Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 21–25-беттер

басқа елдерде жарық көрген жазбалар арқылы анықталып жатқанын ескерсек, Орталық Азия халықтарын зерттеген ежелгі Қытай естеліктерінен алынған бұл деректерде ақиқат жоқ дей алмаймыз. Қазірше мұндай мұралардың архивтерден табыла қойғандары аз болғандықтан ел арасында сақталған əлгіндей нұсқаларды жай баяндаумен ғана шектелеміз. Оның үстіне өте кірпияз тақырып болып табылатын ататекті айқындау ісін алдағы уақытта да белгілі бір тайпаның немесе рулардың, олардың өкілдерінің басқалар алдындағы əлдеқандай «артықшылығын» айтып, орынсыз марапаттау мақсатында емес, керісінше қазақтың сол генеалогиялық тармағының жалпы халқымыздың қалыптасуына қосқан үлесін, артындағы жоғалтқан мол рухани мұрасын түгендеу тұрғысында жүргізген жөн деп білеміз. Тарихтың терең тұңғиығына үңілсек, Құлшығаш тек бір ру атауының шеңберінен шығып, жер-су атауына айналып кеткенін де байқаймыз. Мысалы, 1914 жылы Ташкенттегі В.М.Ильиннің баспаханасынан жарық көрген «Самарқан облысының Қожент жəне Жызақ уездеріндегі Мырзашөл аймағы мен оған шектесіп жатқан аумақтағы түземдік көшпелі халықтың жер пайдалануы жөніндегі материалдар» атты ғылыми-зерттеу еңбекке қосымша ретінде берілген картадан аңғарғанымыздай, Сыр бойында Құлшығаш деген жер атауы екі рет кездеседі. Яғни, оның топонимикалық ұғым ретінде халық есінде қалғанын көреміз. Сондай- ақ, осы кітапта Құлшығаштар Түркістан генерал-губернаторлығының Самарқан облысындағы Жызақ уезіне қарасты Көктөбе, Пістелітау жəне Шардара болыстарында, Қожент уезінің Иіржар болысында, Сырдария облысының Шымкент уезінде жиі қоныстанғаны айтылады. Ал кеңес өкіметі тұсында бұрынғы Сырдария губерниясының құрамындағы Ташқазақ уезінде Құлшығаш ауылдық кеңесі болған. Жалпы Құлшығаштардың ту тіккен ата қонысының бірі – Сыр бойындағы Ұзын Ата өңірі болғанын тарихи құжаттар дəлелдейді. Біз мұны тайпалық-рулық мүддені ғана көздеген тар пиғылмен емес, дəлдік үшін айтып отырмыз. Өйткені, «XIX ғасырдың бас кезінде жекелеген рулар арасында көшу жолдарын, жазғы жайылымдарды жəне қыстақтарды бөлу негізінен алғанда аяқталды» (Бекмаханов Е. Қазақстан XIX ғасырдың 20-40 жылдарында. –Алматы, 1994, 58-бет). Сондықтан əр қазақ руында өзінің белгілі бір көшіп жүретін аймағы, қысқы қоныстары болды (Сонда, 59- бет). Осы тұрғыдан қарасақ, құлшығаш- тардың қоныстанған мекендерінің бірі Ұзын Ата аймағы еді. Нағанай батырдың тұңғышы Жығалы мырзаның артында қалған жалғыз тұяқ – Құлшығаш ұрпағы да бүкіл қазақ халқында байқалатын жақсы қасиеттерімен танылған, өте алғыр болған деседі. Сондай қабілетімен тұрмысы тез түзеліп, қорасы малға, шаңырағы байлыққа толған көрінеді. Халық арасында «Құлшығаштың бір қарағанынан бір ит тояды» деген сөз осыдан қалса керек. Бүгінде Құлшығаштан өрбіген ұрпақ, іргелі ел Оңтүстік Қазақстан облысының Арыс, Шардара, Мақтаарал, Ордабасы, Отырар аудандарында, Өзбекстанның Ташкент, Жызақ, Сырдария, Самарқан облыстарында, Орталық Азияның басқа да түкпірлерінде түтін түтетіп отыр. Мырзантай ЖАҚЫП. 21

Бейсенбай Сүлейменов, публицист, жазушы. ҮШ АРЫС «Жалғыз келіп дүниеге, жалғыз кеткен көкем-ай!» «Осы ата сақалы шыққан жігіттің иегіндегі əр қыл түбінде бір-бір періште отырады деуші еді бұрынғылар. Сенің, Садықбек, əр талыңның түбінде бір-бір сайтан сығалап тұр-ау!» Мұхтар Əуезов. Жол түсіп, қасиетті Түркістанға барған сайын, зиялылар мазаратына соқпай кетпеймін. Онда менің асыл көкем, қазақтың ұлы стирик-жазушысы Садықбек Адамбековтің мəңгілік мекені орналасқан. Cонау ғасырлар тоғысының алғашқы жылында келгенімізде осы бір киелі жерде бокстан олимпиада чемпионы Бекзат Саттарханов екеуі аталы-немерелідей қатар жерленген еді. Енді, міне, көкемнің қасына үзеңгілес дос-інілері, халқымыздың асыл перзенттері Халық əртісі, режиссер Райымбек Сейтметов, академик Рахманқұл Бердібаев, тағы да басқа азаматтардың қабір-тастары бой көтеріпті... Курстас досым Көпен Əмірбек екеуміз кездескен сайын Садықбек көкеміздің адами қасиеттерін, қайталанбас шығармашылық туындыларын еске түсіріп, мəре-сəре болып қаламыз. Əсіресе, сықақ өлеңдерін, көпшілік арасында кеңінен тараған қанатты сөздерін, əзіл-қалжыңдарын сағынбау мүмкін емес. Өйткені, Сəкеңнің айтқан əрбір сөзінің астарында қазақи қалжың, терең философиялық ой жатады. Көкемнің жүрген жері қыран-топан күлкі, кішігірім сахналық қойылым сияқты еді. Бір кереметі авторы, режиссері, тіпті орындайтын актері да өзі-тін. Осы көрініс Сəкең жүрген жерде «Көшпелі əзіл-сықақ театры» сияқты жалғасын таба беретін. Адамдардың ол кісіні сағына күтетіні сондықтан да болса керек. Қайран менің, даралықты да, даналықты да, ағалық қамқорлықты да қатар алып жүрген асыл көкем-ай!.. Садықбек көкем өмірінің соңғы жылдарын Əсем Алматыны тастап, туған жерінде тұрып жатқан-ды. Тағдыр дегеннің қызығы да, күрмеуге келмейтін шыжығы да көп, жұмбақ əлем ғой. Ол əке-шешеден жастай қалып, жетімдіктің ащы дəмін ерте тартқан ұрпақтың өкілі. Арыс қаласындағы балалар үйінде тəрбиеленеді. Ал, өмірінің соңғы жылдарын да сол пансионатта өткізді. Жерлестері ағамызға барлық жағдай жасады. Үй де берді. Күтушісі де болды. Бірақ Сəкең балалар үйін таңдады. Ағайын-туыстың ешқайсысына салмақ салғысы келмеді. 22

Ойлап отырсам, бұл шешім Садықбек Адамбековтың жан баласына ұқсамайтын, өз тағдыры, өз өмірі болса керек! Мен Сəкеңді алғаш рет алпысыншы жылдардың басында көргенмін. Əкем Жолдасбек Сүлейменов «Мақталы» совхозында директор болатын. Ол кісі туыс тартып, жыл сайын іздеп келіп, əкеммен қауыша табысып, апталап жатып дем алатын. Мектеп бітіріп, Алматыға келген соң көкеммен жиі кездесіп тұрдым. Телефон шалып, шақырып алатын. Егер бес минут кешіксең, қара аспанды айналдырып, жерге түсіретін. Марқұм шыдамсыздау кісі еді. Көлденең жұмыстарға араласпайтын, бас иіп, ешкімнен көмек те сұрамайтын. Кейде ренжіген кезінде: “Осы қу мекен, құмның қойнауынан жерлестері бір кесірткенің баласын қашып кетпесін деп сым торға салып, астына құм төсеп, өліп қалмасын деп алдына су құйып, аузына шөп түстетіп, Алматыға алып келеді. Ол бес жылдан кейін үлкен қалтырауын болады. Ал, сендер крокодил болып келіп, жүргендерің мынау...” Ай, көкемнің сөздері-ай! Шекеңнен мұздай терді бұрқ еткізеді. Сəкеңді есіме алған сайын, КСРО Халық əртісі Асанəлі Əшімовтің айтқан естелігі есіме орала береді. Өздігінше ғажап та қарапайым қойылым сияқты. “Қыз Жібек” фильмін тапсыру үшін Мəскеуге бардық. Кремльдің іргесіндегі “Россия” қонақ үйіне жайғасып алғасын, Əнуарбек Молдабеков екеуміз тамақ ішейік деп ресторанға кіріп барсақ, Садықбек Адамбеков жүгерінің шашағындай орыстың сап-сары қызымен отыр екен. Шүйіркелесіп амандастық. Ай-шай жоқ, жанындағы бос орындыққа жайғасып, қазақшалап мал-жан сұрастық. Сəкеңнің қолы ашық, қонақжай жазушы деп естігенбіз. Обалы не керек, официантты шақырып, ас-тамақты аямай алдырды да: Əй, қулар, ақыры менің счетымнан тамақ ішетін болдындар ғой. Қарап отырмай, мені мына орыс қызға мақтап отырыңдар! – деді. Іздегенге – сұраған, алдымызға жан саламыз ба, жандыра сөйледік. Орысшалап тост көтердік. Сіз əлем мойындаған əдебиетшісіз. Алматыда қолға түспейсіз, Мəскеуде көргенімізге қуаныштымыз! — деп алғашқы тосты алып қойдық. Əнуарбек те құрыққа сырық жалғап, өтірікті шындай, ақсақты дыңдай қып қиюластырды. Былтыр “Советский писатель” баспасынан сіздің төрт томдық тандама- лыңыз шықты. Алғысөзін Сергей Михалков тамаша жазыпты. Сіздің досыңыз Сергейдің денсаулығы үшін! – деді. Алып қойдық. Сол сол-ақ екен, өтірікке етіміз үйреніп, бетіміз бүлк етпей, көкемізге көпшік қойған тостарды көбейттік. Шекспирден кейін Лондонда өте табысты өткен спектакліңіз үшін! — дедік. Токиодо тоғыз рет болдыңыз. “Жапонияның құрметті азаматы” деген атағыңыз үшін! – дедік. Америка академиясының профессоры атаныпсыз. Атағыңыз құтты болсын! – дедік. Африканың аңшылар қоғамына мүше боп, бұрынағы жылы ұзындығы 15 метр айдаһар анаконда жыланын атып алыпсыз. Сіздің мергендігіңіз үшін! – дедік. Ақырында амалымыз құрып, өтірігіміз суала бастады. Не дерімізді білмей сасқалақтадық. Қыза-қыза келе: Уважаиемый Саке! Вам пора Нобельевскую премию!.. – дей беріп ек, ағамыз 23

сөзімізді шорт бөліп: Əй, қулар, – деді, – осы жерден тоқтай қалыңдар, əрі қарай бүлдіресіңдер!.. Мұндай тапқырлықты, шағын дастархан басының өзін ғажайып қойылымға айналдыру, сөйте отырып, ағалықтың ақ жайлауын көрсету тек Сəкең сияқты серілердің ғана қолынан келетін дүние. Кезінде Мұхтар Əуезов, Сəбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов, Ғабиден Мұстафин сынды қазақ əдебиетінің алыптарымен қаламдас, тұз-дəмдес бола жүріп, олардың батасын алған. Ал, Жұбан Молдағалиев, Сырбай Мəуленов, Қуандық Шаңғытбаев, Тахауи Ахтанов, Сафуан Шаймерденов, Ғафу Қайырбеков сынды ақын-жазушылармен айнымас достығы жарасқан. Сын садағын арқалағандардың бəрі Сəкеңді ұстаз тұтады. Шəкірттері қаншама десеңізші. Ал, оқырманы қара-орман! Бірде Жазушылар одағында бір топ жас жігіттер Сəкеңе сəлем береді. –Е, е, не жазасыңдар?– дейді Сəкең інілерінен. –Əңгіме. –Ал, сен ше? –Мен де – əңгіме,– дейді екінші жігіт. Сəкең мұрты енді ғана тебіндеп шығып келе жатқан Дəуітəлі Стамбековке қарайды. Ол əупірімде не айтарын білмей сасып қалады. Өйткені, қасындағы жолдастары “əңгіме” деп жауап бергенімен, бəрі де өлең жазатын-ды. –Мен де əңгіме жазамын, – деді Дəуітəлі. Айтарын айтса да “ұрлық жасаған балаша” іштей ыңғайсыздана. –Е, е, керемет екен, бүгінгі жастардың барлығы шешесінің етегінен бір-бір əңгіме ұстап түскен, – депті Сəкең, таңдана басын шайқап. Сəкең туған күнін атап өтуге жоқ еді. Межелі күн жақындағанда, іс-сапармен туған аулына тартып отыратын. Ал, Алматыдағы достары іздеп əлек болатын. Түрлі себептермен алпыс, жетпіс жылдығы да атап өтілмеді. Əлі есімде, алпыс бес жылдығы қарсаңында əкем Сəкеңді, театр əртістерімен бірге арнайы шақырып, қазіргі Жетісай ауданының шаруашылықтарын аралатты. (Əкем ол кезде «Қоғалы» совхозының директоры еді). Спектакльдері үлкен табыспен өтті. Авторға үлкен сый-құрмет көрсетіліп, тұлпар мінгізілді. Көкем бұл оқиғаны көпке дейін айтып, ризашылығын білдіріп жүрді. *** Сексенінші жылдарда Сəкең мені көп іздейтін. Хабар жетісімен үйіне келемін. Сол кездерде ағамыздың “Атылған қыз туралы аңыз” сатиралық романы орыс тілінде жарық көріп, театр сахналарында “Біздің үйдің жұлдыздары” қойылып, көңілі көтеріңкі-тін. Атақты «Аюбайдың ажалы», «Қожанасыр қақпасы», «Желтоқсандағы қаралы түн», одан да басқа ондаған туындылары өз алдына бөлек əңгіме. Ендігі ермегі – “Бір түндегі төрт төбелес” туындысы болатын. Екеуміз орталық көк базарға барамыз. Кейде қолжазба салатын, ал, сенбі, жексенбі күндері жеміс-жидек толтыратын қоңыр портфелін көтеріп аламын. Сəкең сауда жасағанда асықпайды-ай. Əр алманы тексеріп, ең үлкенін, қызылын, исінің аңқып тұрғанын алады. Базардан екі кілə апорт, сонша алмұрт аламыз. Мінетініміз – троллейбус. Менің шыдамым жетпей, жеңіл машина ұстағым келеді. Оған көнетін Сəкең жоқ. 24

Ағамыз өте əңгімешіл, жүрген жері қыран-топан күлкі. Троллейбуста сұлу қыз-келіншектердің қасына жайғасып алады да, қызықты əңгімені бастайды. Оған əлгі ару мəз-мəйрам. Сол кезде Сəкең портфельден бір қызыл алманы алады да əлгі қызға сыйлайды. Бетінен сүйіп, тамағынан құшырлана иіскейді. Осы көрініс екі- үш рет қайталанғанда, Абылай хан мен Қабанбай батыр көшелерінің қиылысындағы “Столичный” əмбебап дүкеніне де келіп жетеміз. Ондағы сатушы қыз-келіншектердің барлығы шуласа қарсы алады. – Аға, кілегейіңіз дайын. – Сіз жақсы көретін... Ол кезде дүкендерде бəрі де тапшы еді ғой. Ал, ағамыз “ғашық болған бозбалаша” əр бөлімге бір соғады. Қыздардың бетінен сүйіп, бір-бірден алма береді. Сəкеңнің жүзі бал-бұл жанып, жасарып, сылтып басқан аяғын да ұмытып, қалықтап, ұшып жүргендей болады. Дүкеннен алған заттарымызды көтеріп, үйге келеміз. Портфельде бірде-бір алма, не алмұрт қалмайды. Ертеңіне Сəкең тағы да телефон соғады. Мен жұмысымды тастай сала жетемін. Қайтадан – көк базарға! – Көке, бес-алты күлəсін бір-ақ алайық, – деймін мен. – Жо-жоқ, – дейді Сəкең. Тағы да бұрынғы бағыт. Троллейбус. Орталық дүкен. Сыңғырлаған күлкілер.... Қазір ойлап отырсам, Сəкеңнің көңілін көтеріп, өмірін өрнектеген де сол бір күміс күлкілер екен ғой! Қайран менің, бала көңіл, дархан пейіл кекем-ай!.. *** Ағамыз жаңа ғана іс-сапардан оралған. Жетімдіктің тауқыметі жүрегіне қатты батты ма, əлде жалғызсырады ма, əйтеуір, бір нəрсеге қапалы еді. Шыдамсызданды, ашуланды. Аядай ғана бөлмеде ерсілі-қарсылы жүрді де қойды. Мен ешнəрсеге түсінбей аң-таңмын. – Міне, көрдің бе, жол жүрген сайын төс қалтамда хат жүреді. Егер мен жол- жөнекей шейіт болып кетсем, осы хатта бəрі жазылған. Ең алдымен кімдерге хабарлау керектігі, телефондары мен мекен-жайы. Менің сүйегімді Алматыға жеткізуге қажетті жеті жүз сом ақшаның қай қалтамда (жасырын қалтасында) тұрғаны. Сол қаржының қасында арнайы сенімхат бар. Нотариусте расталған. Оны үйдің қасындағы жинақ кассасындағы қыздарға түсіндіргенмін. Сенімхатты көрсеткен адамға сөзге келмей екі мың сом ақша береді. Ол – мені жерлеп, жаназамды шығару, т.т. үшін жұмсалатын қаржы. “Бейшара, ешкімі жоқ еді, көмусіз қалатын болды” деп жұрттың ойламауы үшін... Мен не дерімді білмей, аңтарылып тұрып қалдым. – Есіңде болсын, сен ағайын адамсың, бұлай істемеуге хақым жоқ. Ешкімге салмақ салғым келмейді. Жетімдіктің зардабы əлі күнге дейін маза бермейді... Сəкең қалшылдап кетті. – Жүр, шəй үшейік. Одан соң жинақ кассасына барып, мына ақшаны қайта саламыз. Қандай бір қиын жағдай болса да, бұл ақшаның мұртын сындырған 25