Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 61–65-беттер

Қайдан шыққан шер едiң? Атаңның аузын ұрайын, Əруақтарды қозғады-ау, Осы ма саған керегi, – деп тоқтаған екен. Төлебай батыр мен Наурызбайдың күш сынасуы. Төлебай батыр бірнеше би, сұлтандармен «Түкті баба шашты Əз –ізімге» - зиярат жасауға барады. Осы жиыннан хабардар болған Наурызбай батыр Кенесарыдан қояр да қоймай рұқсат сұрап, жанына Тараз шаһары медресесінің «бас хазіреті» - үрмет алымды ертіп жəне бірнеше айбарлы жігіттерін ілестіріп, таң намазында « Түкті баба шашты Əз –ізімге» жетеді. «Əз –ізім» деген сөздің мағынасы ғұлама, ғалымдардың ісін, жолын, өсиетін жалғастырушы деген текті ұғым. Құран оқылып, құрбан шалынып, əркім білген ақиқаттарын айтып, зиярат жасалып біткен соң, қымыз ішуге отырғанда Наурызбай батыр сөзін бастайды: – Ее, Жиен батыр, хазыреттер, əжілер, молдалар ілімін айтады. Біз тілеуіне қосыламыз, сонда бізден не үрмет. Біз бас қосылған жерде не айтуымыз керек, не көрсетуіміз керек. Бізден ұмытылмайтын бір жол қалу – ата-бабамыздан ізгі мұраты деп түсінемін. Сол кезде Төлебай батыр 47 жаста, ал Наурызбай батыр 21 жаста екен. Төлебай қою мұртын бір сипап, жас батырдың мына қолқасын айтпай түсініп: – Ойлауыңа – толғауың сай екен, енді байламыңды айт,- депті. Наурызбай отты жанарын қадап: – Күш сынасамыз, анау тұрған Қаранарды кім қанша жерге дейін көтеріп барады. Байлауым осы,- дейді. – Көңілдегің осы болса, келістім, – дейді Төлебай батыр да. Осы кезде бас хазырет үрмет алым: – Батырлар, баталы жерде байламға келісіңдер. Түйінін мен шешпеймін, бірақ түйе киелі жануар. Əулиенің басында жанын азапқа салмай-ақ қойыңдар. Енді тоқтамайсыңдар, оған көзім жетіп тұр. Одан да анау тұрған түйенің салмағынан асып түспесе, кем түсе қоймас. «Қызыл тасты» көтеріп, өнерлеріңді көрсетіңдер. Осыған тоқталайық, – дейді. Төлебай батыр: – Анасын сыйлағанға Алланың нұры жауар деген дана халқымыз. Нағашымсың, үлкен де болсам жолымды бердім, – дейді. Наурызбай орнынан атып тұрып: – Жиен жолын бергенде, желкем нені болса да көтереді, – деп талтаң-талтаң басып, «Қызыл тасқа» барып, «Уа, əруақ, тектілердің пірі қолда!» –деп жерден жұлқи көтеріп, желкесіне өңгеріп, тура бес жүз қадам жүріп «Аhа» деп тастай салады. Төлебай батыр да «Қызыл тасты» күректей екі алақанымен бұйым көрместен оң иыққа салып, үш жүз жетпіс қадам жүргенде сол аяғы мүлт кетіп, тас жерге сылқ етіп, түсіп кетеді. Отырғандар: – Батыр, енді райыңнан қайт,– деп қос білегіне жармасыпты. Осы кезде 61

масаттанған, нар кеуделі Наурызбай батыр: – Жиен, жеті əулие аузыңа түкірсе де нағашыларына жету кайда? – депті. Сонда Наурызбай батырмен үзенгілес, ел ағасы жасына шамалап қалған Нарбота би: – Текке күлесің, Төре! Сол жамбасың «Сауылым – жайлауда» – еліңе жау берген,- дейді. «Сауылым – жайлаудағы» қанды оқиғаны Кенесары көп айта бермейтін, себебі ол кезде Наурызбай төрт жасар екен. Осы Төлебай батыр жас Наурызбайға қауіп төнгенде ақырып келіп, дұшпанның найзасын қағып жіберіп, сүңгісің қара саннан салады. Төлебай ақырып тұрып, найзасын жаудың қос өкпесіне қадап, аспанға көтеріп, лақтарып жіберген екен. Айыбын түсінген Наурызбай батыр Төлебайдан кешірім сұрап, Кенесарыға ертіп барып, айыбын төлеп, үш күн күтіпті. Бұл қазақтың айбынды Төлебай батыры еді. Оның дəуірінде Қоқан хандығы қазақ жеріне аттап баспайтын. Бұл оқиғалар айбынды батырдың ерліктерінен үзінділер ғана. Кітапқа ықшамдап қана ұсындық. САБАЙДАРА БАТЫР (шамамен 1520-1566 жылдар) Сабайдара Бесайдар бидің (Жортбастың) баласы. Қоңыратқа ұран болған Алатау батырдың əкесі. Сабайдара қырық жастан аса қайтыс болады. Алатау батыр жалғыз перзенті. Сабайдара алып тұлғалы, қарулы, көп сөйлемейтін, еңбекті пір тұтқан, қара күштің иесі екен. Соғыс өнерін жетік меңгерген. Жекпе-жектің шебері. Жауға шапқаннан гөрі еңбек еткенді жақсы көріпті. Қолы босай қалса, ұстагершілікпен айналысыпты. Үй салып, егін еккенді ұнатыпты. Сабайдара жер жағдайын да өте жақсы біліпті. Қай жерден ащы су, не тұщы су шығатынын дəл болжайды екен. Жергілікті халық Сабайдараның батырлығына тəнті, шеберлігіне риза болыпты. Жерлестері оның осы қасиеттері үшін Нəр-Табан деп атап кетеді. Сабайдара батыр Жандар руының атақты Көкен Қарағай Жер Көсе биімен жақын араласып, ағайындардың құдығын қазып беруге көмектесіп жүреді. Аумалы- төкпелі жаугершілік заманда жау тұтқиылдан шабуыл жасайды. Жұмыс істеп, бейқам жүрген батыр құдық қазатын сүйеменмен қорғанып, жаудың бірнеше жауынгерін өлтіреді. Өзі де қатты жарақаттанады. Өлер алдында əйелі Баһара шашты Дүр анаға баласын аманаттап, үлкен азамат етіп тəрбиелеуді тапсырады. Сол ұл тоқсан баулы Қоңыратқа ұран болған Əз-Ғараб Алатау батыр еді. ХАҚНАЗАР БАТЫР (шамамен 1585-1670 жылдар) Алатау батырдың ең үлкен ұлы Хақназар «Сүрме-қылыш» атанған батыр. Анасы бөгежілдің қызы Үзбалай. Хақназар бір беткей, өжет, айтқан сөзінен қайтпайтын, қорқыныш дегенді білмейтін қарулы болған. Атақты Орбұлақ шайқасына қатысқан. Жалаңтөс баһадүрдің бас қолбасшысы, Салқам-Жəңгірдің 62

жасағымен бірге Қостоқты батыр, Қоңырат Жаманбай батыр, Көкі батыр, Сүлеймен мергендермен бірге соғысады. Хақназар батыр тарихта күшала- қызылбас атпен белгілі, Иран-Парсы, Тəжік əскерлерімен болған ұрыстарға қатысқан батыр. Өмірінің ақырында Ойрат-Дүрбіт қалмақтармен болған шайқастарға қатысады. «Ақтабан шұбырынды, алқа-көл сұлама» жылдарының зобалаңында Қазақ қолының жасақтарын басқарған. Алты Алашта Алатау батырдың батыр баласы деген даңққа ие болған. Хақназар өте бақуатты, байлығымен даңқы шыққан. Қартайып отырған əкесі Алатау батырға өкпелеп: «Інім Ескендір Білшіні қолдайсың, мені шеттетесің», – деп онкүншілік жерге көшіп кетеді. Шағалақ атанған туысы Ерқозы шешен артынан барып, қайтуға көндіре алмайды. Одан соң Жиембет жырау ақылын айтып, татуластыруға тырысады. Ол бірбеткей мінезінен қайтпайды. Алатау батыр: «Уақыт емші, кезінде түсінер», – дейді. Ал, Алатау батыр дүниеден өткенде жылап келіп, бекер істегеніне, əкесіне өкпелегеніне өкінеді. Замандастары Ескендір Намаз Мұңшы, Достаба алым, Іңкар жыраулар Хақназар батырдың ел қорғаудағы ерлігі, бейбіт күндердегі шеберлігі мен еңбекқорлығы жайлы əңгімелеумен болды. АҒМАНАЙ ҚАЛАУЫШ СҰЛТАН (шамамен XIV ғасыр) Сүткенші Ағманай Қалауыш сұлтан Құлшығаш əулетінен. Ол ел басқарып, Сырдария сағасынан қала-бекініс – Зұлмарт шаһарын, қазіргі Сүткенттің іргесін қалаған. Сол кезеңдерде қазақ даласына тарихи-мəдени құрылыстар көптеп салынды. Олар Арыстан баб, Қожа Ахмет Иассауи, Ұзын-Атаның сағаналары еді. Осы тарихи ғимараттар Əмір Темірдің тікелей əмірі бойынша бой көтерді. Əмір Темірдің көрегендігінің арқасында Орта Азияға жəне Таяу Шығысқа жорық жасап жатқан аласапыран кезеңде Cүткенші Қалауыш сұлтан Сырдария өзенінің жанында хандардың ордасы болған Байырқұм-Баһарүм (Байрақты) – ту ордасының жанынан Cүткент шаһарын салғызады. Өйткені, отырықшы ел болуы үшін стратегиялық маңызы бар бекініс-қалаларды соғуға мəжбүр болды. Ал, Əмір Темір билік басына келгеннен кейін діни араздықтарды, қақтығыс-соғыстарды тоқтатуға тырысты. Шектен шыққандарын аямай, басып жаншыды. Сүткенші Ағманай Қалауыш сұлтан сол аласапыран уақыттарда елдің игілігі үшін көптеген жұмыстар атқарды. Ол əр ұлыстан, соның ішінде, тоқсан баулы Қоңыраттан сайланған кеңесші билердің бірі, əрі сол замандағы биік тұлғалардың өкілі еді. Сүткенші Ағманай Қалауыш сұлтанның бар арманы қазақ халқының бірлігі, ел тыныштығы болды. Оның атқарған жұмыстары əлі күнге дейін көпшілік есінде. ЖƏДДІКЕРІМ ( ТАЙ ЖЫРАУ ) (шамамен XV-XVI ғасыр) Жəддікерім (Тай жырау) Дүйсенбіұлы Құлшығаш əулетінің Өтеулі атасынан. Жəддікерім шағатай, араб, парсы тілдерін жетік білген. Бұхарада медреседе білім алған, өте сауатты, əрі жастайынан суырып салатын қасиеті болған. Шығыс шайырларының шығармаларын жатқа білген. Сол уақыттағы 63

қисса-дастандарды халық арасында жатқа айтып, жыраулық қасиетімен елге кеңінен танылады. Көктің ұлындағы Тай жырау деген атқа ие болады. Құлшығаш атасының ішіндегі Жəдік құлшығаштар осы кісінің атымен аталады. Тай жыраудың өмір сүрген уақыты, шамамен XV-XVI ғасырлар аралығы. Қазақ жыршылық өнерінде Тай жыраудың алатын орны ерекше. Тай жыраудың көзін көрген замандасы – Сыпыра жыраудың оған арнаған өлеңі, туған жері мен өмірі жайлы Əлиасқар Байғұтұлының ұлы Ақпантай Байғұтов арқылы бізге жетті. Шындығында Тай жыраудың азан шақырып қойған аты Жəддікерім екен. Қазіргі Жəдік құлшығаштар егіз бауырлары (Көбейсін-Көпес-Қайдауыл. Кейде Көпес деп те атаған), (Лебізім-Лепес) үшеуі Мұрынқарақтағы үш үйректе, Өтеулінің Дүйсенбі атасының шаңырағында дүниеге келеді. Қазір Құлшығаш атасының ішіндегі өсіп-өнген əулет. Тарих сахнасында Тай жыраудың есімі көп аталғанымен, оның айтыстары, толғау-жырлары бізге жетпеді. Сыпыра жыраудың Жəддікерім Тай жырауға айтқаны Наданға өсиет айтпа, сөз шіріген, Қызғаныштан жериді бір-бірінен. Құдығы бар құлаққа бұйырсын да, Тұсайтын азғындарды шылбырымен. Менің пірім «Тай жырау» Көктің ұлында, Тай жырау Мұрынқарақта дүниеге келген. «Үш киелі құрсақ» жарған анасы бар, Дүйсенбінің Көктаңба кіндігінен. Ғұлама өсиет жазар «Қала ма?» деп, Құдығы бар құлаққа «Қона ма?» деп, Насият қалса өкшемде өшпейтұғын. Айтамын Болашыма «Тона ма!» деп, Бұрмалап, тонап айтсаң жамағатқа. Жалынба əруаққа «Сабама!» деп, Жатпайды əруақтар көрде тыныш, Жетектер «Тоқымамды жағала!» деп, Алладан аян түсер сол бір санда. Айналып «Ер сауабын таба ма?» деп, Ілімнің киелі бұтағы «Өсиет – күбі» Күбісін насиятымның пісе білсең, «Қанағат!» десең, қаймағын былғамай іш. Асығып, аузына тығып асама тек, Ілім терең, өмір теңіз асау толқын, Асауды да бағындырар ой құрсауы. Ой өрнегі, ақыл арқау алға сүйрер, «Тарыдай қалса көтеріп қоса ма?» деп. 64

ЕСКЕНДІР БІЛШІ (шамамен 1587-1670 жылдар) Ескендір Білші Алатау батырдың екінші ұлы, əрі сенім артқан баласының бірі. Алатау батырдың екінші əйелі – Төренің қызы Кішімайдан туған. Ескендір Білші бəйбіше Үзбалайдың қолында тəрбиеленеді. Ол кісі екі қыз туып, сонан кейін он бір жыл бала көтермейді. Ескендір Білшіні он бір жасында қолына алады. Ержеткенше Үзбалайдың тəрбиесін көреді. Жасы он сегізге келгенде өз қолымен үйлендіріп, отау тігіп, бөлек шығарады. Ескендір Білші білімге құмар, алғыр, ақылды, əрі көпшіл болып өседі. Самарқан шаһарында ескіше оқып, араб, парсы, шағатай тілдерін меңгереді. Ел ішінде өте қадірлі, халықтың ықыласына бөленеді. Алатау батыр осы баласына көп үміт артады. Өзі дүниеден өтерде басына сағана тұрғызса, төрт шетінен төрт есік қоюын аманаттап тапсырады. Үлкен баласы Хақназар батыр қызбалау еді. Өкпелеп, онкүншілік жерге көшіп кетіп, кейін əкесі Алатау батыр қайтыс болғанда қатты өкінеді. Ескендір Білшінің жастық шағы аласапыран, жаугершілік уақытқа тұспа-тұс келеді. Иран-тəжіктердің (Қызылбастар) қанды кек, яғни діни араздық шеиттік ағымды қазақ даласына енгізбекші болған ұзақ жылға созылған соғыстың келісімге келіп, тоқтаған мезгілі еді. Еңсегей бойлы Ер Есімнің астананы Самарқаннан Түркістан шаһарына көшірген кезеңі-тін. Ескендір Білші ел ішіндегі дау-дамайға, жер дауы, жесір дауына араласып, əділетпен шешіп отырады. Сауатты болған соң ең алдымен жарғыға сүйеніп, көптеген келелі мəселелерді шешіп, елдің көңілінен шығады. Замандастары Достаба алым, Көкен Қарағай жер көсе би, Жалаңтөс баһадүр, Жиембет жырау, Жақсығұл батыр, Ескендір Намаз Мұңшы, Би Жауіт шешен, Би Борай баласы Көшаман батырлар еді. Ескендір Намаз Білші ұрпақтарынан айтулы ел қамын жеген азаматтар, батырлар шықты. Жасы сексенге таяған шақта дүниеден өтті. Хан Тұрсынның басының алынуы Қазақ елін шапқынға ұшыратқан хан Тұрсынды қолға түсіргенде Еңсегей бойлы Ер Есім қасында Жиембет жырау, Жақсығұл батыр, Алатау батырдың үлкен ұлы Ескендір Білші болады. Өз елін өзі шапқан Қатағанның ханы хан Тұрсын деп ордасына алып келеді. Хан Тұрсынның қолы жеңіліп, қашып кетеді. Сол кезде Ескендір Білші: Адал болсаң, ант ішпе, Харам болсаң, жол түспе. Ей, хан Тұрсын, ант ұрсын, Тектен текке қанды ішпе! – дейді. Хан Тұрсын кінəсізбін деп ант іше бастағанда Ескендір Білші қолындағы тəспіні оның алдына тастай салады. Құдіреттің күшімен, тəспі шашылып кетеді. Ескендір Білші Хан Тұрсынға: – Жина, кінəсіз болсаң ант ішпе, – дегенде жинай алмай қолы дірілдеп: – Қылыш көтерген қолым əділіне келгенде құмалақты да көтере алмады, – деп тізесіне құлаған екен. 65