Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 41–45-беттер

Шоқындылардан «қанды кекті» құн сұрапты, Алланың рахымына амал бар ма? Кешірім беріп, Керейхан осы жерде, Өлтірем деген «қан құндылар» қырылмапты. «Алты ағайынды борандың аты» өшіп, Бозторғай ұя салып шырылдапты. Əруақтың аясынан надан асар, Ит жылы жеті айналып, тағы келдің, Жауқазынға да жан бітіп қимылдапты. Қоңыраттың ұраны – Ер Алатау, Өттің-ау сен де кешіріп қызылбасты. Тастан ойып «Орақшылар» қалай салған, Күн ұясына салғандай мəрмəр тасты. Ақтамберді жыраумын Алаш білген, Досыма жұмсақ мінезім, жауыма қатты. Алты Арысым тұстан əруақтайды, Əбілқайыр адасып, сұсы қашты. Арқадағы қалың Керей бүлк етпейді, Əруағыңмен Ашамайлыны бір қозғатшы, Арадағы өкпені жерге соғып. Теріскейден төгіліп бауырлатшы, «Қос момының» жылайды етегінде, Керей хандай жауымды бір жорғалатшы. Жауымның қара жонынан таста тілгізіп, Бесоба, Жəнібектей жылғадан күрең қанын сорғалатшы. Мұрынқарақ киелі атың қандай? Тұлпар дүбір, ту көтер дабыл қақшы. Үрзия сұлу Қоштайқызының айтқаны Шамамен ( 1810 – 1887 ж.) Қоңыратта Көктің ұлының пейілі теңіз еді, Төленшіден тараған егіз еді. Ер Алатау бабамның бейітіне, Мұрынқараққа жеткенде көзің түседі. Шұбыртып, шаң салмайын іздеріне, Үш білместік өтіпті атамыздан, Дулат-Қоңырат, Қос-момын ел біледі. Құзғын болса бір басқа, Бөлтірік шешен өткенімді түрткілейді. Қазақ елі жомарт халық жалғыз дер ем, Азаматтар дуалы ауыз азғын болмас. Қыз наласы қара топырақ жегізеді. Түсіңіздер ағалар, түсіңіздер, 41

Біздің ауыл мес шайқап, күбі піседі. Қырық саны киелі білгендерге, Түсіндіріп айтайын күлгендерге, Құлағына қоңырау ілгендерге. Қырық күннен соң сəбиді бесікке салар, Қырық апта əруақты есіне алар. Қырық жасында Пайғамбарға ілім қонған, Қырық үйден аспайтын ұрпағы бар. Ал ағалар бастадым, Қырық үйден аспаған шаңырағыма, Үйге түсіп, құдайы қонақ болыңыздар. Уақ барқұнан жыраудың жырлағаны (1678 - 1747 ж.) Уа, жолына салып əруақтың, ''Бозай '' шекпен үстінде. Күрең қасқа астында, Қошқар тұмсық ат жақтым. Маңдай алдына тоқтады, Киелі Мұрынқарақтың. Ал жырауым енді толғасын, Толғамай қалай тұрасың. Көз алдыңда болғасын, Əруаққа салғанда, Шүберек болар қорғасын. Ұранды баба Алатау, Əруағына Əз-Ғарабтың. ''Құран оқы''- деп шақырды, Батыр түсіп, тізе бүкті. Маңдайын беріп шығысқа, Батысқа салып арқасын. Аят тəмəм болғанда, Аянын күтті əруақтың. Сол қолын батыр көтерсе, Болайын деп тұр ''қансоқтым'' Сардарлар шыдап ''сабыр '' деп, Жолын бөгейді сарбаздың. Арландары Арқаның, Ал,... деген жарты сөз жетсе, Боршалайды Керейше. Қаһары қатты Ханбастың, Батыр сонда қозғалды, Қолға түскен тұтқындар, 42

Ботадай бір боздады, Тұла бойдан су кетті, Құдіретін айтпан салмақтың. Оң қолын батыр көтерді, ''Кешірім ''- деді бəріне, Аяны осылай əруақтың, Екі дүниенің көпірінде, Мойынымызда қарыз деп , Жылап тұрып сөйледі, Баһадүрі Ойраттың. Етегіне сүрініп, Тəу етеді жоңғарлар, Бірін - бірі құшақтап, Еңірегенін көз көрді, Ойрат, Дүрбіт, Қалмақтың. Ата жұртқа көз тіккен, Жат жаңылма ізіңнен, Киесіне ұрынсаң, Иесі келіп ''жан ''сұрар, Қасиеті осылай Қазақтың. Осы жыраулардың өлеңдері бұрын-соңды еш жерде жарияланбаған. Ақпантай Байғұтовтан алынды. 43

ЕКІНШІ БӨЛІМ Асан Тұрабаев, Бейсенбай Сүлейменов Бақ қонған əулеттің Арыстары мен асылдары ƏЗ-ҒАРАП АЛАТАУ БАТЫР Қасиетті Түркістан Жиделі Байсын елінен, Сыйынған əулием Қоңыр-Атау. Тоқсан баулы тараған, Ұраным еді Алатау. (Қосбақтыұлы Алау би. Алшаңкөк қағанаты) Алатау баһадүр жайлы ел аузынан жинақталған деректер, ғылыми жүйеге түскен тарихи еңбектер біз үшін қашанда құнды. Алайда, осы мағлұматтардың көбі бір-бірімен сабақтас болғанмен, кейбірінде қарама-қайшылық та бар. Рас, ерте заманда ұлтымыздың ұранына айнала білген бабаларымыздың өмір жолдары, ерлік істері жеткілікті деңгейде тасқа басылып жазылмаған. Тек құйма құлақтардың айтуымен олар туралы мəліметтер бүгінге жетті. Бүгін солардың бірі де бірегейі Алатау батыр туралы аз-кем сөз қозғамақпын. Алатаудың Алашқа мəлім баһадүр ретінде Орта жүз бен Тоқсан Баулы Қоңыраттың ұраны болған батыр деңгейінде аңыз болып, халық жадында қалуы жəне Алпамыс батырдай даңққа бөленуі заңды еді. Алатау батыр жайлы алғаш 1980 жылдары кейбір басылымнан, елдегі қариялардан Қоңыраттың ұраны Алатау дегенді оқып, естідік. Бірде атақты шежіреші, Арыс өңіріне танымал Кенже Биғоновтың Қоңыраттың өрбу шежіресі қолыма түсіп, сондағы Көктің ұлының Құлшығашынан Алатау батыр деген жерін оқып, ізденуді бастадым. Бүгінгі күнге шейін осыншама мəліметтерден басқа, қаншама құнды тарихи деректерге жолықтым. Қазақ халқының сол ғасырлардағы аласапыран жаугершіліктерге байланысты құжаттарды сүзгіден өткіздім. Сабайдараұлы Бесайдар бидің немересі Алатау батыр туралы нақты да құнды деректер берген, туған жылдарынан бастап, батырлық шерулері, сол заманның билер мен батырларының, тектілерінің, жырауларының өмірлерін, атқарған рөлі мен саяси кезеңдерінің маңызды шараларын, өлең-жырларын аманаттап халқына, келешек ұрпаққа жеткізген Əлиасқар Байғұтұлының (1898-1981 жылдар) еңбегі зор. Алатау батырға рухани сүйеу болған Ескендір Мұңшының Орта Азияға жасаған жорығын баяндайтын парсы тілінде жазылған «Тарихи аламарии Аббаси» 44

еңбегінде де кездеседі («Елдікті ұлықтаған əулет» кітабы. Зерттеуші тарих ғылымының докторы Хазреті Тұрсын. 2012 ж.). Алатау батырдың есімін, оның ерліктерін баян еткен еңбектерге сүйеніп, өзіндік пікірімді білдіруге мүмкіндік туды. Оған дəлел: Алатау батырдың өнегелі өмірі Қазанқап Байболұлының «Ер Есім» дастанында, Қойтас қажының шежіресінде, белгілі ғалым, филология ғылымдарының докторы, тарихшы, Түркі əлемінің төрағасы болған Рахманқұл Бердібаевтың «Қазақ халқының үш мың жылдық тарихи энциклопедиясында» ерекше айтылғандығы. Сондай-ақ, Шапырашты Қазыбек би Тауасарұлының «Түп-тұқияннан өзіме шейін» деген кітабында, Мұхтар Мағауиннің «Ғасырлар бедері» еңбегінің «Қобыз сарыны» бөлімінде, бүгінгі біздің кейіпкеріміздің өмірін зерттеуде үлкен жұмыстар атқарған Ақпантай Əлиасқарұлы Байғұтовтың (1962-2009 жж.) бірнеше жыл бойы жазған тарихи жəдігерінде көптеген деректер бар. Менде сол деректер негізінде өз тұжырымымды халыққа жеткізуге тырыстым. Бұған қоса ақын Темірхан Əбдіков екеуміз Алатау батырдың бүкіл ғұмырын баяндайтын кітап əзірледік. Ізденістеріміздің нəтижесінде «Қазақпарат баспа корпорациясынан» «Алаштың Алатау батыры» атты кітап жарық көрді (Алматы: 2006). Сондай-ақ, «Қазақ Совет Энциклопедиясы» (ҚСЭ. 1976. – 4 Т. – 154 б.), «Қазақстан Ұлттық Энциклопедиясы» (Алматы: 1998) арқылы қазақтың ұлы тұлғасы халқының жүрегінен орын алды. Жоғарыда көрсетілген «Қазақстан Ұлттық Энциклопедиясында»: «Алатау батыр (шамамен 1560-1640 жж.) – қолбасшы, саяси қайраткер. Қоңырат руынан шыққан, Тəуекел ханның Самарқан, Бұхараға жорығында бас қолбасшысы болған. Кейін Есімханның құба-қалмақпен шайқасқан жорықтары кезінде қазақ жасақтарының құрметті қарт ағасы атанған. Алатау батыр қырғыз, өзбек, түркімен жасақтарының арасында да танымал болды. Самарқан шаһарына «қала-мемлекет» статусын əперіп, оған Жалаңтөс баһадүрді əмір етіп қоюда Бұхара, Хиуа хандары алдындағы беделінің көмегі тиген. Алатау батырдың есімі Қоңырат руының, бүкіл Орта жүздің ұранына айналды», – делінген. Əрине, энциклопедияға дəлелсіз деректердің енгізілмесі белгілі. Қойтас қажының шежіресіне сүйенген тарихшы Сарсенбек Сахабаттың жазуынша, Алатау батыр Түркістанда 1583 жылы дүниеге келген. Ал Тəуекел хан 1598 жылы Бұқар қамалын аларда Алатау батыр Тəуекел хан мен Есім ханның əскеріне қолбасшылық еткен деген ойды меңзейді. Оның Хан Тəуекел мен Еңсегей бойлы Ер Есімнің бас қолбасшысы болғаны рас. Алатау баһадүр үш ханның бас қолбасшысы болғаны бұлтартпасыз тарихи дерек көздерінен алынған. Ол Əлиасқар Байғұтұлының баласы Ақпантай Байғұтовтың деректерінде жəне басқа да тарихшылардың айтқандарына тура келеді. Тек туған жылдарында сəл ауытқушылық бар. Балғабек Қыдырбекұлының «Түп-тұқияннан өзіме шейін» кітабында Алатау батыр жайлы құнды деректер кездеседі. Атырау аймағындағы еділ қалмақтарымен соғысы, жекпе-жектері, сондай-ақ, Алатау батырдың түркімендерге көмекке келгені, қызылбастармен, яғни иран-парсылармен соғысуға барған кездері көптеген деректе сəйкес келеді. Бірақ кейбіріндегідей Алатау батыр соғыста жекпе- жекте өлмейді. «Алатаулап» ұрандаған сарбаз шейіт болады. Алатау батырдың қолының қайтыс болған сарбаздары жатқан жер «Алатау қорымы» деп аталып 45