Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 11–15-беттер

салыстырғанда қандас туыстық байланысқа негізделген елдерде ізгілік, бауырмалдық, адамдар арасындағы қарым-қатынас тазалығы сияқты рухани құндылықтар əлдеқайда мол һəм жоғары деңгейде. Сондықтан, халқымыздың байырғы дəстүрін: қарттар мен аналарды сыйлауды, жасы үлкеннің алдынан қия өтпеуді, мүгедектер мен панасыздарға қамқор болуды, адамдар арасындағы сыйластықты, ар-ұят қағидаларын ұрпақ санасына сəби шағынан сіңіретін қандас туыстықты қалпына келтірудің ешбір сөкеттігі жоқ. Бір жақсы жері, еліміз тəуелсіздікке қол жеткізгеннен бері халықтың өткен тарихын тануға бетбұрыс жасады. Бұл ретте, рулар мен тайпалар шежіресін таратуға көкірегі көмбе қариялардың көзін көріп, əңгімесіне құлақ құрышын қандырған аға ұрпақ өкілдерінің белсенділік көрсеткені құптарлық. Шежіре, əсіресе, бүгінгі қалалар мен кенттердегі, жаппай отырықшылыққа бет бұрған жұрт үшін қажет. Еуропалық өркениет етек алған мекендерде байырғы қазақ тұрмысынан басқаша салт-сана қалыптасуда. Ол жерлерде тегі ғана емес, қандары да бір бірінен бөтен, русыз, əр алуан дінді ұстанған, түрлі ұлттардан құралған жəне жеке мүдделерін ғана көздейтін адамдар өмір сүріп жатыр. Олардың əлемі өз үйлерінің төрт қабырғасымен шектеледі. Қалалықтар күнделікті тіршілігімен, тұрмыстық мəселелерімен əуре болып, жатбауыр тіршілік кешуде. Олар туыстарының кім екенін білуі, қан тазалығын сақтауы, ата-бабалары жасап кеткен асыл мұралармен танысуы үшін ру, тайпа шежірелерімен танысуы лəзім. Көзі қарақты адам ру, тайпа шежіресі трайбализмді насихаттау, қазақты жік-жікке бөлу мақсатымен емес, ұлтты тұтастыру, халықты біріктіру мүддесіне қызмет жасайтынын жақсы біледі. Өзіміз де осындай жақсы ниетте болғандықтан, қазақтың Орта жүзін құрайтын алты тайпалардың бірі – он екі баулы Қоңырат ішіндегі қабырғалы ру Құлшығаштың шежіресін қуана қолға алып, жеделдете қарастырып шықтым. Əрине, Құлшығаштардың тарихын, таратылуын арқау еткен еңбек бұрын да шыққаны белгілі. «Ақмырза əулеті» деген атаумен 1996 жылы жарық көрген кітапта Бектас Бейісбеков ағамыз (марқұмның жаны жаннатта болсын) сол кездері қолына түскен материалдар негізінде жəне өзінің таным- түсінігі тұрғысынан біршама ақпарат пен ой-толғамдарын ұсынған еді. 20 жыл ішінде ұрпақ ауысты, бұрын белгісіз болып келген, тағдыр тəлкегімен туған жерінен жырақтап жүрген ағайын-туыстар табылды. Құлшығаштар шежіресінің жаңа нұсқасын жинастыру жəне баспаға əзірлеу барысында оны шығарушылар бірсыпыра олқылықтың есесін толтырған екен. Құптарлық іс. Дегенмен, мұнда да қамтылмай қалған əулет, назардан тыс қалған деректер болуы əбден мүмкін. Соған қарамастан, бұл кітап келер ұрпаққа бағыт-бағдар беретін, жөн-жоба сілтейтін темірқазық жұлдыз ролін атқарады деген сенім ұялайды көкірекке. Ру тарихының жаңа кітабы туыстарды табыстыратын, өскелең буынды бауырмалдыққа, ізгілікке тəрбиелейтін құрал болады деген сенімдемін. Төлебек ҚОСМАМБЕТОВ, қоғам қайраткері, қаржы саласының ардагері, Арыс, Бəйдібек, Отырар аудандарының құрметті азаматы. 11

ЖЫҒАЛЫ МЫРЗА - ЖЕЗБИКЕ АНА - АҚМЫРЗА (ҚҰЛШЫҒАШ) Қоңырат тайпасы алғашқы кезде Алтай тауының етегінде өмір сүрген. Одан соң Қазақстанның орталығына қоныс аударған. Кейіннен Отырар қаласынан бастап, оңтүстік шығысы – Шымкент пен Ташкент, Бұхара, Үргеніш, солтүстігі Нүкіс қаласының айналасы, Арыс өзені мен Сырдария, Əмудария орталығын жайлаған. Таңбасы – «П» босаға. Ұраны «Алатау». Оның да өзіндік себебі бар. Шыңғысханның Қоңыратқа жиен, əрі күйеу екенін, бəйбішесі Бөрте ханым – Жошы, Шағатай, Өгедей, Төле деген төрт ұлдың анасы – Қоңырат қызы екенін барлық шежірелерде айтып та, жазып та жүр. Ел арасындағы қариялардың айтары да осы. Хорезм мемлекетін XVI ғасырдың басынан бастап Жошыдан тараған əулет биледі. Сондықтан болса керек, Қоңырат тайпасының Алпамыс, Құлтай, Төлебай атты ұлдары өзбек жерінде теңдесі жоқ батырлық көрсеткен. Өзбекстандағы көшпелі өзбек деп жүргеніміз де сол көшпелі қазақтың өзі... Қазақ Ақарыс, Бекарыс, Жанарыс болып үш жүзге бөлінеді, Ақарыстан – Ұлы жүз, Бекарыстан – Орта жүз, Жанарыстан – Кіші жүз тарайды. Енді біреулер Бекарыс пен Жанарыстың орнын ауыстырып айтады. Бекарыстан Мейрам сопы туған. Мейрам сопыдан арғын, қыпшақ, найман, қоңырат, керей, уақ тарайды. Қоңыраттан Байбөрі, Құлтай, Шыныбай, Байсары, Дарақожа. Дарақожадан Ұзын сопы, Ұзын сопыдан Қожамқұл, одан Рахымберді, Рахымбердіден Ағанай, Нағанай туады. Ағанайдан ұл бала болмаған. Нағанайдың отыз ұлы болған. Осы ұлдарды бірде жеті əйелден десе, енді бірде кейбір шежірешілер үш əйелден, оның ішінде бəйбішесі Жұпар ана деп көрсетеді. Қайсысы дұрыс екенін тарихшылар айта жатар. Нағанайдан отыз ұл болғаны анық. Енді, осынау Ұлы атаның ұрпақтарын түгендеп, таратып көрелік. Нағанайдың бəйбішесі Жұпар анадан үлкені Жығалы, одан кейін Сырғалы, Мелдеби, Орынби атты балалары жəне бəйбішеден тағы да алты баласы болады. Небəрі он болған екен дейді. Қалған əйелдерінен жиырма бала туған, сонымен бəрі отыз ұл. Емен, Семен деген екі құлды азат етіп, өзіне өкіл бала еткенін есепке алсақ, Нағанайдан отыз екі ұл тарапты. Қазақ халқы қыз тəрбиесіне өте терең мəн берген. Əрбір ұзатылған қыз өзі өскен ортаның тілін, дəстүрін, əдет-ғұрпын, аңыз-əңгімесін, қолөнерін, тағам дайындау ерекшелігін, əрбір жанұя мүшелерінің өзіндік орны бар екенін, т.б., моральдық нормаларын келін болып түскен ортасына дарытып отырған. Қыздың келін болып отырған алтын босағасының келешегі, жас келін болып, жақсы-жаман атануына шыққан ортасының қатысы барын біліп, ата-анасына жаманат келтірмеуге тырысқан. Бұл жөнінде қазақ халқы өзінің ынтымағы, бірлігі үшін ең алдымен, қыздарына қарыздар. Қазақ жігіттері елінің амандығын, бірлігін сақтауды, жанұясының келешек бақыты үшін ата-анасының, елінің алдында адал еңбек етуге міндетті екенін біле отырып, мыңдаған шақырымдық байтақ даланың тұтастығын сақтаған. Көшпелі қазақтың бірі Нағанай батыр өз ауылын жазғы жайлауда көк майса жерге, көлге жақын қондырып, өзі ауыл жақсыларымен ел аралап кетеді. Көп ұзамай ауылына бір-екі салт атты келіп, бұл жер Бұхар ханының аңға шығып, серуен құратын жері екенін Нағанайдың бəйбішесі Жұпар анаға 12

айтады. Сөйтіп өздері қайтадан аттанып кетеді. Олар ханға көрген-білгенін, ауылдың маңында отыз шақты жігіттердің əскери жаттығумен шұғылданып жатқанын да айтады. Бұны есіткен хан бас уəзіріне күні ертең елу шақты жасауылдарымен сол жерге баруға əмір етеді. Ертеңіне хан кешегі жерге келеді. Бұны көрген Нағанайдың бəйбішесі хан мен бас уəзірді өз отауына, қалғандарын басқа үйлерге түсіріп, мал сойып, ханға лайық құрмет көрсетеді. Бəйбішенің сый- сыяпатына ырза болған хан Жұпар ананың екі жағында отырған жігіттерді көрсетіп, мына отырған жігіттер өз балаларыңыз ба деп сұрайды. Сонда Жұпар ана «қазақта «Ерін қызғанған əйелден без, жерін қызғанған ханнан без» деген, үстіме екі əйел алдырдым, міне, сол себепті Нағанай батырдың балалары əуелі құдайдікі, сонан кейін менің балаларым» деген екен. Бұны естіген хан, сен еріңді қызғанбасаң, мен жерімді қызғанбадым деп, бас уəзіріне айтып жаздырып, мөр басып, жерін беріп кеткен екен. Жиделі Байсындағы сол жер «Жұпар сазы» деп аталып кетіпті. Кейін Нағанайдың бəйбішесінен туған ұлы Жығалы мырза Бұхар хандығының салық жинаушысы болып қызмет атқарады. Екінші ұлы Сырғалы жас кезінде шешек ауруынан шетінейді, үшінші ұлы Мелде Түркістанда би болады, төртінші ұлы – Орынби. Қалғандарының аты-жөнін əзірше білмейміз. Бірақ басқа ұлдарының ұрпақтары Өзбекстанда, Жиделі Байсында, Қарақалпақ пен Тəжікстан жерінде деген сөз бар. Нағанайдың үлкен ұлы Жығалы хан сарайындағы он екі уəзірдің арасындағы білімді, сыйлы адам болған. Осындай қасиетінің арқасында, Өзбек ханды таққа отырғызуда кереметтей күш-жігер жұмсап, ат салысқан. Хан сарайында өзіндік орны бар, ханға сыйлы мемлекеттік қайраткер атанған. Бабамыз ұлы жүздің белгілі, дəулетті, құрметті кісісінің қызы Жезбике анамызға үйленеді. Анамыз өте көрікті, іскер, ақылды келін болған. Ата-енесінің, елінің көңілінен шыққан, ерінің адал жары еді. Көп ұзамай бала көтеріп, ұл туады. Ол ұлының атын Ақмырза деп қояды. Күндердің күнінде Жығалы мырза хан сарайындағы болып жатқан алауыздықтан, сатқындықтан сескеніп, əйелі Жезбикеге «жаман айтпай, жақсы жоқ, мен егер олай-былай болып кетсем, əмеңгерің Мелдеби, ол қазір Түркістанның биі» дейді. Жығалы Алланың құдіретімен бір күні қайтыс болады. Ақмырза сол кезде 5-6 жасар бала екен. Жығалының жылын бергеннен кейін, Нағанайдың қалған балалары əмеңгерлікке таласады. Оны естіген Нағанайдың бəйбішесі Жұпар ана келіні Жезбикенің қайнысы Мелдебиге тигенін дұрыс көреді. Сонымен, бір күні ауылына келген керуенбасына жағдайды түсіндіріп, жол қаражатын беріп, жылына бір рет болатын мəжіліске Түркістанның биі Ташкентке келетінін айтып, басқа жұртқа білдірмей, келіні Жезбикені өзіне тиісті жол-жоралғысын беріп, шығарып салады. Керуенбасы келісім бойынша Ташкентке жиналыс болатын жерге жақын маңдағы бір шайханаға түсіріп кетеді. Сол шайханада Жезбике, баласы Ақмырзамен Мелдебидің келуін күтіп жата береді. Күн сайын жиналыс болатын жерге барып, Мелдебидің келуін күтіп жүреді. Бірақ Мелдеби кешігеді. Содан бір- екі ай өткеннен кейін, Ақмырза жиналыс болатын жерде босаға таңбалы аттың байлаулы тұрғанын көріп, қасына келіп отырады. Шамасы біраз уақыт өтсе керек, бір кісі келіп, Ақмырзаға «балам, сен кімді күтіп отырсың?» дейді. «Мен мына аттың иесін күтіп отырмын». Жаңағы адам біраз уақыттан соң қасына бір кісіні ертіп келеді. Ол баламен жөн сұрасады. Ақмырза «маған мына аттың иесі керек» 13

дейді. «Онда бұл аттың иесі Мелдеби деген мен боламын». Бала Жығалы мырзаның баласы Ақмырза екенін айтады. Сонда Мелдеби баланы құшақтап, «бауырым, сен қайдан жүрсің» деп, одан жеңгесінің шайханада отырғанын біліп, жолығып, ауылдың, ата-анасының жағдайын естіп қуанса, ағасы Жығалының қайтыс болғанын біліп қамығады. Мелдеби оларды Түркістанға алып келеді. Біраз уақыт өткен соң жеңгесі Жезбикені əмеңгерлік жолмен алатынын айтады. Сөйтіп, некесін қиып, үйленеді. Бұл кезде Мелдебидің Құндызай атты əйелі болатын. Бірақ ол əлі бала көтермеген еді. Жезбике қайнысы Мелдебиге қосылған соң біраз уақыттан кейін бала көтеріп, айы-күні жетіп отырған кезінде, «кейін келіп əкетерміз» деп сылтауратып бəйбіше жұртқа тастап кетеді. Құданың құдіретімен Жезбике көштен бұрын ауыл қонатын жерге келіп, босанып, баласын көк шөпке орап отырған үстіне Мелдеби қасындағы серіктерімен келіп қалады. Жезбикені көргенде Мелдеби үстіндегі ақ көйлегін шешіп береді. Нəрестенің атын Тəңірберді қояды. Халық Тəңірбердіні көктің ұлы деп атап кетеді. Себебі, оны көк шөпке орап алғандықтан болса керек. Жезбике Анамыз Тəңірбердіні құндақтап, өзіне-өзі келіп, ал Мелдеби баланы көріп қуанышы қойнына сыймай отырған шақта көштің де қарасы көрінеді. Əні-міне дегенше, көш те келіп жетеді. Көш басында Мелдебидің бəибішесі Құндызай. Оны көрген Мелдеби ашуланып, бəйбішесінің сыбағасын беріп те үлгереді. Не болғанын түсінбей қалған бəйбішесі мəн-жайды кейін ауыл адамдарынан есітеді. Əйелдер Жезбике тегін адам емес, əруақты жан екен деп, Құндызайға түсіндіріп, «сен одан кешірім сұра, ырзалығын ал. Ол қайнағаң Жығалы мырзаның əйелі екенін ұмытпа, би алса əмеңгері болған соң алып отыр» деп түсіндіреді. Бұдан былайғы жерде екеуі татуласып, ынтымақты өмір сүреді. Бір күндері Құндызай да бала көтеріп, айы-күні толғанда бір ұл туады. Оның атын Құдайберді қояды. Құдайбердінің лақап аты Көтенші, сол Көтеншінің Мақы, Сүпі деген екі ұлы болады. Мақының Сүйінбай, Сүттібай, Аманбай, Жауылбай, Аққошқар, Байқошқар деген балаларынан: Сүйінбайдан – Қараша, Жəни, Қаракөрік, Сүттібайдан – Алғи, Қырғызəлі, Аманбайдан – Құйысқансыз, Жауылбайдан – Жаманбай, Қоңырсопы, Аққошқардан – Ақболат, Қайрық, Байқошқардан – Борай, Жиенбет, Сүпіден – Мүлкіаман, Мүлкіаманнан – Сарығұл, Байымбет, Сарығұлдан – Саңғыл, Байымбеттен – Маңғытай атты рулар тарайды. Бір күні Ақмырзаның інілері Қаракөсені, Тəңірбердіні, Құдайбердіні ойнатып жүргенін көрген Мелдеби ырза болып, жанындағыларға:«Əне, қараңдаршы, Ақмырзаның інілерін қалай ойнатып жүргенін. Аман болса, олар сенің құлың»,- деп еркелетіп сөйлеген екен. Мелдеби кей кездерде Ақмырзаны «бауырым менің», «құлым, құлшығашым менің» деп еркелетеді екен. Қариялардың айтуына қарағанда, Мелдеби ақылды, мейірімді, киелі, аузы дуалы кісі болған. Ақмырза ер жетіп Қалампырға үйленеді. Қалампыр анамыздан үш ұлы болған. Үлкені Өтеулі, ортаншысы Жиенбек-Алтын, кішісі Жортпас. Осы үш ата Құлшығаштың өсіп, өнген жан екенін келтірілген кестеден көрулеріңізге болады. Бектас Бейісбеков 14

ЖЕР ШЕЖІРЕСІ – ЕЛ ШЕЖІРЕСІ Біздің негізгі нысанамыз – Сыр бойын мекендеген босаға таңбалы, «Алатау» ұранды Қоңырат тайпасының шежірелік сипаты. Осы орайда, бір ескертетін нəрсе Қоңыраттың кейбір руларына қатысты шежірелік еңбектер бұрын жарық көргендіктен оларға тоқталмаймыз. Дегенмен алдағы кезде бұл мəселені де толықтырамыз деген ойдамыз. Басты тақырыбымызды, талдаудың кіріспесін қазақ Қоңырат-тарының шығу тегі туралы айтылып жүрген бір-біріне қарама-қайшы пікірлердің ақиқатын айқындап алудан бастағымыз келеді. Өйткені əр шежіреде алуан ойлар айтылып, тұжырымдар жасау, тіпті кейбірінен өрескел бұрмалаушылық та байқалады. Бұл еңбегімізде ғылыми негізге, мұрағат материалдарына, аузы дуалы көнекөз қариялардың əңгімелеріне сүйендік. «Кейбір зерттеушілер, – дейді Өзбекəлі Жəнібеков «Ежелгі Отырар» атты ғылыми-зерттеу мақаласында, – Қоңыраттар Сыр бойына моңғол əскерлерімен бірге келген деген пікірді қостайды. Олай десек, наймандар да моңғол жерінен қазаққа қарай ығысып, оның тектестік құрамында маңызды кірме болғанын дəлелдейтін Алтайдан Сыр бойына, тіпті əрмен созылып жатқан қалың найман елі бар. Ал бұл кеңістікте тағы бір тайпаның қатар орналаспағанын былай қойғанда, Қоңыраттардан қалған жалғыз ауыл да жоқ. Мұны қалай түсінуге болады? Онын есесіне Сұрхандариядан, Жиделі Байсыннан бастап Жызақ уəлаяты арқылы қазіргі Шыназдың тұсынан Сыр бойымен Қарақалпаққа, онан əрмен Ноғайлы жұртына дейінгі кеңістікте қыпшақтармен, қаңлылармен қатар орналасып, қазақ, өзбек, қарақалпақ, ноғайлы халықтарының құрамына енген Қоңырат тайпасының шыққан тегі əлі де зерттей түсуді қажет етеді». Сонымен бірге зерттеуші Сəкен Сыбанбаевтың «Отырарды шапқан кім, корғаған кім?» атты мақаласында да осы жəйт жан-жақты талданып, «қазақтың құрамындағы Қоңырат негізінен жергілікті түркі руларынан құралған тайпа болып тұр, олар орта ғасырларда қазақ жерін жаулап алған моңғолдардың кұрамындағы «Қоңырат» (хонхират) тайпасымен көршілес отырғандықтан, бірте-бірте бір одаққа бірігіп, «Қоңырат» деп аталып кетеді» деген түйін жасайды. Біз де Өзбекəлі Жəнібеков пен Сəкен Сыбанбаевтың осы ойларының дұрыстығына тоқталуымыз қажет. «Өз заманының ұлы шежірешілері түркі халықтарының тарихы туралы тамаша еңбектер қалдырған Рəшид-əддин мен Əбілғазы ханның жазуынша, Қоңырат бүкіл түркі жұрттарының атасы болып табылатын Оғыз ханнан тарайтын ұрпақ. Қоңырат ІІІыңғысхан заманына дейін-ақ маңайындағы қоңсылас қонған түркі нəсілдес найман, керей, меркіт, моңғол (моғол, мыңқол) елдері секілді белгілі тайпалардың бірі болған. ХІV ғасырдың 60-жылдарында Қоңыраттан шыққан Құсайын сопы Хорезмді биледі. Кейіннен ІІІайбани ханмен бірге Мауереннахр төңірегіне (қос дария аралығына) ауысып, Хиуа аймағын жайлады. Қоңыраттардың бір бөлігі ХV ғасырда Жəнібек пен Керейге ілесіп, Жетісуға қоныс аударып, қазақ хандығының шаңырағын көтеруге араласты. Мауереннахр Қоңыраттары Хиуа хандығының 15