол азапты жағдайда қайтыс болады. Микаэл Башту өзінің «Шаң қызы» дастанында бұғының су ішуге келген кезінде өзінің мүйізімен үлкен ыдысты іліп алып, баланы Жетісуға жеткізгені жайлы айтады. Сонда оны масғұттардың патшасы Мар өз қамқорына алып, өсіреді, жетілдіреді. Ол Қазан атты есімді иеленеді де, ер жеткенде Мар патшаның қызына үйленеді, ал өз руын енді Мардуан Дуло деп атайды. Сол арада өзге лагерьде тыныс-тіршілік етіп жүрген хондар жаңа патшаны — Хазарды сайлап үлгереді. Бұл жайлы есітіп білген Қазан масғұттармен бірге (өздерін бажанақтар деп есептейтін) Хазар патшалығына басып кіреді. Хондар сол арада-ақ Қазанның жағына шығып кетеді, ал Хазар қытай түріктеріне қарай қаша жөнеледі, сөйтіп, олардың көсеміне айналады. Қазан хиндерді Құбан судың (Хуанхэ) арғы бетіне тысқыра қуып тастайды да, сол тұста өзінің туы — найзаға бекітілген түрлі-түсті ленталы қызыл реңді жүн шары бар жалауын орнатады. Бұл аждаһа Ельбеген — хондар табынатын қанатты жыланның масғұттар қиялындағы бейнесі-тұғын. Масғұттар Елбегенді Баражд деп атайтын. Бұл хондарға ұнамайтын, олардың Елбеген туралы өзіндік бейнесі бар еді. Және де олар масғұттардың туын Ежіктің байрағына ауыстыруды талап етті. Патша бұнымен келіспей, бұл жайлы әңгіме қозғауға мүлдем тыйым салды. Хондар 400 жыл бойы мұндай қорлық пен зомбылыққа көнуге тура келді және өздерін қоршаған Дуло руының масғұттарына жеккөрушілік пен кекке тола сезімдерін күшейте берді. Ақырында, Қазан Жілкі ұрпақтары тұсында хондардың шыдамының шегі күрт үзіліп, олардың басым бөлігі қытайлар мен түркімендерге иек артқан Хазар Дугар ұрпақтарына қосылды. Дугар сонымен бірге масғұттар мен үрмілердің араласы болған және үрмі тілінде сөйлейтін башқұрттардың қолдауына қол жеткізді. Олардың қонысы бажанақтардан солтүстікке және Хон тауынан батысқа түгелдей жайылды. Хон тауы мен Кушан шөл даласы аралығында, Хиннан солтүстікке қарай қырғыздар көшіп-қоныстанды. Дугар Жілкінің иелігіне басып кіргенде және оны тас-талқан еткенде, кейбір масғұттар қырғыздарға, қаңлыларға барып пана тапты. Дугар осынау қырғыздарды тізе бүктірген соң, олардың бір бөлігі Сабанның басшылығымен бажанақтарға бет бұрып, сабандар мен бажанақтарға кірігіп кетеді. Сабандар мейлінше көркем әуенмен қырғыз тілінде сөйлей бастады, өйткені оларға масғұттардың сөйлеу ерекшелігі елеулі түрде әсер еткен-ді. Құмандардың, оймектердің және басқа да Дугарға тәуелді болған қырғыздардың көсемі Сабанның ағасы Қыпшақтың есімімен аталған қыпшақтардың ұрпақтары сөйлеген қырғыз тілі қытай түркілерінің тілі әсерінен өрескелдеу әрі тұрпайылау естілетін. Бірнеше түркімен руларының сабандардың құрамына енуі нәтижесінде кірме тілдер жағдайы қандай болды... Тас-талқаны шыққан Жілкі Дугарға бағынуына тура келді. Араға көп уақыт салмай, қорлық пен зомбылыққа шыдамай, Жілкі қарсы көтерілді, бірақ тағы да жеңіліске ұшырап, өлтірілді. Оның ұлы Бұлемар өзіне адал хондармен және масғұттармен батысқа қарай қашып, бас сауғалауға мәжбүр болды... Жетісудан өтерде масғұттардың басым бөлігі хондардан арақашықтықты ұзартты. Артта қалды... Бұлемар да Жетісуда қалуға қатты әрекет етті, бірақ түркімен тайпалары қарсы шықты...

Бақшы Иман. «Жаграф тарихы». I том. Орынбор, 1993 жыл.

Автор түсініктемесі

Жоғарыда келтірілген көлемі ұзақ үзіндіге кейбір түсініктеме берелік. Масғұттар дегеніміз — бұл массагеттер деп тарихта белгілі болған халық. Сабандар мен бажанақтар бұлғар халқының құрамына енген. Хазарлар іргелі тайпаға айналып, кейін өз мемлекетін тіктеген. Мәтіннен байқағанымыздай, қыпшақтар мен қырғыздар — бұл бір халық. Қыпшақтар мен қырғыздар кейінірек Еділ Бұлғариясының оңтүстігіне қоныс аударып, тарихи үдерістерге елеулі түрде ықпал жасайды. Қазақтар бастапқыда қырғыз халқы немесе қырғыз-қайсақ атауына ие болады. Ал Қазан, Хин-Батыр және Хазар шамамен алғанда б.э.д. III ғасырда өмір сүрген. Балаәмір не себепті Жетісуға қарай қашып бас сауғалады және неге сол жерде қалғысы келді? Өйткені, мұнда руластары — дулаттар өмір сүрді.

Балаәмірдің басшылығымен дулаттардың әлеуетті әрі күшті бөлігі Еділ өзені маңына бет түзеді. Олармен бірге көш керуеніне қосылып, солтүстік ғұндардың, сабандардың, бажанақтардың, массагеттердің және басқа да тайпалардың қалған ұрпақтары жолға шықты. Әлсіз рулар мен тайпаларды бойларына жұтқан олар бірте-бірте айбарлы да қуатты күшке айналды. Мұндай құбылыс әлі күнге шейін әлемдік стратегияда кең қолданылады.

Көштен қалып, олардың соңынан ілеспеген әлсіз дулаттар ендігіде Үйебан деп аталатын жаңа мемлекетті басқаруға кірісті. Оның құрамында албандар, суандар, шымырлар және басқалар болды. Бұл мемлекет 160 жылдан 490 жылға дейін өмір сүрді. Аталмыш ел-жұрт Қара Ертісте Гаогүй мемлекетін құрған теле тайпасының қатты шабуылына шыдамай, жермен-жексен болып жеңіледі.

Дереккөз: Әбдіқадыр Дәуітбеков, «Дулаттар», 108–113-беттер. Мәтін кітаптағы авторлық тұжырымдарды береді; карта мен оның түсіндірмесі түпнұсқадағы нұсқаға сай сақталды.