Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 56–60-беттер

Қармақшы Зұлқарнайындай басылар, Тəубасына келмесе. Ей, көзің көріп тұр жанарал, Бұхар əмірі, Қоқан ханындай, Ұлтарағы быт-шыт боп, Елден безіп шашылар. Жасболұлы Шалқы би, Самар-Волосугей деп, Ақ патшаңыз силаған Би біткеннің басы бар. Қытайды қуған қорғанға, Еліңді тыққан орманға, Қанатұлы ер Ханбас! Аламын десең бас мынау, Əділін айтқанның досы бар, Мен бір тұрған Қара қорым, Жиделі-Байсын, Мырза шөл, Қылаң төбе, Пістелі əулие, Кіндігі түскен сəбидің, Халқымның көз жасы бар. Айбынды Абылай хан жүктеген, «Ел билігі» ел жамбысы басылған. Қозыкелді датқа берген хаты бар, Елден елге жалғасып, Қоңырат, Оңтай Төлебай, Жатқан жері болсын-ай, Мырзашөл мен Пістелі əулиеге дейін ұста, – деп халқының алдында қадап айтады да: -Мынау сонау айбынды Абылайдың «ел-жамбысы», нанбасаң жанарал оқып ал, – деп сарғайған ақ теріге жазылған бұрама хатнаманы жазып жібергенде Черняев тілмашы арқылы түсініп: – Дүт-Салтан мен сізге қылышын силайын, сіз маған қолыңыздағы рұқсат таңбаңызды беріңіз, – деп Божыбас датқаны «Сұлтан» сайлап, Абылай берген «ел- жамбыны» алып кетеді. «Дүт-Сұлтан» дегені Жасыболұлы Шалқы биді білеміз дегені екен. «Ел-ошағы» деген сөз қазақ даласындағы «киелі қарғысы». Төлебай батырдың Нəл-Сабанайға берген жауабы. Оңтай Төлебай батыр сол дəуірде «Бөрі жарған Пістелі əулиенің» оң қанатын алып жатқан ат шаптырым, бас-аяғы 500 үйге толатын «Қоңырат-əлі» деген жайлауда өмір сүріпті. Қоқан хандығы бірнеше рет ығыстыра алмаған батырды Бұхар əміршісі: «Осы жолы не айтарсың» – деп жеті кісінің басшысы етіп, өте сауатты Нəл-Сабанайды қоса аттандырады. Нəл-Сабанайдың түбі Дешті- Қыпшақтан тараған, бірақ бергі буындары Бұхарада тұрып, əміршінің ақыл- кеңесшілері қызметін атқарған лауазымды азаматтары екен. 56

Нəл-Сабанай таң қылаң бергенде нөкерлерімен ауылдың итін шулатып, Төлебай батырдың алты қанат ақ үйіне келіп түседі. Оларды Төлебай батырдың қызметшілері қарсы алады. Нəл-Сабанай ат үстінде шіреніп: –Төлебайдың өзі қайда? Төл жайлауым, төр менікі деген сөзі қайда? – деп ақырады. Сонда қызметшілерінің бірі: – Қонақ болсаңыз, төр мынау, қоқан болсаңыз шаруаңыз жолда біткен. Талай жолаушы күткен елміз, Төлебай күн арқан бойы көтерілгенше түс көреді. Түсінде əруақтар күш береді. Жолдарыңыздан қалмай қайта берсеңіздер, берекелеріңіз қашпас, – деп жауап беріпті. Нəл-Сабанай табан астынан мынадай тапқырлық танытқан қызметшіге былай дейді: – Ал, батырдың өз сөзі қалай болар екен? Бұхараның белді биі Нəл-Сабанай келді, орнынан тұрғыз, – деп өзі бастап, аттан түседі. Қонақтарды «Қонақалар» үлкен қоржын тамға кіргізеді. Бөлменің босағасынан төріне дейін Түрікпеннің кілемін төсеп тастаған екен. Ерекше қонақжайлылықты көріп, Нəл-Сабанай таң қалады. Расында да күн арқан бойы көтерілгенде Төлебай батыр да орнынан тұрып, белін буа «Қонақалар» қоржын тамға, төрге емес босағаға жайғаса кетеді. Төлебай келсе жаныма жайғасар деп Нəл-Сабанай арнайы екі кісілік орын қалдырыпты. Батырдың мына қылығына тағы да таң қалған Нəл-Сабанай: – Уа, батыр, өз елің өзегіңе тепкен бе, босаға саған орын емес, – деп мысқылдапты. Оңтай Төлебай оқты көзін қадап: – Тектінің тұқымы өз елінде кішілік қылады, жат елінде кісілік құрады. Тексіздің тұқымы өз елінде кісі болады, жат елде күшік болады. Бабаларыңа бата қонған тектілер еді, саған балшығы да жұқпапты. Жұртымды шулатып, мұртыңды шошайтып келіпсін, шаруаңа көш, – дейді. Сонда Нəл-Сабанай: –Көш дедің, көшетін мен емес, енді сенсің. «Пістелі əулие» Əміршінің бабалары, оған дəлел мынау менің қолымдағы жəдігер кітаптар. Қиқарланбай жөн сөзіңді айт,- депті. Осы уақытта Оңтай батыр: – Аһа айт! – деп ақырады. Бұл ақыру тегін емес еді. Батырдың «Ақиқат айт!» деп əруақ шақырғаны-тын. Содан: Ей, атасы текті, өзі өлік, Шаңырағымда отырсың. Əділіне көшіп көрелік, Əруақтар қолдасын, Алла бізге төрелік. Отырған мынау орыным, Мырзашөлмен аралық. Жиделі-Байсынды қосалық, Қоңыраттан қалған қорымым. Мынау «Пістелі əулием», Дешті-Қыпшақтың бірі болған, Диханшылардың пірі болған. 57

Алланың адал құлы болған, Бабаның атқыр əруағы. Пістелі əулиені сұрасаң, Сағырлар сиынған момыным. Оң қапталымда бұл жатыр, Мұрынқарақ Мансары, Шұбырған киелі жол жатыр. Мұрынқарақтың иығында, Əз-Ғараб Алатау ол жатыр. Жиделі-Байсыннан жол тартсам, Түркістанға жеткенше, Сүті қазақ сан жатыр. Бөрі Жарған Пістелі, Қоңырат əлі жайлауым. Қол тоқтаған «мың шатыр» Ай, Нəл-Сабанай, Сабанай, Əруақтармен ойнама. Теріс айтқанды табады-ай, Теріс айтқанды шабады-ай. Ой, заман-ай, заман-ай, Сүті бір, қазақ ел едік, Түбі бір Алаш ел едік, Тура жолға түскенде, Шылауынан қағады-ай, Сабанай кел тобаңа-ай, – деп тоқтайды. Сонда Нəл-Сабанай: – Жоқ, сенің бұның уəж ғана, қолыңда дəділ жəдігер жоқ, – деп міз бақпайды. Төлебай тағы да ашулана былай деп қайырады: Ай, қайдасыңдар, жігіттер, Аузы дуалы Арқада. Ашамайлы Керейде, Сыпыра шежіреші Мойынтұр. Аман ба соны біліп кел, Оразада жолыққам, Ай жүрсең де алып кел. Жыл жүрсеңде барып кел, Жылжымаймыз осы шаңырақтан. Аттамаймыз əруақтан, Оңтай шақырад десеңдер, Баладай қуанар «Ғайып кел» Барсаң «Ғайып кел» бар ма деп, Шыға келсе текті данам Арма деп. Бұхарадан Сабанай келіп сандалып, Тіреліп тұрмыз жарға де. 58

Ақиқатын төгіп алдына, Əділдікпен қорға, – деп алқына барып басылып, оң жамбасына жастана кетеді. Сол кезде Нəл-Сабанай орнынан атып тұрып: – Кешір Оңтай, ол əлі тірі ме еді. Мені əруақ атты, енді Бұхар əміршісіне бармаймын, – деп қос тізесі дірілдеп, еңіреп құлаған екен. Бірақ Төлебай жамбастаған орнынан тұрмай, тіл қатпай, жатып алады. Нəл-Сабанай Төлебайдың етігін тартып, шешіп алады. Тұрмайды. Болмаған соң Төлебайдың етігін құшақтап, «Қырық-шейітке» барып, дүниеден озған екен. Төлебай батыр дүниеден озарында: «Менің жайлауым не көл, не айнала ел болады», – депті. «Ақ табан шұбырынды, Алқа көл сұлама» жылдарының соңғы нəубəтiн көрген қарт Төлебай батырдың елу екi жасқа толған шағындағы қайраты қайтпаған, түйе мойын, ботакөз, қапсыр жауырын, ауыр қол, иығы еңкіш келген өте сіңірлі, шешендігі мен батырлығы қатар жүрген екен. Ол Қоқан ханынына бірде былай дептi: Ақ төсiнен ананың сүт шықпайды, Көргенде күлiм сасық безбүйректi. Дүйсенбiден тараған үш сыңармыз, Кiндiк түскен туған жерiмiз «Үш үрек-тi». Ай, Лахай бауыз, сен зекетiңдi тыймайсың, Ақ патша бекетiне сыймайды. Мұсылманға жат қылық, Зекеттен садақа жиғанды, Осы саған кiм үйреттi? – десе, тағы бiр сөзiнде: Зекет, салық түбi бiр, Ру деген кесел бар. Қос бүйректен дем болмай, Қоқанға кеткен есем бар, – деп толғанса, келесi жырында: Лепес бұрын туылған құрсақ жарып, Жəдiк соңынан шығыпты өлiп-талып. Бiр құрсақтан үш аталы ел болғанбыз, Көбейсiн десең, Қайдауыл бiз боламыз. Елдi тойға бастайтын əнге салып, Біз туған жер – Үш үйрек Мұрынқарақта, Дүйсенбі белгіленген таңба салып. Атасы Құрсанкөктің Құлжабасы, Анамыз басыпты елін танып, «Қайдауыл» деген сөз сал-серi деген ұғым,- депті. Əлиасқар Байғұтұлының айтқаны. – Уа, тоқсан баулы Қоңырат, Алты Алаштың бiрi едi. Қоңырат қоңсысына билеткен, Алланың момын құлы едi. 59

Ай момыннан да шыққан Марқасқа, Сонау Шыңғысханнан сұрасаң. Маңғұла Шеру Ұзын батыр, Қоңыраттан шыққан iрi едi. Қаймағы қалың тарихтың, Төрiне барып шықпайын. Терезесiнен қайтайын, Шыдаса осыған жүрегiң. Бала-шағаң күнде оқиды, Тоқсан баулы Қоңырат деп. Алпамыстың жыры едi, Тəуекел ханның тұсында. Қызыл табан шөл асқан, Қызылбаспен жауласқан. Тайқазанды көтерген, Бесайдарұлы Алатау. Қоңырат емей кiм едi. Көктiң ұлы Алау би, Шұбырынды Ақтабанда, Халқым деп соққан жүрегi. Көзiңдi ашып қарасаң, Отар Жандар айналаң, Тасқобаұлы Азанбай, Қалмаққа шапқан аруақтап, Абылайханның тұсы едi. Төлебай батыр Лепестен, Мұрынқарақ Үш үйрек туып өскен жер едi. Қосбақты ұл Байбақты, Жоңғарға шапқан Алатаулап. Тарихыңа сыймаса, Миыңа құйып, жаттап ал, Алғыйдан шыққан Көкжал азу ер едi. Жанұзақ батыр Түгiскеннен, Нағашым едi жарықтық. Қарақоңыр туып өскен белi едi, Жаманқара Сарыдан, Мұсабек, Сапақ Жандардан, Қоқан шапқан бектерi. Ай азулы тарихшым, Жолға шықсаң алдыңда, Мақташы деген ел едi. Осы сөзiмдi естiсе, Сөйлетпей жұтар Қайдауылдың серiлерi. Жымысқы тартқан реңiң, Түлкі бұлаң жемқордай, 60