Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 6–10-беттер

олар оқырмандар арасында кеңінен насихатталса... -Көркем жəне деректі фильмдер түсіріліп, сахналық бейнелері сомдалса. Олар туралы мектеп оқулықтарына, жоғары оқу орындарының кітаптарына енгізілсе... -Есімдерін ауыл-аймаққа, көшелерге берілсе... Кітап оқырмандарына, барлық Алаш азаматтарына айтар өтінішіміз. Егер де тұлғалар жайлы кейбір деректер шалыс кеткен болса, онда алдын ала кешірім сұраймыз. Көптеген деректер шежірешілердің ауыз екі айтқан сөздерінен жазылып алынды. Ал, ең негізгісі, бұл тарихи тұлғалар халқымыздың азаттығы, еркіндігі жолында шайқасқан, руға бөлінбеген дана тұлғалар екенін ұмытпайық. Олардың есімдері, ерлік жолдары бəрімізге ортақ, қымбат! «Рухани жаңғыру» өзіңді, тарихыңды танудан басталады. Бұл шежіре кітап ұлттық кодымызды байыта түсері анық. Ұлттық бірегейлікті тану үшін текті білу керек. Біз Қазақ деген текті ұлттың, киелі əулеттің, Ұлы халықтың өкілі екенімізді мақтан тұтайық, ардақты ағайын! Бейсенбай Сүлейменов, «Əдебиет Əлемі» баспасының директоры, Қазақстан Республикасы Президенті сыйлығының лауреаты, публицист, жазушы. 6

ҰЛТ ШАҢЫРАҒЫНЫҢ АЛТЫН УЫҚТАРЫ Ру – қазақ деген ұлттың шаңырағын көтеріп тұрған алтын уықтар. Тіршілігі мал өсірумен байланысты көшпелі халықтардың экономикалық жəне əлеуметтік жағдайы, салт-санасы мен дəстүрі, жалпы мəдениеті, уақыт пен кеңістіктегі саяси қарым-қатынасы туыстық жақындыққа тəуелді. XX ғасыр босағасына дейін көшпелі тіршіліктен қол үзбеген қазақтардың бүкіл болмысы рулық бастаудан нəр алады. Бұл – халықтың əлеуметтік, құқықтық карым-қатынасына жəне өзін жеке ұлт ретінде тануына негізделген ақиқат. Рулық-тайпалық бірлестіктер қазақ өмірінде ежелден қалыптасқан қандас туыстықты мойындау принципінде жүзеге асады. Қандас туыстықты мойындаған адам сол бірлестіктің экономикалық, əлеуметтік қолдауына ие болды, белгілі бір міндеттермен қатар өз мүддесін қорғау құқығын иеленді. Бұл қазақтың Орта жүз бірлестігінің құрамына кіретін Қоңырат тайпасының қабырғалы руы Құлшығаштарға да тəн. Еліміздегі халықтардың ынтымақтастығы мен татулығын ту етіп көтеріп жүрген Елбасы Н.Назарбаевтың өзі «Тарих толқынында» атты еңбегінде: «...қазақтар үшін ұлттық дəстүрді сақтап-сабақтастырып отыратын мəнді тетік ру болған. Тарих бірыңғай ақ немесе қара деп саналатын балаңдықты көтермейді. Жаңа ғасырға санаулы айлар қалған бүгінгі таңда рулық сананың шектеулі де шетін жақтарын біліп-түсіне отырып, біздің халықтың драмаға толы тарихында рулық психологияның кіріктіргіш рөлі болғанын сезіне білуіміз керек», - деп пікір түйеді. Сондықтан, əркімнің өз руын білуін трайбализмді насихаттау, қазақ халқын жік- жікке бөлу емес, туыстарды тұтастыру, біріктірудің жолы деп қарастырған жөн. «Ұраны – алаш, керегесі – ағаш» халықтың ортақ бірлестігі құрамына кіретін əр ру (тайпа) – өзгелермен тең дəрежедегі құқық субъектісі. Əр ру даму мүмкіндігіне (құрамындағы адам санына, шаруашылығының түрі мен көлеміне) қарай жер үлесін иеленді. Отанды қорғау қажеттігі туғанда яки басқа мемлекеттерге қарсы соғыс ашылған жағдайда əрбір ру қару ұстауға жарайтын еркек кіндікті адам санына сай əскер шығаруға міндетті болды. Соғыс шығындарын халқының қуатына орай бөліссе, жорықта түскен олжаны ортақ іске қосқан үлесіне сай иеленді. «У ішсең – руыңмен» деген қағиданы ұстанған қазақтар туысы қылмыс жасаған жағдайда бүкіл ру болып жауап берді. Билер соты кескен айыпты қылмыскердің барлық қандас ағайыны көтерді. Рудың пайда болу, даму тарихын зерттеуші тарихшылар руларды адамдардың алғашқы қауымдастығы кезінде пайда болып, екі кезеңдік дамуды бастан кешті: матриархат (аналық негіздегі ру) жəне патриархат (аталық негіздегі ру) деп таратады. Олардың пікірінше, шаруашылық жүргізу ретіне орай еңбек күштерінің ауысуы – мал бағу, жер жырту, металл өңдеу, соғысу, т.б., қара күшті қажет ететін ауыр еңбек матриархатты патриархатқа алмастыруына ықпал етті. Рулық қатынаста некелік əдет-ғұрып, халықпен бірге жасасып келе жатқан дəстүр қағидаларының ықпалы күшті болады. Бұл ұлт тамырына балта шабатын бүлдіргіш «жаңалықтар» (бір жынысты неке, нашақорлық, маскүнемдік, ата-ананы тыңдамау, үлкеннің бетінен алу, т.б.) ел ішіне сыналап кірмеуіне тосқауыл болады. Əлем халықтарының барлығы дерлік рулық жіктелуді бастан кешті. Өмір қажеттілігіне қарай кейбір ұлт рулық байланыстарды сақтап қалса, кейбіреулері 7

туыстық жіктелуден бас тартты. Шаруашылығы далалық жайылымдағы мал өсіруге негізделген қазақтарға рулық туыстық мұқтаждық еді. Табиғатқа – жердің оты мен суына тəуелді болып, қысы-жазы көшіп жүру, күрт құбылатын климаттық жағдай, сыртқы жаулардан жəне тайпалар арасындағы қақтығыстардан қорғану туыстық байланысты нығайта түсті. Саяси, табиғи, əлеуметтік, т.б., қажеттіліктер «қарға тамырлы қазақ» болуға итермеледі. Ескіден қалған есті сөздің бірі «Сұраса келсең қойныңдағы қатының қарын бөле шығады». Қазаққа қазақтың жаттығы жоқ: нағашы, жиен, бөле, құда яки басқа бір жолмен ілік-шатыс туыс болады. Таптық жіктелу қазақ қоғамында жоққа тəн құбылыс еді. Ел ішінде бірен- саран «шық бермес Шығайбай» болған шығар. «Батыр – бір оқтық, бай – бір жұттық» заманында ондайлар ұзақ салтанат құра алмайтыны белгілі. Сондықтан, дəулетті адамдар қысылғанда қол көмегін көрсететін көрші-қолаң туыстарының барлық қажетін шығарып отырды. Еншісі бөлінбеген қазақтың қонақ күтуі ерекше екенін досы түгілі, дұшпаны да мойындайды. Рулық байланысты сақтауда қазақтардың құдалық институты үлкен рөл атқарды. Жеті атаға дейін қыз алыспау ұлттың биологиялық-генетикалык қуатын күшейтті. Сондықтан, ел ішінде «Жеті атасын білмеген – жетесіз», «Тамырына қарай – бұтағы, тегіне қарай – ұрпағы», «Тегін не қу, не құл жасырады», т.б., қанатты сөздер қалыптасты. Қазақтар ұрпағым жақсы болсын деп, текті жермен құдаласуға ерекше мəн берді. Жеті атаға дейін қыз алыспау ұстанымы бұзылған жағдайда туыс адамдардың некесінен дүниеге келген ұрпақ əлсіз, жасық, аурушаң болуымен қатар, оның салдары рулар арасын əбігерге салған трагедияларға ұласуы мүмкін. «Алаш» тарихи-зерттеу орталығының президенті Х.Ғабжəлелов қазақтардың генетикалық-биологиялық қуаты ғасырлар бойына жалғасқан сұрыпталудың жемісі екенін көрсете келіп: «Ұлы жүзді – қауға беріп малға қой, Орта жүзді – қалам беріп дауға қой, Кіші жүзді – найза беріп жауға қой» деген сөз тегін шықпағанын айтады. Кеңес өкіметі жеке меншікке шектеуді барынша күшейткен кезеңнің өзінде Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісудың қазақтары үйірлеп жылқы, қоралап қой ұстаған екен. Орталық, Солтүстік һəм Шығыс өңірлерден қоғам қайраткерлері, ғалымдар, өнер шеберлері, еліміздің Батысынан батырлар көп шыққан. Даланы отарлау үшін қазақтардың рулық-туыстық байланысын үзіп, дəстүрі мен салт-санасын, шаруашылық жүргізу тəсілін өзгертіп, рухани əлемін жаулап алу керек болды. Ресей империясы бұны мысықтабан ептілікпен жоспарлы түрде жүргізді. Рулық байланыстарды күшпен жою, туыстар арасына сына қағу, əкеге ұлды, шешеге қызды айдап салу кеңес өкіметі жылдарында тіпті өршіп кетті. Түрі өзгергенімен, мазмұны мен мақсаты сол күйінде қалған отарлық саясат коммунистік идеологияның күшімен жүргізілді. Қандас ағайындар таптарға бөлініп, рулық қарым-қатынас «феодализм сарқыншағы», «ескіліктің қалдығы», т.б., құбыжық атауларға ие болды. Немере-шөбере, туыстар некеге тұрып жатса да тиым салынбады. Қарапайым адамгершілік этиканы, ата дəстүрді бұзғандардың əрекетіне тоқтау салуға талаптанғандар «зиянкес элемент», «пантүрікшіл», «панисламшыл», «жаңа қоғамның жауы» деген жаламен саяси қуғын-сүргінге 8

ұшырады. Атылды, асылды, біразы абақтыға жабылып, кейбірі жер аударылды. Маңдай терімен дəулет құраған, жақын-жуығына қол ұшын бергендер тəркіленіп, мал-мүлкі талауға түсті. Өздері «тап жауы» ретінде жойылды. «Бүлінгеннен бүлдіргі алма» деген көшпелі жұрттың қағидасы қаперіне кірмеген, алақан еті ауырып жұмыс істеп көрмеген жарлы-жақыбайлар бай-бағланды тəркілеуден қолына түскен азын-аулақ малды аз уақытта ада қылып, ойранды отызыншы жылдардың жұтында аштан қатып, ақсөңке сүйегі далада шашылып қалды. Бұның бəрі отарлық салдарынан соңғы үш ғасыр мұғдарында қазақ халқы бастан кешкен ақиқат іс. Осының бəрі жергілікті халықтың рухын таптап, орыстандыру идеясы осы кезеңдерде дүниеге келген ұрпақтар санасына терең таңба салып кетті. Еліміз тəуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін де дербес ұлттық идеологияны жүргізе алмай келе жатқанымыз осының салдары. Дегенмен, сыртқы жəне ішкі күштердің осыншама қыспағына төтеп берген, жер бетінде қазақ деген халықты сақтап қалған қандай күш десек, ол – ұлтымыздың рулық-туыстық байланысы. XX ғасырдың соңында рулық-туыстық байланыстарға жауап-сыздықпен емес, жауыға қарайтын тұтас бір ұрпақ қалыптасты. Бұл – жат жұрттарға тəуелді болған құлдық психологияның жемісі. Ұлттық нигилизм індетіне қарсы тұру – ендігі қазақ баласының төл парызы. Қолыңызға ұстап отырған шежіренің жаңа редакциясы осы бағыттағы кезекті қадам – рулық-туыстық байланыстарды жаңғырту, қалпына келтіру үшін жасалған жұмыстың бір парасы. Əрине, қандас туыстардың рулық жадын ояту үшін бұған дейін де əрекеттер жасалған. Бектас Бейісбеков туысымыздың «Ақмырза əулеті» жинағы осыдан жиырма жылдай бұрын жарыққа шыққан еді. Жекелеген кемшіліктеріне қарамастан, Құлшығаш руына қарасты жұрттың туыстық бірлігін сезінтіп, ағайындарды жақындастыру үшін ол кітаптың пайдасы зор болды. Мына шежіре сонда орын алған олқылықтарды толтырып, жұрттың кəдесіне жарайтын жақсы жəдігер болар деген үміт бар. Мұнда да кемшіліктер болуы анық. Келесі ұрпақ кітаптың жаңа басылымын тың дерек, мол мағлұматпен байытады деген ойдамын. Əуезхан САЛЫҚБАЕВ, Социалистік Еңбек Ері, «Отан» орденінің иегері, Оңтүстік Қазақстан облысы мен Арыс қаласының құрметті азаматы 9

РУДЫ БІЛУ – РУХАНИ ТАЗАЛЫҚҚА БАСТАЙТЫН ЖОЛ «Тарих толқынында» деген тамаша еңбегінде Елбасымыз, аса көрнекті мемлекет жəне қоғам қайраткері Нұрсұлтан Назарбаев: «...қазақтар үшін ұлттық дəстүрді сақтап-сабақтастырып отыратын мəнді тетік – ру болған. Тарих бірыңғай ақ немесе қара деп саналатын балаңдықты көтермейді. Жаңа ғасырға санаулы айлар қалған бүгінгі таңда рулық сананың шектеулі де шетін жақтарын біліп-түсіне отырып, біздің халықтың драмаға толы тарихында рулық психологияның кіріктіргіш ролі болғанын сезіне білуіміз керек», – деп атап көрсетті. Жарық дүниеде жасаған көшпелілер қоғамының ең үздік үлгісін қалыптастырған қазақтардың бүкіл тіршілігі рулық құрылымға сүйеніп құрылған. Кең көлемде қарастырсақ, өмірі мал өсіру ісіне тəуелді жұрттың саяси, экономикалық, əлеуметтік жағдайы ғана емес, салт-дəстүрі, мəдениеті туыстық байланыс бойынша реттеледі. Еуропалық «өркениет» негізінде ой-санасы қалыптасқан, көшпелі тұрмысты адамзат дамуының ең төменгі сатысы деп есептеген кеңестік идеологияның тəрбиесін алған кейбір ғалымсымақтар бүгінгі таңның өзінде рулық, қандас туыстық байланыстарды қазақ қоғамын кері тарту, шежіре тарату мен ата- баба рухын құрметтеуді анахронизм (ескіліктің қалдығы, тарих дамуына қарсы шығу) ретінде қабылдайды. Түбірімен қисық пікір екені дау туғызбайды. Өйткені, адамзаттың даму эволюциясындағы үдерісті сипаттайтын жəне оның құндылығын анықтайтын тұрмыс заңы бар. Оған сəйкес, сабақтастық пен мұрагерлік, адамның ішкі əлемінің сапалы қалыптасуын қамтамасыз ететін факторлар қатарына жатады. Түп-тамырын білу, қанының тазалығын, салт-дəстүрлерін сақтау табиғатпен етене жақындасып, көшпелі мал шаруашылығымен айналысуда аса маңызды роль атқарғандықтан, қазақ жұрты руын білуге қатты мəн берді. Өткенді білуге, қазіргі сауалдарға жауап табуға жəне болашаққа жоспар құруға талпынды. Қандас- туыстық байланыс арқасында дəстүр мен ұрпақтар сабақтастығын сақтай алды. Тіпті, Еуразия кеңістігінде орын алған тарихи оқиғалар салдарынан XVII-XIX ғасырларда тап болған орасан ауыртпалықтарға – отарлық басқыншылыққа ата- бабаларымыз ұзақ та күшті қарсылық көрсетті. Қазақ даласын бір жарым ғасырда əрең бағындырған Ресей империясы Сібірден Қиыр Шығысқа дейінгі кеңістікті игеруге 40-50, Орта Азияны жаулап алуға 20-30 жыл уақыт ғана жұмсаған екен. Отарлық саясат көшпенді өркениетке бұрын-соңды адамзат баласы естіп, көрмеген ауыр соққылар жасады. Соған шыдас берген төзімділіктің астарында рулық, туыстық байланыс жасырынып жатыр. Себебі, əбден рухы құлап, адамдық бейнеден айырылғанша «қарға тамырлы қазақ», қандас туысын сыртқы жауға да, ішкі дауға да бермеген. Отбасы – əулет – ата – ру – тайпа – жүз – халық тізбегі арқылы мемлекет деңгейіне көтерілген қазақ қоғамы рухани байлығы мол адамдардан құрылды. Далада түрме тұрғызылмағаны, панасыз қарттар, қамқорлықсыз мүгедектер, жетім балалар, үйсіз-күйсіз адамдар жоқтығы соның куəсі. Өйткені, қазақ қоғамына жат құбылыстар орын алса, ол отбасы мен əулеттің ғана емес, бүкіл рудың, қала берді бүкіл тайпаның бетіне жағылған күйе, сүйегіне басылған таңба. Қалай десек те, рулық, тайпалық одақты тəрк еткен отырықшы халықтармен 10