Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 51–55-беттер

үйлерінің іргетасы болып құйылып, тегістеліп кетеді. Сағаналар орны осылай құриды. Сөйтіп, халық жадынан өшіріліп, қолдан істеген солақай саясаттың кесірінен жойылады. Мұрынқарақ тауында Алатау батырдың жатқанына: Мұрынқарақ, Мұрынқарақ, Жатырсың ба қырың қарап. Алты Алаштан ағылса халық болып, Ұранды Баба Əз-Ғараб Алатауға, Құран оқып, өтуші еді қалың қазақ, – деген өлең жолдары дəлел. Алатау батыр ірі тарихи тұлға, əскери қолбасшы, мемлекет қайраткері. Ең негізгісі, елін сүйген, жеріне қорған болған Қазақтың Ұлы батыры. Ал, осыншама саф алтындай дереккөздерді біздің дəуірімізге жеткізген, Алатаудай ұлы тұлғаны халқына табыстаған ғалымдарға, əсіресе, Əлиасқар шежірешіге, баласы Ақпантай Байғұтовқа алғысымыз шексіз. Тарихшы, алатаутанушы, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі Асан Тұрабаев. 51

ТӨЛЕБАЙ БАТЫР (1793-1852 жылдар) Төлебай батыр Құлшығаштың Лепесінен. Туған жері Үш үйрек. Балалық шағы Мұрынқарақта өтеді. Анасы Зия апа төренің қызы. Əкесі момын, палуан болған. Төлебай жеті жасында Ерсей əжінің медресесіне қабылданады. Онда алты- жеті жыл оқып, он үш жасында ел билігіне араласыпты. Оңтай Төлебай батыр шолақ жеңді сауыт киген, иығы енкіш келген, өте сіңірлі, сүйегі ірі адам болған. Жызақ жеріндегі Пістелі əулиеде жерленген. Анасының үш перзентiне арнау жыры Үш ирек кiндiк байлар Дүйсенбiден, Лепесiм сөйле, қане, үлкенi сен. Көбейсiн тентегiм едi ерке мiнез, Жəддiкерiм осыны бұрын үйлендiрсең? Құрсағымнан жарып шыққан құлыным, Үш егiзiм, қос бұлағымды теңдей iшкен. Ұмытпаңдар анаңның соңғы сөзiн, Үшеуiңе айтатын өсиетiм: Екi дүниеде жарымас, Бiр жатырға сиысып, Қос бұлақтан сүт iшiп жер бөлiскен. Үшеу саны мəңгiлiк киелi сөз. Қосбiлек, Жөргек əулие бата берген, Құрсанкөк дуамен өнiп-өскен. Құлжабасы туылған Құрсанкөктен, Алатаулап ұрандап тоқсан баулы Қоңырат соңына ерген. Ұлдарым ұмытпаңдар ботаның ноқта басын, Ақ-жұмыр Жөргек əулие Қосбiлек ана, Түсiмде қолын жайып бата бердi. Бiлсеңдер Ашамайлының тектiсiнен, Үш көлдiң жағасына шатыр тiгiп, Үшеуiңдi босанарда жұлдыз көргем. Төлебай батырдың бала Мырзабайға бата беруi. Ананың құрсағынан құл да, пір де шығар, Ақ батасына шомылса, текті туар. Əз-Ғараб Алатау батыр. Өз елінде шарық ұрған мен бір құлын, Ақтабан шұбырындыда туған жылым. Келгенде он сегізге жауға шаптым «Алатаулап», Күн көзіне жарқылдатып қылыштың жүзін. 52

Арқаның əруақты арландары, Қоңыраттың Төлебайы деп қатарына алды. Қан кешкем, қайран жастық халқым үшін, Ішінде Қоңыраттың Көктің ұлы Көктің ұлынан Ақмырза енші бөлек, Ақмырзадан Құлжабасы Құлшығаш кіндік түбім. Құлжабасының ішінде «Үш егізбіз» Бөле жарып, айтпаған бірін-бірін. Төлебай батыр Арқаның елiне барып, Ашамайлы Керей, Арқар садақ Қошқарбай батырдың ауылына қонақ болады. Үш күн бойы екi батыр сырласып, iштерiндегi шерiн тарқатады. Төртiншi күнi Төлебай батыр жолға жиналады. Бестi айғырдың ер-тұрманын көтерiп шыққан жетi жасар Мырзабай қонақтарға қарап: – Жолдарыңыз болсын, Төлеһар! – дейді. Төлебай батыр таң қалып: – О, Тəңiрiм, тоқсан баулы Қоңырат тон жапқанда тоғыз түрлi айтатын едi, ал мынау тоғызын түйiп, тобықтай етiп, тон жапқаннанда асырды-ау, – деп үзеңгiлестерiне қарап: – Оу, мынау Қошқарбайдың перзентi ме, перiсi ме, пейiлiн бiлейiншi, – деген оймен мiн тақпай, тiлiнен тартып, сынап өте алмас, сауал қойыпты: – Уа, тектiнiң тiсi жұмсақ па деп едiм, жұлып алатын түрің бар, қатты ма деп едiм, тiземе дейiн жер тартып барады. Жетiлсең жетi қазына сұрайсың ба? Тектiлердi жинайсың ба? Дегенде: Мырзабай жұлып алғандай мүдiрместен жауап берiптi. – Жұмсақ болсам, алақанымда тұрмайды, Қатты болсам, қабағыма сыймайды. Тостағына толтырып сөйлесем, Екiнiң бiрi сыйлайды. Жетiлу өмiрдiң жолы, Жеткiзу тектiнiң жолы, Қиылмаса көгенiм, Ханнан алып, қарасына беремiн. Қарасынан алып, баласына беремiн, Баласының аузына, Ақ-баталы уыз құйып. Өшпес үлгi, өлмес өсиет таратып, Халқыма себемiн, – депті. Жолға жиналып жатқан Төлебай батыр атынан түсiп: – Көгенiңдi көлге жай, Өркенiңдi өрге жай. Өрге жайсаң, елге жай, Ғұмырың нұрлы болсын. Нұрлы жолың үзiлмесiн, Айналайын (Үш белдiк) – күнi, Сəуiрде туған найзағай! 53

Жүрен, жүрен жол жүрсең, Айта жүр менi қалқам-ай Ал көктi, Алатау ұранды, Қамшысын ұстатқан Төлебай! – деп батасын берiп, маңдайынан сүйе қолына қамшысын ұстатыпты. Көзiне жас алып, басын шайқай-шайқай аттаныпты. Қазақ халқы сəуiр айының жиырма бiрiншi жұлдызын (Үш белдiк) деп атайды. Бала Мырзабай сəуiр айының 21 жұлдызында туылған. Көнеден қалған мынадай мақал бар: – Наурыздың шапанын сəуiр бередi, Сəуiр болмай, тəуiр болмайды. Сəуiрдiң сиын, Тəңiр бередi, Шапанын «Үш белдiк» көредi. Төлебай батырдың қамшысын алған осы бала жылдар өте келе Алты Алашқа əйгiлi Ағасұр би Мырзабай атанады. Төлебай батыр айтыпты: Қос сыңарым қосылса, Сауытсыз-ақ шабармын. Арқаның тектісі қосылса, Дабылсыз-ақ алармын. Бұл жырдағы «қос сыңарым» деп отырғаны Қайдауыл мен Жəдік. Сыпыра шежiрешiнiң толғауы Уа, қазағым, өткен ғұмырың неткен ақиқат, Айбатты Алатаудың ерлігін айтсам ол да ақиқат. Сүт ғұмырын шертсем көнеден, Сарқырап бұлағың төккені ақиқат. Қаймана қазақ жырлаған Төлебайды, Сыпыра шежірешілерден жеткен ақиқат. Жетесіне қондырсам ұрпағының, Айта жүрер ұмытпай əр балиғат. Балиғатқа толғанда əр сəбиің, Рухына қуат қосар, бұл тарихат. Аман ба қайын жұртым, Қайдауылым, Сөйле деп шешендікпен сөз қайырса, Шешілер шежіренің байлауымын. Қайдауыл, Лепес, Жəдік – үш егізсің, Кіндік үзер мекенің «Үш үйректе». Киелі Мұрынқарақта жайлауы бір, Ер Төлебай, нар Төлебай Лепестен шыққан. Ақиқатты аңызға мінгестірмей, «Үш егіздің» ұрпағы ойланып жүр. Арғы атам батыр Қошқарбай Ханбасұлы, Ер Төлебай үзенгі қағып, жауды қуған, Екеуінің байрағы бір. Жоңғар тау «Балатабар» жотасында, 54

Қытай бастап, Жоңғар қоштап келген дұшпан. Төзе алмай қос батырдың қайратына, «Құралай жатыр» беткейінде жайрады бір. Кім ұғады сөзімді, кім тыңдады, Өтіпті-ау, не бір батыр сол жылдары. Білмеген білегіне түкіреді, Өтірікті айтпаңдар қайдағы бір. Тектілердің əруағын, Рухын шулатып не қыламын, – деп ақтарлады. * * * Оңтай Төлебайдың Божбан Божыбас датқаға аманат тапсыруы Оңтай Төлебай батыр дүниеден озарында Алпамыс батырдың ұрпағы, Божыбас датқаға аманат тапсырады. Божыбас датқа Божбан елінен шыққан. Зираты «Қанды-өзенде», ол қазіргі Жаңақорған ауданындағы «Қандөз» елді мекені. «Қандыөзек» деп те аталған. Божыбас датқаның Черняевқа айтқаны: Ей, ақ патшаның жанаралы, Жеңдім деп желігіп ойлама, Иесіз ел жоқ даладағы, Біз бір арасы ала ел едік, Бөрі көрсе біріккен, Қой емеспіз қорадағы. Сонау Алпамыстан қозғасам, Əз-Ғараб Алатау бабамнан аспасам. Жеті жарғыны бекіткен, Тəуекелге бас иіп, Айбынды Абылаймен тоқтасам. Ой шайқалар санадағы, Патшадан асқан патша да, Датқадан асқан датқа да, Қазақ еліне жеткен де, Əділін аттап өткен де, Көз көрмейтін əруақтың, Отына күйген арадағы, Күллі қазақтың исесін сұрап келсең де, Киесіне ұрынба. Ұрынсаң жан тəсілім сол күні, Алысқа жеткізбес «Ел-ошағы». Өткен-ау, өткен батырлар, Айтқанда айтқан ақын бар. Ақиқаты жеткенде, 55