Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 36–40-беттер

жылдай аудандық газетте қызмет жасадым. Менің елге сыймай жүргенімді сезген əкем үйленіп, партия қатарына өткен соң қайтадан Алматыға баруыма рұқсатын берді. Өзі жаңадан шаңырақ көтерген «Қоғалы» қаракөл-қой совхозына директор болып тағайындалды. Мен аудандық газетке су жаңа басшыдан, əкемнен алғаш рет сұхбат алдым. Жолдекең өнер адамдарын, оның ішінде журналист, жазушыларды өте жақсы көретін. Ауданға келген журналистер əкейдің совхозына соқпай кетпейтін. Менің əріптестерімнің біріне өкіл аға, енді біріне өкіл əке болды. Оларды өз бауырындай еркелетті, мендей жақсы көрді. Ойлап отырсам, əкем қай салада еңбек етсе де, дос-шəкірттері айтқандай, сол саланың білгір-данышпанындай, даланың академигіндей еді. Бір танысқан адамын, естіп, оқыған дерегін ұмытпайтын. Баяндаманы қағазсыз жасап, барлық мəліметтерді ойында сақтайтын. Əттең, тиіп-қашып оқығаны болмаса... ғалымның шыңына жететін, алар асуы, бағындырмас белесі болмайтын шығар деп ойлаймын... *** Əкем Мəскеуден телефон соғады. Алып шаһардың маңындағы демалыс орындарының бірінде дем алып жатқанын айтады. Ертеңіне қайта хабарласып, толассыз жауған жаңбырдың зеріктіріп жібергенін сылтауратып, үш-төрт күннен кейін Алматыға келетінін, қалаға жақын маңдағы шипажайлардың бірінен орын дайындап қоюымды сұрайды. Мен республикалық «Ұлан» газетінде бас редактормын. Жанталаса телефон шалып, мықты деген шипажайдың бірінен орын əзірлеймін. Əкем келеді. Күтіп алайын десем: «Жұмысыңнан қалма, жүргізушіңді жіберсең болғаны»,- деп қысқа қайырады. Алматыдағы қонақ үйлердің біріне орналасқан соң, жұмысыма соғады. Жігіттердің барлығын таниды. Олар өз əкелері келгендей қуанады. Ұлы журналист болғандықтан шығар шығармашылық, өнер адамдарына бүйрегі бұрып тұратын-ды. Екі-үш күн демалып, таныстарына жолығады. Немерелерін көріп, мауқын басады. Одан соң ақын қарындасы Фариза Оңғарсыноваға, «Қазақ Энциклопедия- сының» Бас редакторы, академик Рымғали Нұрғалиевке, журналист-жазушы, «Жас алаш» газетінің бас редакторы Уалихан Қалижановқа жолығады. Таныс та, бауыр да жетеді. Олар ауылдың сағынышын арқалай келген ағаларына мəз. -Достарыңды жина. Шəй ішейік. Оңашалау жерге тапсырыс бер. Шымкентке билет алып қойдық. Сол жерде де, дем алатын жақсы шипажайлар бар ғой. Сонда барып, оншақты күн тынығармыз»,- дейді əкем асығыс. Кешке қарай, мейрамханалардың бірінде бас қосамыз. Жолдастарыммен шүйіркелесіп, біраз əңгіменің басын қайырады. Арнайы тос көтеріп, хош айтысып, жолға шығып кетеді. Ойлап отырсам, осы бір шуақты кездесулер жыл сайын қайталанатын. Кисловодск, Мəскеу, Алматы, Шымкент... Сөйтсем, əкем мені арнайы іздеп келеді екен. Бір жағынан сағынатын да болар, үлкен ұлының жетістіктеріне қуанатын да шығар. Бір байқағаным, еркелетіп маңдайымнан сыйпамаса да, мақтап арқамнан қақпаса да, көзге көрінбейтін, тек жүрекпен ғана сезетін сағыныш тұратын-ды. «Əке – балаға сыншы» дейді халық даналығы. Өз қолымен тұғырын қалап, 36

республикаға белгілі іргелі шаруашылықты жасаған еңбегін баянды етуге күш салғанымды, «Қоғалыдағы» орта мектептің қақпасына есімін мəрмар тастан қашатып жаздыратынымды, мəңгі тірі асыл бейнесі – бюстін орнататынымды сол кезде білмеген де шығар. Ең кереметі, оқушылардың күміс күлкісінің куəгері болып, жүзі шуақ шашып, мектептің қақ төрінде тұрғаны бір ғанибет емес пе?.. Əке бейнесінің асқақтай түскені ұлының, перзенттік парызының орындалғаны шығар! Білмеймін, əке аманатын ақтадым ба, жоқ па. Бірақ бір білетінім, журналистикаға адал болдым. Қарапайым тілшіліктен бас редакторлыққа дейінгі жолды бағындырдым. Оңтүстік Қазақстан облысынан шыққан ең алғашқы республикалық газеттің бас редакторы атандым. Қазақ журналистері арасынан Оңтүстік Американы, əрбір қазақ баласы армандаған Джунгли, Амазонканы зерттедім. Туысқан халық – үндістер жайлы үш кітап жаздым. Одан соң Африка құрлығы, қысқасы бір адамның өміріне, арманына жетерлік тіршіліктің басын қайырдым. Оны əкем көріп те, қуанып та жүрді. Ал, журналистер үшін арман – Қазақстан Республикасы Президенті сыйлығының лауреаты атанғанымды Жолдекең көрмей кетті. Əттең... Бұл – дала академигі атанған, Атамекенін сағынып өткен Жолдасбек Сүлейменовтің жұмбақ əлемі. Енді менің де əлемім... _________________________________ Көнеден жеткен асыл сөз * * * Бұқар жырау Қалқаманұлы (1668-1751 ж.) Сөзіне бұрынғының сауап бар ма, Тоқсан баулы Қоңырат жатырқама, Əруағын силап келіп тұрмын Алатауға, Жамбас суып, жатқан жері Мұрынқарақта, Ел айтады, жол тартса амал бар ма? Айғарақ Керейханның райдан қайтқан жері, «Көк бөрі»-көрмеген ел, алмаған тау-тас қамал бар ма? Молда Мұса Байзақов (1849-1932 ж.) Құлшығаш - Мұрынқарақ киелі төбең, Дегенде Құлшығашты үшке бөлем. Тұсында Жошыханның «Арқар-мүйіз», Ескіден етек алған өсиет арна, Сіздерге «Жəдді»-болған бұл бір өлең. Жортбаста «Құлтай-құлдық»-қыз наласы, 37

Төленешіден «Құлтай »-атанды бар баласы. Нала тиіп, киесін көгендеген, Адасар пенде шіркін ашу қысса, Ашу шайтанға, ілескен көгермеген. Құдайдан қорқып, райдан қайтқан жанға, Əруақтар жол ашып берем деген. Ей, пендем Алланың рахымы мол, Иманды болсақ, нұрымды себем деген. Мұрынқарақ тауы ұранды, Кім ұмытар құранды. Оу, Коңырат! Алатаудай пір жатыр, Аңыз болған Алашқа, Тыныс алып, алтын балдақты қыранда. Ырысымбетұлы Байғұт Харпіш Қоңыраттың Мұрынқараққа барғаны, Алатаулап жар салғаны. Құлшығашта Құлтай наладан қырылмас, Мұрынқарақта киесі тұрғанда. Сағырдың дастарханы жиылмас, Артында Алты Алашы тұрғанда. Босаға таңбасы, шашақты туы жығылмас, Ұранды баба пірі Алатау тұрғанда! Құлыншақ Кемелұлы (1832-1901 ж.) Қоңыратта көп киелі пір Құлшығашта, «Құлтайым» қырық үйден асып кемеріне келер. Мұрынқарақ дүр сілкініп, Тектілерін тербер. Алатаудай ұранды жатқан киелі тау, Қалың Қоңырат төбең көкке жетер! 38

Қожаберген жырау Толыбайұлы (1663- 1763 ж.) Дегенде Мұрынқарақ, Мұрынқарақ, Айта алмаймын əулиенің бəрін санап. Тектіден туарында ел толқыған, Көкжалдан ұлы туған қайран қазақ. Ой түбінде теңіз бар толқымайды, Тəңірім, тізіп берген бəрі қонақ. Мұрынқарақ-ау, Мұрынқарақ, Ұрандайды Алатаулап қалың Қонырат! Алты-Алаштың Мұрынқарақ барғаны, « Алатаулап» жар салғаны. Киелі шоқы Мұрынқарақ, Алатау деп тізе бүккен жалпы қазақ, Ұрандады қалың Қоңырат. Мұрынқарақ-ау, Мұрынқарақ, Жатырсың ба қырын қарап. Тоқсан баулы Қоңыраттың киелі шоқысы едің, Əз-Ғараб Алатауға, Құран оқып, өтуші еді қалың қазақ. Құлшығаштың Кұдығы қырық құлаш, Алты-Алаш арысым десе тамырын жаяр, Анасын қосар Табақ бұлақ. Тоқсан баулы Қоңырытты ел деп бардым, Басына Алатаудың еңіреп бардым. Майлықожа Сұлтанқожаұлы ақынның Мұрынқарақ тауы туралы айтқаны (1835 – 1898 ж.) Сөзіне «Үлкерінің» сұрақ бар ма? Басында Мұрынқарақтың шырақ бар ма? Жол түсіп, зиярат жасап бара қалсан, «Айбалталы» пір көрсең құлап қалма. Сөзінің бұрынғының күмəн бар ма? «Көк бөріге» жететін ұран бар ма? Сөзінде Асан қайғының турасы бар, Көктіңұлы мен Көтенші Көк бөрілесе, Арқадан қосылатын бурасы бар. Сөзінен Ашамайлының бата қалған, Арғында Ақжол би мен Қобыланды ұрсып, Осы жерде кешірім сұрап, бата қалған. 39

Ал «Сүлейіп» қозғасаң Керей ханнан, Төрт – Алқа қан төгіске қарсы шыққан, Тектілерді жасыра алмас мынау жалған. Сапақ датқа болғанда Мұсабек батыр, Мұрынқарақ Үш үйрек қатар жатыр. Тоқсан баулы Қоңырат басын иіріп, Ортасында қарасан сүбесі, Əз-Ғараб Алатау ұранды батыр жатыр. Алатаулап Қоңырат ұрандаса, Құлшығаш шығып, мыңға татыр. Өткендердің ерлігін паш етпеген, Жолы тұман, көкірегі надан, көзі соқыр. Алатаудың халық жадынан бір өшіп, Ел еңсесін көтергенде, ел болып. Құлшығаштың бағы жанар, Түркістанда ту көтеріліп. Ұлы Отырардан көш басталып, Мұрынқарақ киелісін шықырар. Байрақты Ордаға жол болар, Бестораңғыл тектісін шақырып, Өсиетті теңізге айналар. Ақтамберді жырау Сарыұлы (1675-1768 ж.) Босаға, Əлімтау мен Мұрынқарақ, Бір заманда Қызылбас та келген екен тілін жалап. Бұл күнде Жоңғардың көшкіні атанды, Əруақтар шақырады жолын қарап. Тоқсан баулы Қоңырат есіңді жи, Халық жиналса, қазығын түбін табады. Иесі Əз-Ғараб Алатау баба жатыр маңдайында, Мұрынқарақ симай ма маңдайына. «Алатаулап» Қоңырат неге аттанбайды, Атаңа бата қонған, ой қызталақ. Ақтанберді жыраудың Мұрынқарақ тауы туралы айтқаны Болады шежіренің де шешілмес хаты, Тұсыңа келіп қалдым Мұрынқарақ. «Алты ағайын боранды» ежелгі аты, Қаhарынан бұлт қашқан ер Айғарақ. 40