Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 16–20-беттер

негізін сала жүріп, бірте-бірте қарақалпақ халқының бір діңгегі болып қаланды (Қарақалпақ шежіресіндегі үлкен екі арыстың бірі Қоңырат болса, оған кіретін бір рудың аты қиат делінеді). ХVІІ ғасырдың басында Мауереннахр екі хандыққа – Маңғыттар бастаған Бұқара жəне Қоңыраттар бастаған Хиуа хандығына бөлінеді. Ол екеуінің жауласуы маңғыттардың жеңісімен аяқталып, жеңіліске ұшыраған Қоңыраттардың бірсыпырасы Үргенішке, Шығыс Бұқара мен Сыр бойына қарай сырғиды. 1800 жылдан бастап бір ғасырдан артық уақыт (1919 жылға дейін) Үргенішке хан болған Елтүзер əулетінің шыққан тегі де сол Қоңырат болатын. Қазақ халқының құрамындағы Қоңырттар барша Қоңыраттың бір кесегі ғана. Олардың көп тобы өзбек, қарақалпақ халқының құрамына сіңіп кеткен. Қоңыраттар қырғыз, ноғай, қырым татарлары құрамында да бар. Бұл жайды қазақ Қоңыраттарының шежіресінен де байқауға болады. Онда Қоңыраттың Нағанай атты мырзасының отыз баласы бар екен. Соның үшеуі ғана қазақ жерінде өсіп- өнген, қалғандары Жиделі байсын жақта делінеді. «Қазақ Қоңыраттары шежірелерінен олардың тарих көшіндегі мекен-қоныстарына қатысты деректер сарынын да байқау қиын емес. Нағанайдан тараған делінетін Жығалы мырза, Мелдеби, Орынбилер Бұқара, Үргеніш, Хиуа, Түркістан, Отырар аралығында арлы-берлі көші-қонмен жүреді. Соған қарағанда, Қоңырат шежіресінің де əлқиссасы олардың Хорезм, Хиуа, Бұқарада ел билігіне араласып жүрген кездерімен байланыста қаралып, тарқатылатын тəрізді», делінеді «Қоңырат шежіресінде» (Алматы, 1994 жыл, 42-48-беттер). Ал, орыс зерттеушісі Н.Аристов: «...Қоңырат тайпасы моңғол емес, түркі руларынан құралған. Мысалы, байлар-жандар, қаракөсе, жетімдер рулары арғынның жандар, қаракесек, сарыжетім руларымен туыс...», дейді (Аристов Н., Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности», СПб, 1897 год, 97-стр.). Соған қарағанда, Қоңыраттар XII ғасырға дейін-ақ жеке-жеке ру дəрежесінде белгілі болған. Қазақтың ардақты ұлдарының бірі, тарихшы-инженер Мұхамеджан Тынышбаев қазақ Қоңыраттары 1723 жылы Сырдарияның батыс беткейінде болғанын, сол себепті жоңғар шапқыншылығынан зардап шекпегенін айтады. Олар 1725-1726 жылдардағы жəне одан кейінгі 1750-1758 жылдардағы ұрыс қимылдарына қатыспаған сияқты. Ал, Сырдың оң жағалауына 1760 жылдары өткен (Тынышбаев М. История казахского народа. Алматы, 1993 год.93- стр.). Қазақ тайпаларының ХVIII ғасырдағы орналасу ретіне қарасақ, қоңыраттар мен наймандардың 15 мың отбасынан тұратын 12 руы жазда ІІІажығай, Көксу, Қаратал өзендерінің жағалауларындағы аймақтарды, Ақтуар тауының бөктерлерін жайлап, қыста Түркістан мен Ташкент төңірегіне тұрақтады (Мұқанов М. Қазақ жерінің тарихы. Алматы, 1994 жыл, 17-бет.). Сыр бойы Қоңыраттарының Кенесары Қасымов бастаған 1835-1845 жылдардағы қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісіне қатысуы жөніндегі деректер əлі толық зерттелмеген. 1858 жылдың басында Қоқан хандығының езгісіне қарсы шығып, Мырзабиді өлтірген жандар Мұсабек Қалдарбекұлы, құлшығаш Жаманқара батыр, Белес, Рысқұлбек батырлар да осы өңірлерде туып-өскен еді (Сүлейменов Н. 16

«Мұсабек батыр». Шымкент, 1995 жыл, 5-бет.). Сондай-ақ, Сыр бойы Қоңыраттары 1864-1876 жылдар аралығында орыс əскеріне, патшалық Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы қазақ халқының ұлт- азаттық қозғалысын бастап шыққан Сыздық сұлтан Кенесарыұлының əскерінің құрамында ұрыс қимылдарына белсене қатысып, ерлік көрсеткен. Түркістан генерал-губернаторлығының орталығы болған Ташкент қаласында I870-1917 жылдар аралығында шығарылып тұрған «Туркестанские ведомости» газетінің 1873 жылғы 27 ақпандағы 9 нөмірінде жарияланған «Нұрата – тау жоталары туралы» мақалада: «Отырықшы халықтан басқа Нұрата тауының солтүстігіне қарай Сырдарияның, Түркістанның жəне Əмударияның аралығында шамамен 50 мың үйге жететін Қоңырат тайпасының қазақтары көшіп-қонып жүреді. Олар Көтенші жəне Көктіңұлы деген екі негізгі бірлестікке бөлінеді. Бұл көшпенділер бұрын Жызақ бегіне қараған, ал қазір Нұратаны мекендейді», – деген мəліметтер кездеседі. Ал, мына деректер Сырдың бойын жағалай Шардара мен Түркістанның аралығын жайлаған Қоңыраттардың XX ғасырдың басындағы тұрмысы туралы сыр шертеді. «Туркестанские ведомостидың» 1900 жылғы бірнеше нөмірлерінде қазақ жерін аралаған ғылыми-зерттеу экспедициялары жетекшілерінің бірі Н.Рудневтің «Ұмыт қалған аймақ» («Заброшенный уголок») атты көлемді мақаласы басылды («Туркестанские ведомости», №15, 20-ақпан (4-наурыз), 1900 ж. № 16, 24-ақпан (8- наурыз), 1900 ж. №17, 27-ақпан (11-наурыз), 1900 ж, №20, 9 (22-наурыз), 1900 ж. №23, 19-наурыз (1 -сəуір), 1900 ж.). Автор: «Орыстардың Түркістан өлкесін жаулап алғанына отыз жылдан асып кетті, осы уақыт аралығында, əсіресе, қарамағымызға өткен бұрынғы жабайы жерлерді еуропалық өркениет арқылы игеріп, мəдениеттендіру жөнінде елеулі жетістіктерге қол жеткіздік. Соған қарамастан, біз, өкінішке орай, мына бір жайды ұяла мойындауымыз қажет. Түркістан өлкесінің астанасы Ташкент қаласының маңында мүлдем ұмытылып жүрген аймақ бар, егер оны білгір адамдар мұқият зерттесе, көптеген қызықты жəне пайдалы мəліметтерге кенелер еді», деп басталатын бұл мақаласын Сырдарияның сол жағалауындағы Жызақ уезінің жəне Шымкент уезі Түркістан учаскесінің жері мен халқының жағдайын жағырапиялық, экономикалық жəне əлеуметтік тұрғыда сипаттап, таныстыруға арнаған. Ол «осыдан бір жыл бұрын дарияның бойын жағалай ІІІыназ селосынан 60- 70 шақырымдай төменде орналасқан бұрынғы Шардара бекінісінің қираған орны мен Түркістан учаскесінің Перовск уезімен шекарасына жақын жатқан Үшқайық өткелі аралығын аралап қайтқаннан кейін туған ой-пікірлерін ортаға салған. Сырдария өзені арқылы кеме қатынасын жасап тұрған Арал флотилиясынан басқа 1867 жылдан кейін арнайы ғылыми мақсатпен бұл өңірге ешкім келмегеніне өкініш білдірген. Осы сапарының барысында кезінде Бұқара хандығының шабуылынан Ташкентті қорғауға септігін тигізген Шардара бекінісінің құландысын, Шыназ елді мекенін, «Сасықкөл» көлін, сондай-ақ ежелгі Ұзын Ата, Қысты, Сүткент, Байырқұм, Ешкілі, Жартөбе, Рабат, Қауған Ата, Артық Ата, Разды Ата, Оқсыз қалаларының орындарын, Қаракөл, Жолбарыс, Көксарай, Шеңгелді, Балтакөл, 17

Мыңтөбе, Ешкіөлмес, Мұрынбұлақ, Боранжол, Қарақ Ата елді мекендерін, Арыстандытау, Қарақтау, Нұрата, Қаратау тауларын көріп, танысқан. Н.Руднев жергілікті халықтардың, яғни қазақ Қоңыраттарының тұрмыс-тіршілігін, этнографиялық ерекшеліктерін, салт-дəстүрлерін зерттеген, сондай-ақ осынау мекендердің тау-тастарын, бұлақтары мен құдықтарын қағазға түсірген. Патша өкіметінің отарлау саясатын жүзеге асыру барысында Сырдарияның сол жағалауын назарда ұстап, келімсектерді осында қоныстандыру қажет деген ұсыныс айтқан. Барлық күш пен мүмкіндігін Мырзашөлдегі Иіржар, Жетісай, Шыназ, Шыбынтай өңіріндегі келімсектердің аяғының ізі түсе қоймаған қуаң жерлерді суландырып, игеруге жұмсап жатқан Түркістан генерал-губернаторлығының басшылары «Туркестанские ведомостида» басылған, айтылған мұндай ұсынысты бірден қолдап, дереу іске кірісе қоймаған секілді. Сол себепті болуы керек, арада үш жыл өткен соң, 1903 жылы газет осы тақырыпқа қайта оралып, бірнеше мақала жариялады. Сырдарияның сол жағалауын зерттеген саяхатшы ғалымдардың бірі А.Тилло «Туркестанские ведомостидың» редакциясына өзеннің Ташкент уезінен Арал теңізіне дейінгі жағалауы миллион десятина қашықтыққа созылып жатқанын жəне бұл тұсқа отаршылар əлі келе қоймағанын хабарлады. «...Шардара алқабынан, тіпті Шыназдан бастап дарияның сол жағалауын бойлап 200 шақырым қашықтықта осындағы Қысты, Ұзын Ата, Сүткент, Ешкілі, Байырқұм, Жартөбе, Қауған Ата, Артық Ата, Разды Ата жəне Оқсыз секілді көптеген қалалар мен елді мекендердің құлаған орындары жатыр, бұл атаулардың екеуі қазірге дейін ескіше түрін сақтаған, ал қалғандарына мұнда жақында ғана қоныс тепкен қырғыздар (қазақтар -зерттеуші) атау берген», - деп жазады А.Тилло. Академик Əлкей Марғұлан «Ғұндар мыңдаған жыл ұлы сахараны қоныстап, өздерінен көп ұрпақ, бай мəдениет қалдырған ел. Олардан ұрпақ болып қалған елдер үйсіндер, қаңлылар, оғыздар, қыпшақтар, арғындар, қоңырат-қияттар, наймандар, керейлер, уақ-үңгіттер, латтар. Бұлар мирас етіп қалдырған қалалар Сыр бойында, Жетісуда, күнбатыс Қазақстанда, Маңғыстауда орасан көп. Олардың ішіндегі ең жойқындары Сайрам, Сүткент, Отырар, Түркістан, Сауран, Сығанақ, Қауған ата, Артық Ата, Баршынкент, Жент, Оғыз-Дабан, Харасан Ата, тағы одан басқа Сыр бойы мен Қаратауда толып жатқан өзге қалалардың үйінділері (Субанкент, Ягакент, Баба ата, Құмкент, Кенжек). Бұл тамаша қалаларды кейбір зерттеушілер сахараны қыстаған тайпаларға көпсініп, оны жасаушылар ауып келген бөтен адамдар деп түсінген. Бірақ бұл шындыққа келмейтін, қате, ағат айтылған» деп, А.Тилло сияқты ғалымдардың бұл жерге қазақтар кейін келген деген таяз тұжырымдарына дəлелді тойтарыс береді. Расында да, жабайы жиде ағаштары, сексеуіл мен қамыс қаулап өскен осы өңірдің негізгі тұрғындары қазақ қоңыраттары болатын. Байырғы шаһарлар мен бекіністердің, жергілікті тұрғындар қазған арықтардың орындары жиі кездесетін, əсіресе бұрынғы Сүткент қаласының түбінен өтетін, Сырдариядан тартылған Сарыарық пен Көксарай көлінен шығатын Шентарық зерттеушілер назарын аударды. Сырдария алқабы жайындағы осындай құнды, бай мағлұматтар жиналып, 18

Түркістан генерал-губернаторлығының əскери-топографиялық бөлімінің мұрағатына өткізіліп тұрды. Алқаптың Ташкент жəне Шымкент уездері аймағының оңтүстік бөлігі, яғни Шардара мен Шыназдың ортасында жатқан жер отарлаушыларды қатты қызықтырды. Құрғақшылық болып, жердің кенезесін кептірген I899 жылдың өзінде қазақтар арпа, бидай, тары егіп, одан мол өнім алып, келімсектерді таң қалдырған. Барлық аумағы 200 мың десятинаға жуықтайтын бұл алқапты тыңғылықты зерттеген А.Тилло, мұнда мал жəне балық шаруашылығын дамыту, таяу орналасқан Орынбор - Ташкент темір жолын пайдаланып, сол байлықты Ресейге тасу, ол үшін Түркістанды отарлау міндетін орындау барысында ең алдымен Сырдарияның орта ағысының сол жағалауын игеруді қолға алу, шұғыл түрде ежелгі қалалардың орнына орыс шаруаларының поселкелерін, казак станицаларын салу қажет деп есептеді. «Туркестанские ведомостида» басылған А.Тиллоның мақаласы ресми орындар тарапынан сан алуан пікірлер туғызды. Мысалы, Түркістан генерал- губернаторлығының құрамындағы Самарқан облысының əскери губернаторы, Қожент уезінің бастығы, полковник Н.С.Лыкошин «Ауқымды, бірақ қолайсыз» атты мақала жазып, газеттің 1903 жылғы 1-5-қазандағы 79-80 нөмірлерінде жариялады. Ол Қызылқұмды суландырып, поселкелер мен станицалар салудың болашағын жоққа шығарып: «Орыстың отарлауы үшін жарамды жерлер қызу іздестіріле бастаған 1898 жылы Сырдария облысының əскери губернаторына қырғыздардың (қазақтардың - зерттеуші) айтуынша, Сырдарияның сол жағалауында, Ұзын Ата алқабынан Үшқайық өткеліне дейін көптеген ескі, ұмыт қалған, Сырдан тартылған жəне мұнда ежелгі мəдениеттің болғанын дəлелдейтін арықтар бар екендігі хабарланды» деп жазды. Сырдария облысының əскери губернаторы генерал-лейтенант Н.И. Корольков мұның анық-қанығына көз жеткізу үшін арнайы экспедиция жіберді. Оның құрамына кірген инженер-технолог А.А.Рудинский, капитан В.П. Колосовский жəне 1898 жылы ІІІымкент уезі бастығының көмекшісі болып қызмет еткен Н.С.Лыкошинге бұрын қазылған арықтарды қалпына келтіріп, жерді суландыруға пайдаланудың мүмкіндіктерін ғылыми-техникалық тұрғыдан қарап шығу, дарияның сол жағалауын картаға түсіру жəне онда тұрып жатқан қазақтардың тұрмысын зерттеп білу жүктелді. Сырдария облысы əскери губернаторының тапсырмасымен 1898 жылы Сырдың сол жағалауын зерттеп қайтқан алғашқы экспедиция қазақтар қазған арықтар орыс шаруаларын орналастырудың талаптарына сəйкес емес деген қорытындыға келді. Алайда, бұған қарама-қарсы бұл өңір егін шаруашылығына пайдалы деушілер де аз болған жоқ. Сол себепті 1899 жылы екінші рет экспедиция ұйымдастырылып, орыс зерттеушілері мен ғалымдары Шыназдың түбінен қайықпен Сырға түсіп, Ұзын Ата мен Жолбарыс тоғайының аралығын 12 күн бойы аралады. Бұл экспедиция да Сырдың сол жағалауында орыс поселкелерін салу тиімсіз, қызылдың құмы орыс шаруашылығының жер жыртып, егін егуіне қолайсыз, шөбі сирек, ескі арықтарды қалпына келтіру көп шығынға ұшыратады, сондықтан қазақ Қоңыраттары төрт түлік малын жайып жүре берсін деп шешті. 19

Арық қазып əуре болмай-ақ, өзенде жүзіп жүретін, бумен қозғалатын су тартқыш қондырғы орнатылған арнайы машинаны пайдаланайық, ол жағалауға қажетті мөлшерде, қажетті уақытта су шығара алады дейді. Орыстарды орналастыру үшін жарамды жерлер ретінде түземдіктердің күшімен бұрыннан суарылып, игерілген алқаптар таңдап алынғаны белгілі. Саяси мақсат-міндеттер бойынша бұл жерлер тартып алынды, ал су жүретін арықтардың құрылысы жолында жұмсалған бұрынғы еңбек бағалаусыз қалды. Орыс поселкелері бой көтергеннен бері жері жоқ көптеген қазақтар пайда болды, жер-суға байланысты талас-тартыс туа бастады, мұндай дау-жанжалдар көп жағдайда күш жұмсаумен аяқталды. Мысалы, Шымкент уезінде судың төңірегінде ғана болатын талас-тартыс негізінен кездеспейді, бірақ жерді ежелден-ақ пайдаланып келген қазақтар өздерінің қарауындағы жерлерін орыс шаруаларына босатып беруге мəжбүр болған, соның салдарынан көрші қоныстанған ағайындарына су да, жер де бермей қоюының себептерінен жиі-жиі жанжалдар шығып тұрады. Орыс зерттеушілері Сыр бойы Қоңыраттары туралы: «Қазақтар мал бағумен бірге егін салып, бидайдан ұн тартып, дəмді нан пісіреді. Ет пен сүттен неше түрлі тағамдар əзірлейді, күбі пісіп, май шайқап алады. Сүзбеден құрт, айран, қатық дайындап, талқан түйеді екен. Қойдың жүнінен кілем, алаша тоқиды, текемет, киіз басып, сырмақ сырады. Шапан, тон тігеді, жіптен шұлық тоқиды. Құртты езіп, бидайдан əзірленген көжеге қосады, сүт пен ірімшіктен ботқа пісіреді, оны «Сыр күріші» деп атайды. Көктемде сүт, айранды көп ішсе, күзде ет жейді, соғым сойып алады. Қазақтар қант қосылмаған шайды жақсы көреді», -деп жазды (Өзбекстан Республикасы ОМА, И-7-қор, 1-тізбе, 2608-іс, 141 - 147-беттер). Белгілі қазақ демографы Мақаш Тəтімовтың жүргізген зерттеулеріне сүйенсек, Қоңыраттардың саны 1917 жылы Сырдария губерниясында 130 мың, Самарқан губерниясында 90 мың, Хиуа жəне Бұқар хандықтарында 10 мың, барлығы 230 мың адам болған. Адам саны бойынша Қоңыраттар қазақтың басқа тайпаларының арасында жетінші орында тұрған. Иə, жоғарыда айтқанымыздай, босаға таңбалы Қоңыраттар – қалың қазақтың құрамындағы тамырын тереңге жіберген бəйтеректей өсіп-өнген салалы тармақтың бірі. Жыр алыптарының бірі саналатын Ергөбек Құттыбайұлы кезінде: «Мен жайымды айтайын, Қоңырат деген ел едік, Асусыз асқар бел едік, Шалқып жатқан көл едік, Айдар малға кен едік», деп бекер айтпаған. Құлшығаш – Нағанай батырдың тұңғышы Жығалы мырзадан туған үлкен немересі, сондықтан ол Қоңыраттың ішіндегі аға баласы атанған. Жезбике Анамен шешелес болғандықтан, Құлшығаш ұрпақтары Қоңыраттың Алғи, Байлар- Жандар, Қаракөсе, Тоқболат жəне Оразкелді балаларына қосылып, «алты аға Көктің ұлы» деп аталады. Тарихшы М.Тынышбаев құлшығаштар қырғыз халқының құрамында да бар екендігін айтады (Тынышбаев М., История казахского народа. Алматы, 1993 жыл, 104-бет). Бұған дейін бізге белгісіз болып келген көптеген шежірелер ертеректегі 20