Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 1–5-беттер

Бектас БЕЙІСБЕКОВ Сағынбек АДАМБЕКОВ Асан ТҰРАБАЕВ Бейсенбай СҮЛЕЙМЕНОВ АҚМЫРЗА ƏУЛЕТІ (Құлшығаш) Тарихи дерек, шежіре-жыр, аңыз-əңгімелер, əулет кестесі Толықтырылып, үшінші рет басылуы Алматы қаласы, 2020 ж.

ƏОЖ 929.5 КБЖ 63.2 А 37 АҚМЫРЗА ƏУЛЕТІ: Жобаның жетекшісі Сүлейменов Бейсенбай Жолдасбекұлы. Алматы: ЖШС « Литера-М » баспасы, 2020, - 745 б. ISBN 978-601-80797-7-4 Бұл кітап тарих қойнауында қалған бабаларымыздың асыл рухын бүгінгі ұрпаққа жеткізген төл шежіреміз, баға жетпес қазынамыз. Елдігімізді растайтын, туыстығымызды айқындай, ағайынның бірлігін сақтай түсетін еңбек. Бабалардың ерлік, өрлік жолын, аманатын арқалап жеткен тарихи, танымдық кітап. Жобаның жетекшісі, əдеби өңдеген əрі жүйеге түсіріп, баспаға дайындаған - Бейсенбай Сүлейменов, «Əдебиет Əлемі» баспасының директоры, Қазақстан Республикасы Президенті сыйлығының лауреаты, публицист, жазушы. ƏОЖ 929.5 КБЖ 63.2 ISBN 978-601-80794-7-4 © «Əл-Фараби» баспасы, 1996 жыл. © «Ұзын Ата» қайырымдылық қоры, 2018 © «Асқаралы» баспасы, 2018 © ЖШС «Литера-М» баспасы, 2020

АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ: Салықбаев Əуезхан Əбжанов Əлімхан – Төраға Исабеков Дулат Медеушеев Тайыр Қосмамбетов Төлебек Мырзақұлов Амангелді Əбдірəсілұлы Нұридін Қаныбеков Шералы Сүлейменов Бейсенбай – Бас редактор Адамбеков Сағынбек Тұрабаев Асан Сүйінбаев Абдулла Сейтжаппарұлы Сейдахмет – жауапты хатшы 3

БІРІНШІ БӨЛІМ Тарих толқындарына үңілгенде АРЫСТАР МЕН АСЫЛДАР Алғы сөз Егемендіктің алғашқы жылдарынан бастап, əр ру өз тарихын түгелдей бастады. Ақмырза əулетінің жақсылары мен жайсаңдары жайлы деректерді көтеріп, Арыс қаласынан Бектас Бейісбеков көкемнің арнайы іздеп келгені əлі есімде. Оңтүстік өңірді, көршілес Өзбекстандағы ағайындарды түгел аралап, көне көз қариялардың, дуалы ауыз – шежірешілердің тарихи деректерін арқалай келгенін жасырмады. Ақмырза (Құлшығаш) əулетінің үш атасын таратқан кестесін бірге отырып талқыладық. Оны жүйелеп, компьютерге тергізіп, Алматы, Шымкент, Арыс, Жетісай қалаларында, Мақтаарал, Шардара, Отырар аудандарында, ағайындар көп шоғырланған елді мекендерде болып, дайындалған деректерді ой елегінен өткіздік. Осы бір міндеттің басы-қасында ардақты ағамыз, Социалистік Еңбек Ері Əуезхан Салықбаев, Бектас Бейісбеков, Тайыр Медеушеев, Дулат Исабеков, Қожамұратов Сəтбек, Есбол Шомпиев, Орынбаев Тұрмахан, Қалдықанов Нəрбек, Оңғарбаев Күмісбек, Тоқбергенов Бүрида, Ғаппаров Əлішер, Төрегелдиев Сейтжаппар, Сейілбеков Қаналбай, Қаныбеков Шерəлі, Бейсенбай Сүлейменов, тағы да басқа ағайындар болды. Жинақталған материалдарды əдеби өңдеу, жүйелеу, кітап етіп шығару маған жүктелді. Міне, осылайша, 1996 жылы «Ақмырза əулеті» кітабы бес мың данамен жарыққа шығып, ағайын-туыстың көзайымына, қастерлі кітабына айналды. Осы туынды шындығында да қазақ руларының тарихын жүйелеген, батыл бетбұрыс жасаған алғашқы кітаптардың бірі еді. Бұл руға бөліну емес, Қазақ халқының біртұтас туыстығын айқындауға мүмкіндік беретін жағдайат. Өйткені Қазақ қыз алып, қыз берісіп өз бұтақтарын – өрісін кеңейтіп отырған. Иə, араға жылдар салып, «Ақмырза əулеті» шежіре кітабы қайта толықтырылып, екінші рет жарыққа шықты. Кезінде түрлі себептермен ұмыт қалған, еліне қорған, халқына қамқор болған батырларымыздың қайсар ерлігі, би- болыстар мен ақын-жыраулардың дана да ұлағатты, шешен де кесімді сөздері бүгінгі ұрпағымен қайта қауышу мүмкіндігіне ие болды. Осындай ұлы тұлғалардың оқырманмен табысуына себепші, белгілі шежірешілер Əлиасқар Байғұтов пен оның ұлы Ақпантай Байғұтов, Кенже Биғонов жəне де басқа озық ойлы азаматтар еді. Олардың барлығына, ағайынның атынан айтар алғысымыз шексіз. Мен олардың айтқан шежірелерін оқый отырып, сонау Х11-ХХ ғасырларда өмір сүрген бабаларымыздың ерлігіне, елдігін асқақтатқан құнды, тарихи деректеріне, ұлағатты өмір жолдарына қайран қалдым. Ал, Ақпантай Байғұтовтың 4

қасында жиырма жылдай бірге жүріп, оның бай шежіре-деректерін қағазға, үн таспаға түсірген, тарихшы Асан Тұрабаевтың еңбегін ерекше айтқым келеді. Ол Ақпантай Байғұтовтан тек Құлшығаштардың ғана емес, басқа да көптеген рулардың шежіре-деректерін жазып алыпты. Уақыт тапшылығынан, шежірешілердің өмірден ерте озуына байланысты əлі де көптеген мағлұматтар жазылмай қалғаны өкінішті-ақ. Бүгінгі көпшілік көзайымына айналғалы тұрған тарихи тұлғалар мұхитта жалт етіп, күнге шағылысқан мұзтауының төбесі сияқты. Алдағы уақытта əлі де іздестіруді, зерттеуді, толықтыруды күтіп жатқан тұлғаларымыз қаншама десеңші? Оларды табу, жарыққа шығару, ұлықтау бүгінгі жəне келер ұрпақтың азаматтық парызы! Бабалар жүктеген аманат! «Елдің атын – ер шығарады, ердің атын – ел шығарады», дейді халық даналығы. Осы орайда, қасиетті де қастерлі Қазақ жерін сыртқы жаулардан қорғап қалған айбынды Алатау батыр мен Төлебай батырды тапқанымыз – мақтанышымыз, баға жетпес қазынамыз. Олар тек қана біздің, Ақмырза əулетінің Ұлы перзенттері ғана емес, бүкіл халқымыздың алтын діңгегі. Себебі бұл батырлар бір рудың туын көтерген жоқ! Қазақ халқының ар-намысын, абыройын асқақтата білген ерлеріміз. Еліміздің қасиетті бір адым жерін де жау қолына берген жоқ. Ар- абыройын таптатқан жоқ. Олардың есімі тарих беттеріне алтын əріппен жазылған, халық жүрегінде мəңгі сақталатын бейнелер – қара керей Қабанбайдың, қанжығалы Бөгенбайдың, Алпамыс пен Қарасайдың, Кенесары, Керей мен Жəнібектің есімдерімен қатар тұр. Ендігі мақсат сол есімдерді қастерлей білу. Жеткіншек ұрпаққа жеткізу. Сонау сұрапыл жылдардың – Қазан төңкерісінің, ашаршылықтың, саяси қуғын-сүргіннің тауқыметінен Қазақ халқындай зардап шеккен халық жоқ шығар. Ресей мен Қытайға, Өзбекстан мен Ауғанстанға бас сауғалап, тарыдай шашылдық. Солардың ішінен Ақмырза əулетінің өкілдерін іздестірген, оларды ата-атаға бөліп жүйелеген, тарқатқан, шежіреші Сағынбек Адамбековтің еңбегі өз алдына бөлек əңгіме. Ағайындардың аманатын арқалай жүріп, бірнеше жыл өмірін осы бір игі жұмысқа арнады. Құлшығаштардың бір қауым ел екенін, олардың ауызбіршілігін, дəстүрін сақтай білгенін, ақсақалдарын үлгі етіп, жастарын мақтан еткен əулет екенін насихаттаумен жүрді. Араласуға шақырды. Мен айтар едім, бұл баға жетпес жұмыс. Барлық ағайын-туыстардың атынан шежірені жинастырған, жүйеге түсірген, қолдау көрсеткен барлық азаматтарға алғыс айтамыз! Мұрынқарақ тауының басында Алатау батырдың жерленген жері табылды. Қасиетті Түркістанда Алатау батырға, Нағанай бек бабамызға ескерткіш орнатылып, сонау Үргенш шаһарынан, бабамыз жерленген жерден қасиетті топырағы əкелініп, қастерлеп қойылды. Жыл сайын Ұзын Атада, Мұрынқарақ пен Түркістанда бабалар рухына арналып құран бағышталады. Ас беріледі. Бұл игі шара дəстүрге айналған. Бұл – арыстарымыз бен асылдарымызға деген құрмет, перзенттік парызымыз. Алда атқарар жұмыс əлі де көп. Ең алдымен арыстарымыз бен асылдарымыздың есімдерін қастерлей отырып, олардың ерлікке толы өмір жолын бүгінгі жас ұрпаққа үлгі етуді басты міндетіміз деп білеміз. Ол үшін: -Батырлар мен билердің, ақын-жыраулардың есімдерін өскелең ұрпақтың есінде мəңгі қалдыру үшін тарихи, əдеби-көркем, танымдық кітаптар жазылып, 5