Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 26–30-беттер

емеспін, сындыруға құқым да жоқ... Қайран, көкем-ай! Ол жылдары жазушы біткеннің асығы алшысынан түсіп тұрған кез еді ғой. Шығармашылық өкілдерін халық та, үкімет те алақанына салып, құрметтеп жүретін. Ал, Сəкең сияқты жазушылар еліміздің еркесі болатын. Оларды арулап жерлейтін кез-тін... Арада қаншама жылдар өтсе де, көкемнің ешкімге ұқсамайтын осы бір əрекетін түсінгім келеді. Ойым жан-жаққа алып ұшады. Тығырыққа тірелген сайын, себебін білуге асығамын. Санама келетіні, мұндай əрекет сол жылдары қазекеңдердің ойына кіріп те шықпайтын. Ал, ағылшын, немісің де, евекеңдердің де үш ұйықтаса түсіне де кірмейтін жағдай. Көкемнің ойы, о дүниеге қарыз арқалап кетпеу ғой!.. Қайран менің, жалғыз келіп дүниеге, жалғыз кетсе де «Жаным – арымның садағасы, арым – малымның садағасы» деген көкем-ай! *** Əзіл-қалжыңы қандай үйлесімді болса, оған кең пейіл дархандығы жарасып жүретін, қайран көкем-ай! Осындай ұлы да дара аға-інілері, жер қайысқан оқырманы бар адамның, Ұлы жазушының өмірден жалғызсырап өтуі мүмкін бе? Жоқ! Бұл – Садықбек Адамбековтың ашылмай кеткен құпиясы, өз əлемі, бізге тапсырып кеткен Аманаты болса керек!.. Алтын тұғырлы, аңыз адам Əр дəуірдің баға жетпес бір қасіреті болады. Ал, біз көріп, есітіп-білген ХХ ғасырдың тарихи қасіреттері жетерлік. Ең алдымен, аттан түспеген Қазақтың атын тартып алды. Желмен жарысып, еркіндікті аңсап өскен халықтың рухын осылайша сындыруға тырысты. Бар малынан айырып, қолдан жасалған ашаршылыққа итеріп салды. Көп кешікпей, қылышын сүйреткен 37-нің нəубеті келді. Бас көтерген азаматтар атылды, сөйлегеннің тілі «кесіліп», ит жеккенге айдалып жүре берді. Ал, одан соң сұмдықтың көкесі – Ұлы Отан соғысына ұласты. Осыншама қасірет айналдырған саусақпен санарлық жылдың ішінде болды. «Жығылғанға – жұдырық!» дейгендей, сол ауыртпашылықтар із-түзсіз кеткен жоқ, жүректерде сызат қалдырды. Тағдырларды тəлкекке салды, шаңырақ ойылып, ортасына түсті. Бала жетім, əйел жесір атанды... Маңдайыңнан сыйпар əкең, бауырына басар анаң болмаса, бұдан асқан қатыгездік жоқ шығар! Бұл тағдырды «қаныңды ішкен» дұшпаныңа да тілемессің. Осы бір азаптың қайнаған қазанына əрбір Қазақ баласы түсіп шықты. Олардың арасынан ең мықтылары, жүректерінде жалыны, бойларында намысы барлар ғана өмірге жолдама алды. Мойынға ілінген осыншама қасіретті, сұрапыл нəубетті жеңіп шығу оңайға түспеді. Қиыншылықты бар болмысымен сезінген бала Əуезханның жүрегінде сақталып, ақтаңдақтарға ұласты. Менің көкемнің: «Жетім көрсең жебей жүр» деген өмірлік ұстанымы осылайша қалыптаса берді. Əділдік əліппесі барлық ғұмырына жарық жұлдыз – Темірқазықтай жол сілтеп тұруы да сондықтан еді... Бұл ұстаным атақты теміржолшы Əуезхан Салықбаевтың өмірлік қағидасы 26

еді... Тар жол, тайғақ кешу кезеңінде өмір мектебінен сүрінбей өткендердің бірі, бірегейі де біз əңгімелегі отырған абзал азамат, абыз ақсақал, өмірі аңыз адам – Əуезхан Салықбаев болатын. Оның балалық шағын жетімдік деген қатыгез тағдыр ұрлап кетті. Ес білгелі шойын жолды жағалай, түтіні будақтаған паровозбен жарыса жүгірумен жүрді. Ұшы-қиырсыз вагондарды санап, өмір əліппесін үйренді. Маңдайынан сипаған ағалардың ақыл-кеңесін, нақыл сөзін тыңдап, жаттап өсті. Міне, менің Əуезхан көкем, қатал да əділетсіз өмір мектебінен осылайша өте берді. Алға, азаматтық тұғырға жақындай түсті. Шыдады, шыңдалды. Көрген, есітіп білген, ұлағатты қағидаларды жүрегінде сақтады. Күнге қарап, бой түзеген күнбағыстай бойын тік, ойын сергек ұстады. Ертерек ер жетуді армандаумен жүрді. Оның ауыл балалары сияқты ойнауына, шаршап-шалдығуына шамасы да, уақыты да жетпеді. Өмір ерте есейтті. Жылы қабақ танытқан жандарды жақын тұтты, туыс санады. «Бала жеті жасқа дейін жерден таяқ жейді» дейді халық даналығы. Əуезхан көкем өмір есігін ашқалы көз ілеспейтін жылдамдықпен ауыр тағдырдың бел ортасында жүрді. Есінде қалғаны, əкесі Салықбай балалары-балапандарын жетектей-сүйрелей, үш жасар Əуезханын арқалай қырға да шығады, ойға да түседі. Бар арманы жанұясын сұм ажал – ашаршылықтан аман алып қалу еді. Алыста болса, тамақ іздей жүріп, сонау Батыстағы Ақтөбеден бір-ақ шықпасы бар ма? Ол жерден де пана таппады. Қайда барса да сеңше соғысқан, ренішін арқалаған, панасыз халық еді. Енді балық аулап, күн кешпек болып, Əмудария өзенімен жоғары өрлейді. Жат ел – Ауғанстан шекарасына дейін жетеді. Бірақ анасы Ділдəқыздың болашақ өмірлерінің қиыншылыққа толы болатынын жүрегі сезіп, отағасына басу айтады. Сабырлыққа шақырып, Өзбекстанның Қауас деген елді мекеніне аялдауға көндіреді. Бұл жерде де жағдай мəз емес-ті. Қазақтар қоныстанған аядай ғана ауылда бас сауғалап, өлместің күнін кешеді. Жат мекеннің адамдары да мейрімсіз, табиғаты да қатал, өңменнен өтер суық желіне шыдау оңай емес еді. Қыста қар көшкіні мазалайтын, ала көктемде тас болып қатып қалған тас- мұзды ерітіп жіберетін құдіретті желден бəрі сескенетін. Оған қоса, балалар арасында тараған жұқпалы ауру зəрелерін ұшыра бастады. Қорықты. 1933 жылы əупіріммен елге, ата қоныс Арысқа жетті. Көп ұзамай ардақты əке Салықбай қайтыс болады. Төрт жасар Əуезханның есінде ақжарқын əке бейнесі сақталып қалмады. Ес жинап үлгермеген бала ғой. Тек, əке жауырынының ыстық лебін, аласұра соққан жүрек дүрсілін күні кешеге дейін сезінумен жүрді. Абзал жанның жерленген зиратына келіп, құран бағыштаса да, қай төмпешіктің астында жерленгенін есіне түсіре алмағаны кешірімді еді. Əуезхан көкемнің өмір жолын зерделей түссем, арпалыспен өткен тағдыр тауқыметі ойыма орала берді. Таусылмай-ақ қойған 1939 жылы, он бір жасында анасы Ділдəкыздан айырылып, өксігін баса алмай жылағаны есінде. Қайран ана, енді араға екі-үш жыл салып, ұлы Тəужаннан, қан майданға аттанған Əужанынан, артынша келіні Бибіханнан айырылатынын білген де, сезген де жоқ. Ана сүт кенжесі – Əуезханының жападан жалғыз, жетім қалатынынан бейхабар еді... Менің Əуезхан көкем сұрапыл соғыстың екінші жылында шаңырақта жалғыз қалып, «Тас жетім» күнін кеше барды. Арыс маңындағы «Хлопкомдағы» 27

аядай бір бөлмелі жер тамның есігі тарс жабылып, қара құлып ілінді. Бала Əуезхан, тағдыр додасында шыңдалған бозбала Əуезхан дорбасын арқалап, нағашысы Кəрімнің үйіне бет алады. Оны арпалысқа толы жаңа өмір, сонымен қатар белгісіздік күтіп тұрды... 1944 жылдың ми қайнатар ыстығында, бесінші сыныпты бітірген бала оқуын жалғастырудан бас тартып, үлкен өмірге араласуға бел буады. Мектеп берген алақандай қағазды алып, үйреніп қалған темір жолға тартады. Жақсы ағалар кепілдеме беріп, вагон номерін жазатын жұмысшы болып орналасады. Бір күні... Арыс станциясына «Ташкент темір жолы» бастығының орынбасары Əзиз Қадыров келеді. Ол кісінің назары зыр жүрген бала-жұмысшыға түседі. Əуезханды шақырып алып, ұшы-қиырсыз бір состав вагондардың номерлерін жазуды тапсырады. Елгезек бала он минуттың ішінде тапсырманы бұлжытпай орындайды. Сондағы бастық ағаның риза болғанын айтсаңшы! Бала жұмысшыға көпшіліктің алдында рахмет айтып, су жаңа теміржолшы формасын сыйлайды. Əуезханның қуанғаны-ай. Тіпті, аспаннан бір жарық жұлдыз ұшып келіп, қолына қонғандай əсерде еді... Осы қуаныштың иесі Əуезхан Салықбаевтың енді санаулы жылдардан соң, Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Социалистік Еңбек Ері атанатынын, есімі Қазақстанның Алтын Құрмет Кітабына жазылатынын, ал, 1971 жылы Арыс станциясының, 1979 жылдан Шымкен темір жолы бөлімшесінің бастығы болатынын бір Алладан басқа жан баласы білген жоқ... Бұл – тағдыр! Бұл – жұлдыздар шоғырының Əуезхан Салықбаевтың шаңырағына асыққан сəті еді!... Алда арпалысқа толы күндер, ұйқысыз түндер күтіп тұрды. Өйткені, бұл еліміздің қан жүгірер күре тамыры - «Қазақстан темір жолы». Темірдей тəртіп. Күндіз-түні, жаңбырлы күндерде де, бораны түндерде де ағылып жатқан пойыздар легі. Ал, шойын жолдың егесі – теміржолшы көз ілмей, сапта тұрған сақшылар сияқты-тын. Əуезхан көкені бала кезімнен білетінмін. Əкем Жолдасбек Сүлейменов Мырзашөл өңіріне танымал, екі совхоздың ірге тасын қалаған директоры болды. Əукеңмен ағайындығы да, дос-сырластығы да жарасатын. Сонау жетпісінші жылдардың басы. Мен журналистика факультетінің соңғы курс студетімін. Новосибирск-Ташкент пойызымен Өзбекстанның Бостандық аймағына бара жатқанбыз. Бір кезде Арыс станциясына тоқтадық. Вагоннан жүгіріп шығып, станция бастығы Əуезхан көкемді іздеуге кірістім. Кеңсесіне кіріп, əңгімелесіп отырып қалдым. Қорқатын не бар, көкем осы станцияның бастығы емес пе? Қазіргі келген пойыздан түскенімді, Ташкент жаққа саяхаттап бара жатқанымды айттым. «О, деді көкем. Мынау сенің келген пойызың ғой. Жүріп бара жатыр. Жігіттер, тоқтатыңдар!» деді аппаратының түймесін басып. -Жүгір, кешіге жаздадың. Əкеңе сəлем айт! – деді көкем. Жүгіріп перронға шықсам, барлығы аңтарылып мені күтіп тұр. Ұялғаным- ай. Жолсеріктен кешірім сұрап, орныма жайғастым. Ал, Əуезхан көкем Шымкент темір жолы бөлімшесінің бастығы болғанда, менің жұлдызым оңынан туды... Əукең оңтүстік өңірдің шежіресін зерделеп, жаттап өскен ақсақал еді. Ол кісінің танымайтын адам жоқ десе де болғандай. Көзі тірі энциклопедист. Адамдардың аты-жөнін, ел арасында кең тараған аңыз əңгімелер, есте сақтар елеулі оқиғалар, бəрін, бəрін рет-ретімен, көркем тілмен жеткізіп отыратын. Əңгіме 28

айтудан шаршамайтын. Тағы бір жақсы қасиеті, қасындағы адамдарды да əңгімеге жетелеп, реті келгенде мұқият тыңдай да білетін. Ол кісі өмірінің ең соңғы күндеріне дейін Ақмырза əулетінің ақылшы ақсақалы, қамқор төрағасы болды. Ұзын-Ата кесенесін қалпына кетіру жолында қажырлы еңбек етті. Бабалар аманатын ардақтап өтті. Үлкен азаматтың қасында, көзге көрінер-көрінбес ұлы əйелдің табылатыны қашаннан. Əзезхан көкемнің барлық ыстық-суығын, қуаныш-ренішін бірге бөліскен Рəтай қажы анамыз болды. Кемеңгер халқымыз: «Жақсыны – текті, жаманды – тексіз» деп, əділ бағасын беріп отырған қашаннан. Рəтай анамыз Қазақтың атақты Мұсабек батырынан тараған. Мұсабек батыр Қоқан ханына қарсы шығып, Ташкент бегі Мырзабидің озбырлығына шыдамай, қол жинап, Ордабасы тауының етегінде қалың қол əсерін қырып салады. Оңтүстікке белгілі Молда Мұса ақын батыр ерлігін былай жырлайды: Қоңыратта білемісің Мұсабекті, Солардай болар едің болсаң текті. Өлтіріп Мырзабиді намыс үшін, Қоқанның хандығынан алған кекті... Əуезхан көкемнің құдай қосқан қосағы, Рəтай анамыздың шежіресі осы Мұсабек-Сапақтан таралады. Батырдың туған ағасы Сапақ ел арасында беделді, сөзге шешен, əділдікті қақ жарған би, кейін ел басқарған датқалық дəрежеге жеткен кісі. Сапақ датқа Рəтай қажы анамыздың бабасы болып келеді. Сапақ датқадан – Мұратбек, Мұратбектен – Рахымбек. Рахымбектен – Рəтай. Орай келгенде айта кетейін, Əукеңнің нағашысы Сырымбет жандар руынан. Сырымбеттен екі ұл – Есіркеп, Мүсіркеп тараған. Есіркеп аузы дуалы əулие, Мүсіркеп батыр болған. Есіркеп əулие Түркістандағы мавзолейде, Қожа Ахметтің қасына, оң жағына жерленген. Міне, тектілер ұрпағы қалай жалғасқан. Ал, Əуезхан Салықбаев осы киелі ұрпақтың алтын діңгегі еді... *** Əр адамның өз жарық жұлдызы, пешенесіне жазылған тағдыры, қолдап- демеп жүретін қамқоршысы болады деседі. Көзге көрінбей, бала- армандарға жол сілтейтін, үлкен жүректі көке Əуезханда да болды. Бірақ оны бала теміржолшы білмейтін. Бір күні Əуезхан жұмыстан шаршап, үйіне баруға шамасы келмей, темір жол кеңсесінің бір бұрышында ұйықтап кетеді. “Ташкент Темір жолы” бастығының орынбасары Əзиз Қадыров Арысқа іссапармен келіп, кəсіпорынды аралап жүреді. Көзіне бір бұрышта басына кірпіш жастанған, астына газет төсеген бала түседі. Қасына келіп қараса, өзіне таныс, зыр жүгіріп, вагон номерлерін жазып жүретін жел аяқ бала екен. «Шаршаған ғой, бибақ бала. Мазаламаңдар» деп, Əуезханды қымтап, маңдайынан сыйпайды. Бірақ ол кісі ұйықтап жатқан баланың келешекте Арыс қаласының, тіпті Түркістан облысының Құрметті азаматы болатынын білген жоқ... Əзиз аға осылайша бала Əуезханды екінші рет аялы қамқорлығына алған еді... 29

Таң ала көлеңкеде бала орнынан тұрып, біреудің маңдайынан сыйпағанын сезеді. Бірақ ол адамның кім екенін білмейді. Араға жылдар салып, 1954 жылы Арыс сұрыптау «дөңесінде» кезекші Əуезхан Салықбаевтың кінəсінен екі вагон соқтығысып, істен шығады. Соғыстан кейінгі кез. Заң қатал. Кезекші жігіттің мəселесін станция басшылығында, одан соң Арыс бөлімшесінің басшылығында қаралып, жұмыстан шығарып, ісі əскери трибуналға берілсін деген шешім қабылданады. Ташкенттегі Темір жол басқармасы болған жағдайды саралап, соңғы жедел кеңесте мəселесі қаралады. Қатаң шара қолданып, іс əскери трибуналға тапсырылсын деген ұсыныстар айтылады. Сол кезде алқа мəжілісін басқарып отырған Темір жол бөлімшесінің бастығы Əзиз Қадыров: «Мен бұл жігітті, Салықбаевты жақсы білемін. Есіме түсті. Ертеректе 1944 жылы менің көз алдымда бір состав поездың вагондарының номерін он минутта жазып шыққан болатын. Жəне бір барғанымда кірпіш жастанып, астына газет төсеп, ұйықтап жатқанын да көргенмін. Өте адал жігіт. Керек маман. Сондықтан, бір жолға кешірім жасап, қызметінен төмендетіп, əскери трибуналға бермей-ақ қояиық» дегені. Содан іс жабылды. Əуезхан сол күні бала кезінде маңдайынан сыйпаған адамның кем екенін білді. Тағы да Əзиз аға екеніне қуанды... Жылдар өте Əуезхан көкенің өзі де ондаған, жүздеген жас теміржолшыға ұлағатты ұстаз, ақылшы-дос, қамқор басшы болады. Бірақ бұл қасиетті бала теміржолшы əзірше білген жоқ... «Əкең өлсе де, əкеңнің көзін көрген өлмесін» деген қасиетті сөз бар. Əукеңмен əңгімелескен сайын, жастық шағыма, өз əкем Жолдасбек Сүлейменов- тың əлеміне қайта оралғандай əсерде боламын. Ол кісінің айтқан жылы сөздерін есіте бергім келеді. Қуанамын, марқайамын, бір жасап қаламын. Оны сезген көкем Жолдекеңмен арадағы ұзақ жылғы дос-сыйластықты есіне алады. Əкеме деген жүрек-сағынышын байқаймын... Арыс қаласында болған жойқын жарылыс халықтың еңсесін түсіріп жіберді. Адамдар шашылып қалды. Бір-бірінен, ойнап жүрген, мектеп, балабақшадағы балаларынан қол үзіп, бас сауғалаумен болды. Міне, сол бір қысылтаяң кезде Əуезхан қажы халықты сабырға шақырды. Ақсақалдық басу сөзін айтты. Ал, абыз ақсақал өмірден өткенде Арысқа, көкеммен қоштасуға келдім. Аядай ғана теміржолшылар қаласы адам танымастай өзгеріп кетіпті. Қуанып қалдым. Өйткені, бұл жерде бар ғұмырын темір жол саласын өркендетуге арнаған Əуезхан Салықбаевтың балалық шағының ізі, дара да дана көңілі, жігерлі сөзі, азаматтық қолтаңбасы мен мұндалап жатыр... Əр дəуірдің тауқыметін көтеретін тіреуі, халқына сүйеу, жастарына үлгі, тарихи тұлғалар болады. Əуезхан Салықбаев – Қасиетті Түркістан мен Шымкенттің, бүкіл оңтүстік өңірдің абыз ақсақалы, екі ғасырдың бар қасіреті мен жақсылығын жүрегімен сезінген, ғасыр тұлғасы. Ол - бабалар аманатын арқалаған, ұрпағына жеткізген, түсіндіре білген асыл аға! 30