Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 31–35-беттер

Дала академигі Менің бұрынғы бала, қазіргі дана көңілімде «Мақталы» Алматыдан да, Ташкент, Мəскеуден де үлкен, қасиетті, тек қиял қанатына ғана сиятын жұмбақ əлем. Бұл жер – əкем Жолдасбек Сүлейменовтің жастық жалыны, жүрек жылуы, қолтаңбасы қалған жер. Бұл елді мекеннің əр көшесінде менің жалаң аяқ, жалаң бас жүгірген табанымның ізі жатыр. Жүрегім алып ұшқан, боз-бала шағымның белгісіндей болған, велосипедімнің доңғалағының ізі қалған. Өйткені бұл жер менің бала көңілімді тербеткен, шыңдаған, қалам ұстатып, үлкен, кəсіби журналистикаға қанат қақтырған құт мекен! *** Мен əжемнiң баласы болып өскенмін. Əкемдi аға, анамды жеңеше дедiм. Əжем Хадишаның маған деген сағынышын, аналық махаббатын ойласам, осы күнге дейін таң қаламын. Ол кiсi тек менiң ғана емес, бүкiл əулеттiң алтын діңгегі еді. Əкем Жолдасбек пен көкем Мəуiздi, iнi-қарындастарымның барлығын мектепке жетектеп емес, арқалап алып барған да осы кiсi. 1935 жылы «Жартытөбе» колхозында мектеп табалдырығын аттағанын Жолдекең мақтаныш сезіммен еске алып отыратын. Ал, 1939 жылы атамыз Оспан Сүлейменов Мырзашөл өңіріне, кəзіргі Жетісай ауданына канал қазып, тың жерді игеруге, «ақ алтын» егуге аттаныпты. Ұлы Отан соғысы ауыл балаларын ерте есейтті. Тракторшылар дайындайтын курсты бітіріп, 1944 жылы, он алты жасында колхоздағы ең ескі трактордың руліне отырады. Одан соң агроном, аға агроном, комсомол-жастар бригадасының бригадирі, ал 1958 жылы жаңадан шаңырақ көтерген «Мақталы» совхозының №4 бөлімшесіне басқарушысы болып тағайындалды. Екі жылдан соң совхоз директоры. Бұл – əкем Жолдасбек Сүлейменовтің орда бұзған отыз бірінші көктемі еді... *** ...Мен өмірге келіп, қырқымнан шығар-шықпас күнімде əкем достарымен бірге келіп, əжемнен «көтерейінші» деп сұрап алыпты. Содан қуанышы қойнына сыймай, арғымағын қамшылай, алақандай «Ленинабад» ауылының шаңын аспанға көтере, бір айнала шауыпты. Əжем де «Құлынымды құлатып алмаса, жарар еді» деп артынан жүгіріп, колхозды бір айналып шығыпты... Бұл – əкем Жолдасбек Сүлейменовтің жастық, жалын күндерінің ең үлкен қуанышы еді!.. Əжем менi бірінші сыныпқа арқалап апарғаны əлі есімде. Оған бүкіл ауыл куə. Тентектігім үшін əкемнiң жауырыныма бағыттаған қамшысына əжемнiң алақаны тосқауыл тұратын. “Сенiң-ақ бiр қағарың бар екен” деп, əкем одан соң маған шапалағын да, қамшысын да “сыйламайтын” болды. Алақандай ғана ауылда менен асқан ерке, тентек бала жоқ еді. Тепсе темір үзер, өжеттігі өр, қайсарлығы жау тізесін дірілдетер, рухын шайқалтар күштің иесі, біздің ауылдың жігіттеріне тəн еді. Бұл қасиет соғыстан кейінгі барлық жастардың бойына біткен асыл да ардақты қасиет еді, Бұл шыным. Əкем өте қатал, сонымен қатар шексiз мейiрiмдi, əзіл-қалжыңы қатар 31

жүретін кiсi-тін. Қатал дейтiнiм, бiздiң жалқаулыққа бой ұрып, жат қылықтармен əуестенуiмiзге мүлдем жол бермедi. Жағдай болса да, үлдемен-бүлдеге бөлеп, сайрандатып қойған жоқ. Күніге жұмысқа кетерінде барлығымызға тапсырма берiп, кешкiсiн оның орындалғанын тексеретiн. Бiздiң үйдiң маңында көлденең бiр талшық шөп жатпайтыны да, бақшамызда неше түрлі жемiс-жидектердің самсап тұратыны да сондықтан едi. Журналист мамандығын қалағанымда əкем алғашқыда қарсы болды. Бiрақ “жоқ” деп бетiмнен қақпады. Кəсiби жолдамамды Жезқазған облыстық газетiне алғанымда, “Барып қайт, нағашыларыңның елi ғой”,–деп шығарып салды. Жат жерде жүріп, үлкен өмiр мектебiнен өттiм. Ал, Киров аудандық газетiндегi бiр жарым жылдық өмiрiм əкемнiң көз алдында өрбiдi. Алғашқы күннен бастап фельетон, сын мақалаларым жарияланды. Бiраз ағайындар үйге келiп, ризашылықтарын бiлдiрдi. Кейбір шаруашылық, мекеме басшылары аудандық партия комитетiне шағым жасап, менiң сын мақала жазбауыма тыйым да салдырмақшы болыпты. — Балам, менi райкомға шақырды. Екінші хатшы сенiң жазған сын мақалаларың туралы айтты. Бюро мүшелерінің кейбiрi солардың сөзiн сөйлеп, ауыздары қисайып қалыпты. —Сiз не дедiңiз? - дедiм мен. —Баламның жұмысына араласпаймын деп жауап бердiм,- дедi əкем. — Жаз, тек шындықты жаз, дұрыстап жұмыс iстесiн! Əкемнiң бұл сөзiне iштей қуанып қалдым. Аудандық газетке “жарамаған” кейбiр сын мақалаларым облыстық, республикалық басылымдардан пана тапты. Ал, мен Алматыға жұмысқа ауысқанда, кейбiр басшылар қуанғаннан той жасапты. Тоғызыншы сыныпты бітірісімен əкем мені: «Ақыры баратын жерің ғой, ертерек таныса бер. Сиқымбай көкеңмен Алматыға жолға дайындал»- деді. Астанада профессор Əбді Тұрсынбаевтың үйіне тоқтадық. Əбекең КазГУ-де КПСС тарих кафедрасының меңгерушісі, үлкен ғалым еді. Мəриям жеңгеміз өте бауырмашыл, қолы ашық, анамыздай мейірімді жан болып шықты. Дастарханынан қонақ үзілмейтін. Ал, 1968 жылдың көктемінде мектеп бітіріп, Алматыға оқуға келдім. Таныс қала. Ой-шұқыры көзіме оттай басылды. Өмірге ерте икемдегені үшін əрине, əкеме рахмет! Құжаттарымды журналистика факультетіне тапсырып қойғанмын. Емтиханға үш күн қалғанда ауылдан əкем келіп: «Балам, талантың болса, жерде қалмассың. Малдəрігерлік институтты бітіріп-ақ Шыңғыс Айтматов қандай жазушы-журналист. Олжас Сүлейменов те тау-кен институтын бітірген. Ал, жырақта, Дон жағалауында жатып-ақ Михаил Шолохов əлемді аузына қаратқан жоқ па? Қарапайым журналист болсаң, қарның ашып қалады. Менің ақылымды тыңдасаң, тарих факультетіне түс. Ең болмаса, партия қызметінде жүрерсің» деді. Төбемнен жай түскендей. Əкеге қарсы келу қайда! Сөйтіп, құжаттарымды қайтарып алдым. Бұл əңгімені ешкімге айтқан жоқпын. Мазасыз күндер басталды... Əкем ауылға қайтысымен құжаттарымды қайтадан журналистика факуль- 32

тетіне тапсырдым. Оны үй-ішіне білдірмедім. ...Оңтүстіктегі үш ауданды Өзбекстанға өткізіп жіберген кез. «Мақталы» совхозы Сырдария облысындағы ең озат шаруашылықтардың бірі. Əкемнің дүркіреп тұрған кезі. Жақында ғана Ленин орденімен марапатталған. Совхоздың жұмыстарымен танысуға Өзбекстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Ш.Рашидов келмекші екен. Аудан басшылары шала бүлінуде. Қадірлі қонақ біздің үйден түстенетін болыпты. Бірақ аяқ астынан дайындалған ас қазан- ошағымен дала қосына əкетілді. Үйде тіске басатын бауырсақ та қалдырған жоқ. Біраздан соң сау етіп, мемлекет басшысының қара «Чайкасы» нөкерлерімен есіктің алдына келіп тоқтады. Мен далаға жүгіріп шықтым. Сөйтсем, өзім күнде теледидардан көретін Шараф Рашидов ака көлігінен түсіп тұр. Айналасы тола адамдар. Қастарына келіп амандастым. Барлығы аң-таң. Үйдің алдында менен басқа ешкім жоқ. Үлкен қонақ менің қолымды ұстап тұрып, атымды сұрады. Даусы да жұмсақ, жүзі де мейрімді көрінді. Мен əкемнің үлкен тас жолдан оңға, үшінші бөлімшеге бұрылатын дала қосында күтіп жатқанын айттым. Олар көліктеріне мініп, солай қарай кетті. Кездесетін жер табан астынан өзгертілгендіктен жол бастаушы түсінбей қалыпты. Əкем мені Ташкент, Алматы, Шымкент қалаларына жиі алып баратын. Онысы ел араласын, жер көрсін дегені болса керек. Сондай кездердің бірінде, əкем демалыстан оралып, оны Мəскеу – Ташкент поезінен күтіп алуға бардық. Поезд 12 сағатқа кешікті. Темір жол вокзалында алаңдаумен жүрдік. Бір кезде поезд келді-ау. Əкеммен бірге екі өзбек əйелі түсті. Оларды ешкім күтіп алған жоқ. Əлгі екеуі мазасыздана бастады. Сол кезде əкем оларды өз көлігімен жеткізіп тастайтынын айтты. Екі апайды мінгізіп, ескі Ташкенттің көшелерімен ұзақ жүрдік. Жүргізуші көкем де сасқалақтап, жол ережесін бұзғаны сол еді ГАИ тоқтатпасы бар ма? Əлгі əйелдің біреуінің сыртқа шыққаны сол еді гаишник сəлемдесіп, кешірім сұрады. Біз екі қонақты үлкен қорғанның алдына апарып түсірдік. Олар есіктің алдында паранже жамылған екі кемпірмен көрісіп, мəре-сəре болды. «Адасып кетпейсіңдер ме?» деді бізге. «Жоқ, қайтар жолды табамыз» деді жүргізуші. Сөйтсек, əлгі апай Өзбек ССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Төрайымы Ядгар Садыққызы Насриддинова ханым екен. 1966 жылдың 26 сəуірде Ташкентте, таңертеңгі сағат 5-тен 22 минут өткенде, күші 8 баллдық қатты жер сілкінісі болды. Неге екенін білмеймін, əкем мені сол күні Өзбекстанның астанасына алып барды. Қираған үйлер. Зілзала теңселткен халық. Тас көшелердің қақ ортасына тігілген палаткалар... Осы бір қайғылы көрініс есіме түскен сайын, əлі күнге дейін төбе шашым тік тұрады. Бірақ зілзала түскен жеріне ауыр болғанымен, алып империя – Кеңес Одағы тауқыметті көтеріп алды. Əрбір Одақтас Республика жабыла жұмылып, екі жылда жаңа қала салып берді. Соның айғағы зəулім үйлер бой түзеген Қазақстан проспектісі əлі күнге дейін мен мұндалап тұрады... Мұндай сəтті кездесулер, жүрек тебірентерлік көріністер қаншама десеңізші! Мені ерте есейткен де, ең негізгісі үлкен журналистикаға жетелеген, жазушылыққа итермелеген де осы оқиғалар шығар! Оның ең басты себепкері, əрине, асыл да ардақты əкем болса керек. ...Ал, мына оқиғаның мен үшін шоқтығы биік. Өзбекстанға өткен, өзбек 33

теледидарын көрген, күндіз-түні өзбек əуенін тыңдаған кезең. Сол жылы Сырдария облысы мемлекетке «Ақ алтын» тапсыру жоспарын орындай алмай, 31 желтоқсанға дейін мақта тергеніміз əлі есімде. Қардың астында қалған-құтқан, шашылған «ақ алтынды» жинап, əбігерге түстік. «Мақталы» совхозы облыста алғашқылардың бірі болып, жоспарын 161 пайызға орындаған. Халықтың əбден қалжырағанын түсінген əкем мақталық алқаптың жерін айдатып жібереді. Оны білген облыс, аудан басшылары комиссия жібертіп, тексерумен болады. «Жоспар артығымен орындалды. Алқапта теретін мақта қалған жоқ. Ендігі жылғы науқанға дайындалып жатырмыз» - деп əкем ақталумен əлек. Тиісетін себептері де жоқ. Жоспар артығымен орындалған. Сонда да болса, комиссия мүшелері айдалған жерді қайта қазып, астында қалған қозапаяларды тексерумен болды. Ешқандай айғақ жоқ. Бірақ жоғары жақтың тапсырмасы сол, тіміскілеу керек. Əкем олардың бұл əрекетіне ерегісіп, егістік алқаптарды суарып жібереді. Сол кездерде, Мырзашөл өңірінде халық билікке наразы болып, Қазақстанға қайта өту мəселесі қозғалып жатқан кез еді. Кейбір жандайшап-намыссыздар халық арасында іріткі салып, «Өзбекстанда қаламыз. Жағдайымыз жақсы» деген арыз-шағымдар ұйымдастырып жүрді. Ол «науханның» басы-қасындағылар облыс, кейбір аудан басшыларының өздері еді. Олардың құйтырқы əрекеттерін əкем жақсы білетін. Күн ара облыстық партия комитетінде жиналыс. Кəйткен де жоспарды орындау, халықты жұмылдыру керек. Сондай күндердің бірінде, облыстағы жиналысқа əкем бармай орнына совхоз партия ұйымының хатшысын жібереді. Жандайшаптар облыстың бірінші басшысына шағым түсіреді. «Біз міндеттемені орындай алмай жатқанда кейбір совхоз директорлары жоспарларын бітіргенін тойлап жатыр. Ол Жолдасбек Сүлейменов» дейді. Облыстың бірінші хатшысы ашуға басады. Оны естіген əкем: «Олай болса, қызметтеріңді ала қойыңдар!» деп өз еркімен жұмыстан кетуге арыз жазып береді. Облыс басшылары онсыз да дүрліккен халықтың Қазақстанға қайта қосылуынан қорқып, əкемді жібермейді. Бұл – əкем Жолдасбек Сүлейменовтің «қызыл империяның» сұрқия саясатына, ала тақиялы ағайындардың астыртын отарлау саясатына ашық наразылығы, көрсеткен азаматтық мінезі еді... Осыдан бір жыл бұрын əкем демалыста жүргенде үйге суық киінген, екі кісі келді, Түнімен қағаздарын ақтарды. Суреттерін іздеді. «Ертең əкеңмен хабарлас, бізге жалғыз түскен, документтік суреті керек» деді. Менің «не үшін?» деген сұрағыма: «Жоғарғы Кеңеске депутаттыққа ұсынамыз» деп жауап берді. Сол кездерде əкемнің үйде суреті де жоқ екен. Екі-үш күннен соң Кисловодскден əкем хабарласты. Жаңағы əңгімені айттым. «Жоқ! Керегі жоқ» деді қысқа қайырып. Мен əлі күнге дейін олардың «үш» əріптің бе, əлде екі əріп «ЦК» адамдары ма екенін түсінбедім. Кейін, жылдар өте ойлап қарасам, оларға Өзбекстанның сөзін сөйлейтін, жергілікті тұрғындарды тыныштандыратын сенімді адам керек екен ғой! Иə, əңгіменің төркіні қайда жатыр... Бұл оқиғаны əкемнің қызметтес достары кейінге дейін: «Өз еркімен арыз жазып, жұмыстан кеткен бірінші директор» деп əзілдеп жүрді... Əкем жұмысты қайтадан, төменнен бастады. Алты ай «Мақталы» кəсіптік- техникалық училишенің директоры, одан соң жаңадан ұйымдасқан «Узсельхоз- техника» бірлестігінің басқарушысы. Табандай жеті жыл аудан шаруашылықтарын 34

техникамен қамтамассыз етті. Одан соң жаңадан шаңырақ көтерген «Қоғалы» қаракөл-қой совхозына директор болып тағайындалды. Бұл – əкем Жолдасбек Сүлейменовтің қамал алған төртінші мүшел жасы еді... Мен республикалық “Қазақстан пионерi” («Ұлан») газетiнiң Бас редакторы- мын. Ал, көкем академик, мемлекет жəне қоғам қайраткері Уəлихан Қалижанов ол кезде “Жас алаш” (“Лениншiл жас”) газетiнiң Бас редакторы-тын. Ауылға барғанда қасымызда республикалық газеттердiң Оңтүстiк өңiрiндегi меншiктi тiлшiлерi, сондай-ақ атақты фототiлшi Рахымбай Ханалы жүретін. Мұндай кезде əкем бір жасап қалады. «Қоғалы» совхозының шаруашылығын аралаймыз. «Ақ түйенің қарны жарылған» мереке басталады. Ал, Алматыға келген соң, Рахымбай Ханалының фоторепортаждары бүкіл республикалық басылым-дардың беттерінен орын алады. Қазақ радиосынан шопандар жайлы очерктер айлап үзбей беріледі. Сондағы шопандардың қуанышын айтсаңызшы! Олар жоспарларын қайта қарап, міндеттемелерін еселей түседі. Құмды ауылда ұлан-ғайыр той-думан басталады. Бұл кез əкем Жолдасбек Сүлейменовтың бақ қонған, жұлдызды күндері екен. Бұл – алтын ғасырдың – алтын дəурені еді! Əкем көктем келісімен орталықтағы əрбір үйдің ауласын аралап, тазалығын, көгалдануын, жеміс-жидек өсіруін қатаң талап ететін. Оның орындалуын өзі тексеріп отыраты... Маған қымбат осы бір асыл адамның тағы бір ерекшелігі ағайын-туыспен, жаны жайсаң жақсы жандардармен таныстырып, табыстырып жүретіні еді. Соның арқасында Оңтүстік өңірге еңбегі сіңген, халық игілігіне бөленген қаншама адам маған да көке атанды. Олар Социалистік Еңбек Ері, сол кездердегі ОҚО темір жолының бастығы Əуезхан Салықбаев, жазушы Садықбек Адамбеков, профессор Əбді Тұрсынбаев көкелерім еді. Əкем оларға арнайы ертіп барып, шегелей таныстырғаны да əлі есімде. Солардың арасынан Оңтүстіктің алтын діңгегі атанған Əуезхан Салықбаевты көрген сайын қуанып қалам. Ол кісі де əкемнің жақсылығын айтып, көңлімді көкке жеткізіп тастайды. «Əкең өлсе де, əкеңнің көзін көрген өлмесін» деген осы да. * * * Асыл əкемнiң дүниеден өткенiне отыз жылдан асыпты. Жер басып жүрген адамға аз мезгіл емес. Мен əкемдi үнемi қасымда жүргендей, жеңiсiме қуанып, қолдап, демеп жүретіндей сезiнемiн. Өйткенi, ауылға барсам, əкемнiң көзiн көрген, тұз-дəмдес болған, үзеңгiлес жүрген жандарды көремiн. Олар да маған ерекше мейiрiм шуағымен қарайды, бауыр тартады. Ең бiр жақын туысындай, ерке ұлындай қарсы алады. «Жақсы əке нашар ұлға қырық жыл азық болады» деген осы шығар. Өмiр жалғаса бередi. Əке өсиетiн тiршiлiкке арқау етiп, бiз келемiз. Жұмыр жердiң қай түпкiрiнде жүрсем де, қараңғыда жол сiлтеген жарық жұлдыз - Темiрқазықтай қарсы алдымда сəуле шашып, əке бейнесi тұрады... Қазір ойлап отырсам, əкемнің маған деген көңілі өзгеше, телегей теңіздей екен. Кезінде аңғармаппын. Олай дейтінім, көбінесе сырт жерде жүрдім. Алматы, одан соң Жезқазған облыстық газетінде. Ал, 1975 жылы ауылға келіп, біржарым 35