Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 46–50-беттер

кетеді. Атақты күйші Құрманғазы Сағырбаевтың бертін келе осы оқиғаны естіп, «Алатау» күйін шығарған тұсы осы кезеңдер сияқты. Сыпыра шежіреші Байғұтұлы Əлиасқардың баласы Ақпантайға айтып кеткен мəліметтерді негіз ете жазған «Алаштың Алатау батыры» атты кітапта Алатау батыр 1566-1646 жылдар аралығында өмір сүргені ғылыми дəлелге келіп тұр. Яғни, Тəуекелдің Бұқараға жасаған жорығында Алатау батыр шамасы 20-22 жастардағы даңқы шығып, буыны қатқан, ел таныған азамат кезі. Бір ескерерлігі, Тəуекел ханның жас батырдың ерлігіне сүйсініп, оның «Жалғызым» деп атағаны мəлім. Демек, Алатау батыр не десек те, Тəуекелдің тұсында алғаш рет атқа қонып, ел қорғанына айналған, ханның сенімді батыры ретінде танылған. Алатаудай ұран арқалап, Даңқым мен дабысым алғанда Көк бөрінің киесін, халқымның аманатын сезіндім, – дейді. Тағы бірде былай толғайды: Арыстандай арпалысып, Күрең жолда қан кештім. Елім үшін қан төктім, Мəулім заман орнатып, Үнін өшірдім қанды кектің. Қырық рет қанды қырғынға кірдім, Он үш қарыс тайқазанды көтердім, – дейді екен Бесайдар Сабайдараұлы Алатау баhадүр. Келтірілген дəйектерде, Алатау батырдың азан шақырып қойған аты – Əз-Ғараб. Əкесі Сабайдара – Бесайдар би атасы (Жортбастың өзі) ту тіккен, Жортбас батыр атағын алған текті азамат, шешесі Бағара, яғни Баһара шашты Дүр ана. Хан Тəуекелдің ордасына орыс елшілерін бірнеше рет қабылдаған кезінде Алатау батырдың: – Жүзімнің кепкені мейіз болады, Орыстың кепкені мейірімсіз болады, Орысқа бата берсең, басыңды сұрайды, Бала берсең, досыңды сұрайды, Кепілдік ұсынсаң, Еліңмен қосып, қосыңды сұрайды. Елшісін тойдырып, Айбалтасын қайтарып берме, Ақымағыңды көтеріп, Көсеміңді көлеңкелеп ұстар. Көп ойлан, кем ойлан, Айналдырып келгенде осыны сұрайды! – дегені сол уақытта-ақ олардың қитұрқы саясатынан хабардар екенін білдіреді. Міне, осындай алмағайып заманда Алатау батыр Тəуекел ханның қасынан табылып, тарих сахнасында алып тұлғасымен көрініс береді. «Алаштың Алатау батыры» кітабында жазғанымыздай, Əз-Ғараб алғаш рет Тəуекелдің көзіне мергендігімен түскен. Оқиға былай болыпты. Ташкент шаһарында Тəуекел үлкен бір жиын өткізеді. Сонда арнайы мергендер сайысы 46

ұйымдастырылады. Оған Иран, Мысыр, Парсы, Түркімен, т.б. елдерден талапкерлер шақырылып, қатыстырылады. Жас Əз-Ғараб та дүбірлі додада бақ сынайды. Ешкім жебесін тигізе алмаған жамбыны Əз-Ғараб атып түсіреді. Жас мергеннің бойынан ерен күшті байқаған Тəуекел оны өзіне тартады. Ханның сенімді серігі, хас батыры болады. Əз-Ғараб Бұқар əмірлігінің иелігінде болған Түркістан, Сайрам, Ташкент жəне Самарқандағы көшпенді өзбектер атанғандарды қазақ хандығына қаратарда ерекше ерлігімен, қол бастай білер қабілетімен көрінеді. Əз-Ғарабтың ерлігіне сүйінген Тəуекел оны «Жалғызым» деп атаған. Ханнан мұндай атақ алу екінің біріне бұйырмайтын мəртебе екенін түсінген жөн. Осы тұста Тəуекел ханның жас Алатау батырды алғаш көрген сəтін бейнелейтін Орманəлі жыраудың толғауынан үзінді келтірейік: Тəуекел пəрмен берді кең далаға, Мергендер сайысы бар озғандарға, Кім озып, мергендігімен көзге түссе, Өміріне жететін олжа алады. Жаршылар етегіне сүрініп, жар салады. Алатау бұл дыбысты естігенде, Бел буып, барамын деп дайындалады, Парсы, Мырсыр, Иран шахтан келген де бар, Түсіре алмай жамбыны шаршағаны. Тосыннан жібек баулы жебе ұшты, Шыр айналып, жамбы да жерге түсті. Тəуекел атып тұрып «Кім?» деді. Рұқсатсыз атылған нар садағы. Тəуекел қаhарланып, сұғын қадады, Көргенде жас жігітті таң қалды. Жоғарыда айтып өткеніміздей, Тəуекел хан Бұқар қамалын қоршау кезінде қазақ хандығының билігінің тізгінін ұстауға талас басталады. Елдің бірлігі мен татулығын ойлаған Əз-Ғараб өз беделін салып, қазақтың батырлары мен билеріне сөзін өткізе, Есім сұлтанның хан тағына отыруына зор ықпал етеді. Есім сұлтан хан болуға əбден лайықты, мəртебесі биік тұлға еді. Ол билікті қолына алған соң Əз- Ғараб бас қолбасшылыққа тағайындалады. Есім хан билік етуін бастағанда қалмақтар бас көтереді. Оларды басуға бағытталған жорықтарда ерен ерлігімен, бүкіл əскердің ұранына айналған Əз-Ғарабты Есім хан «Алатау батыр» деп атаған екен. Негізінде Есім ханның Алатау батырмен қатар аталатын атақты үш батыры болған. Олар: Ұлы жүздің Бөгежілі елінен Жақсығұл мерген Жабайұлы, Кіші жүздің Жаппас елінен Жиембет Бөртоғашұлы, Үйсіннен Сүлеймен. Бұл сөзімізге белгілі ғалымдарымыз М.Мырзахметов, М.Қалдыбаев жəне М.Қойгелдінің: «Олар жоңғар шабуылына тойтарыс беруде ерекше көзге түскен батырлар Бөгежілі елінен Жабайұлы Жақсығұл мерген, Қоңырат елінен Алатау, Жаппас елінен Бөртоғашұлы Жиембет, Үйсіннен Сүйлемен еді» деп жазғандары дəлел бола алады («Төле би». Алматы: 1991). Енді Қазақ Совет Энциклопедиясына назар аударсақ, «Еңсегей бойлы Ер Есім, Əбілқазы баһадүр хан, Жиенбет сияқты тарихи тұлғалар ұшырасатын. Соның 47

ішінде Алатау батыр, Сүлеймен, Жақсығұл, Сиқымбай тəрізді батырлар бейнеленеді» делінген (ҚСЭ. 4-том. – 154 б.). Осындағы Əбілқазы баһадүр хан (1603-1663) Хорезм астанасы Үргеніште (қазіргі Түркмениядағы көне Үргеніш қаласы) туған. Əкесі Араб Мұхамедхан, анасы Мейірбану ханым. Арал теңізінің көшіп-қонып жүрген қазақ сұлтандарының атақты отбасынан шыққан. Есімханның қол астында үш ай болған. Содан кейін Ташкентке келіп, Тұрсын ханмен бірге екі жыл тұрған. Қазақ сұлтандарына сеніп, əрі қолдауымен Түркменияға барып қиян-кескі соғыс жүргізіп, хан тағына отырады. Өйткені, аржағынан иран-парсылар Үргенішке билігін жасап, мазасын алып жатыр еді. Сондықтан да қазақ еліне батыс түстіктен қорғану əрі түркменнің тайпаларын қолдау керек-ті. Алатау батыр мен Қарасай, Ағынтай батырлар түркмендерді Қызылбастардан қорғап, талай соғыстар жүргізді. Тəуекел хан мен Есім ханның билігі тұсында Əбілғазы баһадүр хан шығыстың аса білімді кісілерінің бірі еді. Араб, парсы, түрік тілдерін жақсы меңгерген. «Шежіре и түрк», «Шежіре и тарихима» кітаптарын жазған адам. Есім хан таққа иелік етер қарсаңда қалмақтар жалын күжірейте бастағанын жоғарыда айтып өттік. Осы кезеңдерде Қытай да ішкі жағдайын реттеп, көршілеріне көз алартады. Қытай билеушілері онсыз да түлен түрткен қалмақтардың қолтығына су бүркіп, оларды Есім ханға айдап салады. Айтаққа елірген қалмақтардың сылтауы мынадай еді: Тəуекел хандық құрған кезде Шыңғыс ханның «Жасақ» заңы негізінде əйгілі «Жеті жарғыны» бекітеді. Жарғыны қабылдап, оны заңдық күшіне енгізу үшін үлкен құрылтай ұйымдастырылып, оған өзіне бағынышты аймақтардың сұлтандарын, бектерін, билерін, батырларын, т.б. шақырады. Ал, қалмақтардан ешкімге шақыру жібермейді. Бұл кемсітушілікті, көзге ілмеушілікті іштей кек тұтып жүрген қалмақтар орайы келгенде Қытайға арқа сүйей, қылыш көтеріп шыға келеді. Қалмақтар аз ғана уақыттың ішінде Жетісуды басып алып, Ташкентке дейін таяп қалады. Осы алмағайып кезеңдерде Жалайыр-Үйсін бірлестігіне Ташкент аумағындағы Қаңлы, Сіргелілер қарсылық етіп, дау-шар үдей түседі. Қалмақтарға алаңдап отырған Есім хан бұл дауды басады, ретке келтіреді деген оймен Ташкент аумағын Тұрсын сұлтанға сыйға тартады. Бұған басқа сұлтандар, шонжарлар қарсылық білдіреді. Бірақ, ханның дегені заң саналады. Қалмақтар Хорезмді шабады. Есім хан маңғыттармен бірлесіп, оларды тойтарып тастайды. Беті қайтқан жауды демін алдырмастан Жетісудан қуып шығу үшін бас қолбасшы Алатау батыр өзінің жиені, əрі күйеу баласы Дулаттың шымыр атасынан Қойгелді батырды бір түменмен қалмақтарға аттандырып, артынша қалың əскерімен өзі шығады. Қойгелді батырды, оның інісі Қожық пен Ақша батырларды соғыс өнеріне, батырлыққа баулыған Алатау батырдың өзі еді. Қойгелдінің ағайындары –Шынқожа балаларының Аңырақай шайқасына дейін ұраны «Алатау» болған. «Алатау» Қоңырат елінің жауынгерлік ұраны! Алатау мен Қойгелді батыр Құлжа маңында жан алысып, жан беріскен соғыс салады. Нəтижесінде қалмақтар күйрей жеңіліп, 20-30 жылдай бас көтере алмайды. Қалмақтармен болған осы соғыста Алатау батырдың даңқы одан сайын артып, тұлғалық келбеті айқындала түседі. Енді, Алатау батырдың ерліктерін суреттейтін бірер мысал келтіре кетелік. 48

Алатау батырдың қалмақтармен соғыс кезіндегі ерлігін ақын Қазанғап Байболұлы «Алдынан тура қарсы кеп...», – деп («Төлеби». Алматы: 1991) бастап, жырына қосады. Жиембет жырау Алатау батыр туралы: «Қос езуден сорғалап, қанды көбік, Төрт құбыласымен Алатау жанталасты. Торға түскен жолбарыстай ер Алатау, Ала алмасына көзі жетті қаптаған жау», – деп тебіренеді. Есім хан қалмақтармен соғысып Құлжа (бəлкім, Қашқар) жағында жүргенде (1626-1627 жж.) Тұрсын сұлтанның мейманасы тасып, өз алдына теңге соқтырып, халықтан салық жинап, қазақ хандығына бағыныштылығын мойындағысы келмегендей болады. Оның есіргені сонша, тіпті Түркістандағы Есім ханның ордасын шауып, талан-тараж етеді. Ханның əйелдерін, бала-шағасын тұтқынға алады. Осы келеңсіз жəйттер Есім ханның түсінде аян береді. Қазаңқап Байболұлының дастанында Алатауға түсін жорытып, жорыққа аттанғаны суреттеледі. Түсі шындыққа айналған Есім хан Ташкентті басып алып, Тұрсын сұлтанның басын алу үшін əскерін жиып, кері аттанады. Тұрсын сұлтанмен болған соғыста да Алатау батыр көптеген ерліктер көрсетіп, қазақ хандығының мерейін үстем етуге барын салған. Сол тұстағы Алатау батырдың бейнесі «Еңсегей бойлы ер Есім» жырында керемет көрініс табады. Есім ханның түмендері Тұрсын сұлтанның əскерін Сайрам төңірегінде жеңіліске ұшыратады. Тұрсын сұлтан Ташкентке қашады. Бірақ, бұл кезде Ташкентті, оның төңірегін Есім ханның осы аймақтағы жақтас сұлтандары басып алған еді. Тұрсын сұлтан жанына сауға ала алмай, басы шабылады... Алатау батыр кісі танығыш, жанына жақсыларды топтай білер білгір болған. Оның осы қасиетінен хабары бар Тəуекел хан өзінің иелігіндегі аймақтарды, қалаларды басқартуға кісі тағайындарда Алатаумен ақылдасып отырған. Сондай- ақ, таудай талабы бар, келешегінен зор үміт күттіретін жастарға да көз қырын сала жүрген. Мəселен, Жалаңтөсті тоғыз жасынан қамқорлығына алған ол болашақ баһадүрдің білім, жақсы тəлім-тəрбие алуына жағдай жасаған. Кейіннен, яғни Есім сұлтан хан тағына отырғанда Самарқанның тізгінін Жалаңтөске беруде үлкен ықпалын тигізген. Бұл пайымдауларымызды Қазақстан Ұлттық Энциклопедия- сындағы (1998 ж.): «...Самарқан шаһарына «қала-мемлекет» статусын əперіп, оған Жалаңтөс баһадүрді əмір етіп қоюда Бұхара, Хиуа хандары алдындағы беделінің көмегі тиген Алатау батырдың есімі Қоңырат руының, бүкіл Орта жүздің ұранына айналды», – деп жазылған дəйектер растай алады. Енді Алатау батырдың қарт батыр атанған кездегі атақты Орбұлақ шайқасына қатысқаны туралы да айта кетелік. Ол Салқам Жəңгірге көмекке қырық мыңдай қазақ қолын бастап барғанын, Самарқан шаһарының айналасында Орбұлақ деген жерге Хото батыр Қонтажының елу мың əскерінің Салқам Жəңгірдің сегіз жүз сарбазының улы садақ оғымен қарсы алып, «сүлік ұсталарды» пайдаланып, улы түтінге ұрындырып, қырып салғанын, он мың жасағынан айырылғанын сыпыра шежіреші Əлиасқар қария айтып кетеді. Сөйтіп, Ресей жəне батыс тарихшылар 49

үшін сол тарихи шайқастың құпиясын ашып береді. Ол уақыттарда Самарқан шаһарын билеген қазақ халқының хандары тарихи құжаттарда, сол кездегі жазбаларда аталады. Хан Тəуекелдің ордасы да Самарқанда болғаны тарихи архивтік құжаттарда жəне нақты деректерде кездеседі. Қазақ халқының он алты ханы мен бірнеше биінің денесі осы шаһарға қойылғаны, Жалаңтөс баһадүрдің Самарханды билегені, бертін келе атақты əлімнің төртқарасынан Жалаңтөстің ұрпағы Əйтеке бидің Нұр ата маңында, ал Үйсін Төле бидің Ташкент төңірегінде Шайһан Таур əулиеде жатуы соның бір дəлелі. Еңсегей бойлы Ер Есім хан хандық құрғанында астананы Түркістанға көшіреді. Өйткені, ол діни араздық шиттік ағымды желеу еткен иран-парсы дерхемдермен қақтығыстан əбден шаршаған уақыт еді. Ал, Əлиасқар Байғұтұлының дерегінде, «Алаштың Алатау батыры» атты кітапта Алатау батыр 1646 жылы 80 жасында, Мұрынқарақ тауына əруақтарға зиярат етіп барғанында қайтыс болып, сонда жерленген деп жазылған. Бұл жəйт Қазақстан Ұлттық Энциклопедиясында көрсетілгендей, шамамен 1640 жылы қайтыс болған деген дерекке жақын келеді. Майлықожа ақыннан: Сапақ датқа болғанда Мұсабек батыр, Мұрынқарақ, Үш үйрек қатар жатыр. Тоқсан баулы Қонырыттың басын иіріп, Ортасында Қарасан сүбесі, Əз-Ғараб Алатау батыр жатыр. «Алатаулап» Қоңырат ұрандаса, Құлшығаш мыңға татыр. Өткендердің ерлігін паш етпеген, Жолы тұман, көкірегі надан, көзі соқыр, – деген жыр жолдары қалған. Қойтас қажы мен Қазанқап Байболұлының тұжырымдары мен соңғы мəліметтерінде Алатау батырдың тұлғасын биіктете түседі. Мұрынқарақ жотасының үстіндегі үлкен тұмсық беткейінде жиырма бір метрлік кесене тұрғызылды. Жалаңтөс баһадүр Самарқан шаһарынан мəрмəрші орақшыларды алдырып, өзі бақылап отырды. Би Борайдың баласы Көшаман батыр қырық жеті күнде сағананы тұрғызып бітірді. Сол жерде үлкен ас беріліп, сонда қазақ тектілері əр жылда оразаның жетінші күні ас беруге бəтуа жасалды. Халықтың ықылас- пейілі соншалықты Алатаудай баһадүріне Алты Алаштан халық бірнеше жыл бойы күндіз-түні ағылып, құран оқып отырды. Бұл Мұрынқарақ жотасының айналасындағы тектілерін жерлейтін киелі орын еді. Онда жиырма шақырымдай созылған жотаның үстінде қалың қорымдар бар. Жалпы, қалың қазақ ғасырлар бойы Алатау батырдың басына зиярат жасап, құран оқып келеді. XVII-XVIII ғасырларда бұзылып, құлай бастаған он бестей сағананы Жандардан шыққан Жүнісбек бай жаңалады. Соның ішінде, Алатау батырдың сағанасын да жөндеді. Совет өкіметі орнаған алғашқы жылдары шолақ белсенділер сағананы қиратып, сүйегін қазып алып, «Санкт-Петербургке ғылымға, тарихқа керек», – деп Қарақоңыр станциясынан артып жібереді. Жолда Ақмешітке жетпей екі вагоны адамымен өртеніп кетеді. Жылдар өте келе совхоз-колхоздар ашылып, үстіндегі арабша, шағатай тіліндегі жазуы бар тастар алынады. Қорымдар тегістеледі. Мұрынқарақ жотасындағы жазуы бар жəдігерлік тастар совхоздың, фермалардың 50