Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 66–70-беттер

Осы кезде кіші жүздің батырлары хан Тұрсынның басын шабады. БАЛАҚ БИ (шамамен 1642-1727 жылдар) Жортбас атанған – Ту тіккен Бесайдар биден Сабайдара, Сабайдарадан Əз- Ғараб Алатау батыр, Алатаудан Хақназар, Ескендір Білші жəне төрт бала тараған. Мауытұлы Балақ би, Хақназардан Нарбала тарайды. Олар Алатауға шөбере- шөпшек болып келеді. Айбынды Алатау батырдың ұрпақтарынан азуын айға білеген батырлар, би, шешендер көп шыққан. Əз-Тəукенің төбе биі болған Балақ би Мауытұлы толғап, ойын саралап, тоқсан ауыз сөздің түйінін кесіп айтатын аузы дуалы билердің бірі еді. Берке Науан хан Тəуекел Күшала-Қызылбаспен, Ойрат-дүрбіт, қалмақпен де келісімге келіп тыныштық алып береді. Алпыс-жетпіс жылдай соғыссыз, мамыражай, елге құт қонған мезгіл болады. Əз-Тəуке ханның хандық құрған уақытында қазақ елі еркін тыныстап, «Қой үстінде боз торғай жұмыртқалаған» мəулім бейбітшілік заман орнайды. Соғыстан, ел ішіндегі берекесіз кикілжіңнен əбден шаршаған халық бейбіт өмірге үйрене бастайды. Ресей патшалығына елші жіберіп, келісім-шарттарға қол қойылады. Сауда-саттыққа жол ашылып, шекара бекеттері қалпына келтіріледі. Осы бір бейбіт кезеңнің орнауына Балақ би Мауытұлының да ықпалы тиген еді. Ол Қоңырат жұртына, Алты Алашқа кесімді билігімен, əділетті шешімімен (тілдік-жабыр), ішкі-сыртқы саясат мəселелерімен айналысады. Ал жер дауы, жесір дауы, ағайын арасындағы жанжалдарды шешу оның күнделікті міндеті сияқты еді. Осындай іс-əрекеттерді шешуде Балақ бидің аты ерекше шығады. Балақ би өзі туып-өскен Мұрынқарақ, Көксарай, Табақ бұлақтың өңірінде өмір сүрді. Өмірінің соңғы жылдарын Ойғанақта, Бадам-Керей, Арыс өзені бойында өткізеді. Балақ бидің денесі Арыс өңіріндегі «Төрт Бұлақ – Сүйінші əулиеге» қойылған. Ол Үйсін Тайшуа Тəнес Төле биден жиырма бір жас үлкен болған екен. Балақ би Мауытұлы мен Төле бидің айтқаны – Атым Балақ, Сұрағаным əруақ. Əз-Ғарабтан тараған, Алты Алаш аузына қараған, Біз Құлтай едік қырық шаңырақ. Асарымды асадым, Жасарымды жасадым, Қосарың болса қосыңдар! – дегенде Төле би: – Құлтай Балақ, Құлтай шешсе, Шешімі осылай болады! – депті. Тағы бір дауда Көктің ұлының ішіндегі Жандар мен Тоқболат жерге 66

таласқанда Балақ би: Тоқболат тоныңды ойла, Жандар жеріңді ойла. Ағайынның арын ойла, Елдің қамын ойла. Жер жетеді бітім болса. Шешіміме разы болсаң. Ойың таразы, ақылың қазы болсын, – деп шешкен екен. 1. Ақылды болса, тақыр жерден өнім шығарар. Ақылы жоқ жаздың күні жауратар. 2. Қанағат қарын тойғызғанымен о дүниенің қамын ойлатпас. 3. Сөзге қонақ берсең – өзгеге үлгі боларсың. Сөзді бөле берсең – ақылсыз езбе боларсың. 4. Қонақ келсе шаңырағыңда түтін көтеріліп, қотаның бір дүркіреп, бала қуанып, ел көңілденер. БЕСАЙДАР БИ (шамамен 1480-1545 жылдар) Сүткенші Қалауыш сұлтанның ұрпағы Жортбас атанған Ту тіккен Бесайдар би – Құлшығаштың ішіндегі іргелі атасының бірі. Қазақ хандығында Ұлыс басы болып, Көктің ұлында қызмет етеді. Қазақ хандығының дүрбелең оқиғаға толы заманында, Хақназар ханның билік тізгінін ұстаған тұста дүниеге келеді. Байрақты ту Байырқұм мен Сүткенші шаһарында, Сырдария сағасында ер жетеді. Ту тіккен Бесайдар би Ұлыс басы болған биліктегі кезеңі аласапыранға тап келеді. Ол түстіктегі парсы-дерхемдермен тарихта Күшала-Қызылбас атпен белгілі. Қазақ даласына оқта-текте зобалаң жасап, шабуылдауы өршіп тұрған уақыты еді. Өмірінің ақырында Бесайдар би Шайбани хан мен Шығай сұлтанның замандасы əрі ноқталы билерінің бірі болып, халқына қызмет етеді. Бесайдар би аузы дуалы, көп сөйлемейтін, кесімді-пішімді шешімін бірақ айтатын ірі денелі батыр кісі екен. Қоңыраттың кейбір Ұлыс басылары Хақназар ханның қаһарына ілінеді. Араға Бесайдар би түсіп, ханның қаһарынан алып қалады. Мұрынқарақ тауында Көктің ұлы мен Көнтөстіктің ұлы ас беріп жатқанда Қызылбастар шабуыл жасап, адамдарды қырғынға ұшыратады. Осы оқиғаны естіп, Хақназар хан қазақ қолын бастап келеді. Қызылбастармен қанды шайқас болады. Мұрынқарақ тауының айналасындағы шабуылда Қызылбастар хан туының басын жұлып əкетеді. «Ал-Көкті» деп ұрандаған Бесайдар батыр жасағын бастап, жаудың қалың ортасына ойран салады. Көп шығынға ұшырайды. Жауды алдаспанымен сермеп жүріп туға жетеді. Осы шайқаста Бесайдар батыр туды алып қалады. Өзі сегіз көзінен найза қадалып, ауыр жараланады. Қан-қан көйлегін жыртып жіберіп, туды көтереді. Хақназар хан қазақ туының қайта көтерілгенін көріп, шабуылға шығады. Жауды тас-талқан етіп жеңеді. Осы ұрыстан соң Бесайдар батыр жорыққа жарамайды. Хақназар хан: 67

– Туды көтерген батыр қайда? – деп сұрайды. – Ол ауыр жаралы, хан ием, – дейді. – Оған Ту тіккен деген атақ бердім! Енді Ту тіккен Бесайдар би Жортбас батыр болады, – дейді. Осылай Жортбас атанады. Алты Алаш осы оқиғаны аңыз етіп, қазақ даласына жайылады. Қазақ даласында Жортбасқа «Тудың түбі – батырлықтың пірі қонған» деген қанатты сөз қалған. Сол аласапыран уақытта Қызылбастар қаперсіз отырған ауылға шабуыл жасап, Бесайдар бидің бауырларын əйел бала-шағасымен айдап əкетеді. Бесайдар би шау тартып қартайғанда қазақ тектілеріне сол туыстарын алдыртуды аманаттайды. Қабай, Ернеш, Түркеш Қызылбастарда жиырма бес жыл тұтқында болады. Кейін қазақ тектілерінің пəрменімен Бесайдар бидің немересі Алатау батыр туыстарын алдыртады. Олар он бір жыл ағайындарымен бірге өмір сүреді. Сөз арасында қайта-қайта «қызылбассың» деген дау туындай берген соң Таң-Шолпан Памир тауынан жер бөліп, сонда көшіреді. Бесайдар бидің аманатын айтып, түп тамырын, ата-тегін ұмытпауын, Құлжабасы-құлшығаш екенін ескертіп қоныстандырады. Жылдар өте келе ата-тегін ұмытып, біразы қарақалпаққа, жартысы тəжікке сіңеді. Баз біреулері Ауғанстанда Сұрқаз өзбекпіз дейді. Қазіргі ата-жұрттағы Қоңыраттың ішіндегі Құлжабасы құрсан көк Құлшығаш атасының Бесайдар биден тарағандары Жортбас болып аталады. Батыр деп жау қайырар қорықбасты айтам, Құлшығашта киелі деп Жортбасты айтам, Киелі де сөз жүйесі жолы үлкені, Түгіскен Ешенбайдай би шенді айтам. Сақ ақынның айтқаны (1871 -1956 жылдар) Көктемде құс келеді, күз қайтады, Келіншек деп киелі қызды айтады. Үш-ирек Төлебай батырды білесің бе? Ұраншы Əлиасқар Сыпыра шежіреші сізді айтады! Тоқсан баулы Қоңыратты таратып берші? Құлшығаш азан шақырып қойған атыма. Жортбас деп арамызда кімді айтады? Əлиасқар қарияның айтқаны: Қой атасын арқар дейді тауды жайлар, Арқардың киелісі құлжабасы Құлшығаш емес Құлжабасы деп атаңды айтар. Тəніне ауыр жанына жара түскен, Бесайдар би Құлжабасы туды тіккен. Жортбас деп мүгедек болған батырын айтар. 68

Тоқсан баулы Қоңыратты айтар едім, Киелісі көп ішінде көңілі қайтар. БОЗША КӨМЕШ (шамамен 1620-1700 жылдар) Алатау батырдан жеті ұл тараған. Ең үлкені Хақназардан төрт бала – Бозша Көмеш (Бозжігіт), Байтелі, Елтелі, Сағыбек. Хақназар үлкен ұлы Бозша Көмешті өте жақсы көрген. Оны қасынан тастамайды екен. Ел аралатып, ағайын-туыспен, би-шешендермен, ауыл ақсақалдарымен таныстырып жүрген. Ұлынан үлкен үміт күтіп, Жілікұстар деп атаған. Бозша Көмеш бəйбішеден туған жалғыз бала еді. Қалғандары қыз болған. Ал, тоқалдан туған балаларын Құдықұстар деген. Олар момын, жай шаруаның адамдары болып өседі. Хақназар ұлдарын бөліп-жармай молдада оқытады, жақсы тəрбие береді. Хақназар алғашқыда Самарқанда, кейін Ташкент пен Иассы Түркістан шаһарларында тұрып, қазақтың ел жақсыларымен араласады. Ал, жоңғар шапқыншылығы кезінде қазақ жасақтарын басқарып, Отан қорғау ісіне белсене араласады. Хақназар əкесі Алатау батырдың (бозша-ірілік) соғыс тəсілін толық меңгерген еді. Ол осы тəжірибесін Бозша Көмешке үйретеді. Бозша Көмеш те алғыр, əрі шапшаң, келбетті келген, қою қасты, көзі шоқтай жайнаған, алып тұлғалы Алатау бабасынан айнымай қалғандай еді. Ұлы қолбасшының немересі деп Алты Алашқа аты жайылады. Ерлігі аңыз болып тарайды. Ол Жалаңтөстің қолбасшыларының бірі ретінде көптеген соғыстарға қатысады. Соғыс өнерінде құпия, əрі жұмбақ болып келген жаңа тəсіл «бас айналар, бозша ірілік» деп аталатын ұрыс тəсілін жер-жерлерде жасақталған қазақ əскерлеріне үйретеді. Бұл тəсіл – «ақ сəлде оранған бас айналар жекпе-жек» деп аталған. Сауыт кимей, жалаң денеге ақ боз көйлек киіп, найзасын төбеге көтере аттың арғы бетіне, енді бірде бергі бетіне шығып, жауды діңкелетеді. Көз ілеспес, асқан жылдамдықпен дұшпанның басын шауып алады екен. Бұл соғыс өнері қас батыр Бозша Көмештің əкесі Хақназардың қасында жүріп, үйренген тəсілдері. Ал, əке – өз əкесі Алатау батырдан үйренген. Он екі мүшені иіп, төзімді еті, жау денесінің кез-келген жеріне дəлдеп соққы жасау тəсілін жетік меңгеріп, оны өз сарбаздарына үйретумен болады. Бозша Көмеш бұл шеберлікті соғыс өнері деп біледі. Бозша Көмештің ұрпақтары Жортбастағы (Сапан Əмір, Тұрсынбай Жөргек), (Бақтиярдан Меңлібай, Теңлібай) Алыптан Жөргектер тарайды. Құлтайдың ішіндегі (бозшалар) Бозша Көмештің өзі ұрпақтары налаға ұрынбаған, Нарбала Төленші Құлтайға сіңген ұрпақтарын Құлтайлар деп те атайды. Бозша Көмештен атақты оқымыстылар, ғалым, молдалар көп шыққан. Ол кісі елге өте қадірлі, өз заманының озық ойлы, қазақ батырлары арасында ерекше орны бар, ерліктері аңызға айналған қолбасшы. Жасы сексенге келіп, қайтыс болады. Денесі Байрақты ту баһарүм Шайбани ордасының Байырқұм төбесінде жерленген. Үш бауыры да сол жерде жатыр. 69

Жиембет жыраудың айтқаны Бозша Көмеш Хақназардың қақпа ашары, Байтелі ізін басқан жол басары. Елтелі Хақназардан аумай туған, Сағыбек саңқылдаған оқ шашағы. Тəңірім Хақназарға төге салған, Қашпайтын құты киелі бақты ашады. Ергөбектің өлеңі Өтеміс ноқта басын бұрын ұстаған, Құлтайлар қыз наласының мұңын ұстаған. Қозекеден тарағандар бір сыдырғы, Есайдар арамызда іске əділ. Үш шалдың өсиетін біліп бастаған. Арадан ырыс-ынтымақ бітім кетсе, Біріктірер ылайы Бозша еді, Ағайын қойыңдар деп күліп ұстаған. ЕР ЖОЛАБАЙ (1700-1789 жылдар) Ер Жолабай батыр Құлшығаш əулетінің Құлтайынан. Алатау батырдың ұрпағы. Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама жылдары бірнеше шайқастарға қатысқан. Ер Жолабай Алатау батырдың ұрпақтарынан жасақ құрып, қол бастайды. Осы соғыста əкесі баласымен, ағасы інісімен бір сапта тұрып, жоңғарлармен шайқасады. Ашамайлы керей Құланқайыр Ханбас батырдың сапында жəне Босаға шайқасында, басқа да бірнеше қанды ұрыстарда ерлігімен көзге түседі. Құлан қыпшақ Ақпан батыр, Алғи Байбақты батыр, Уақ Барқұнан жырау мен Бұқар жырау, Уақ Қабылан батыр жəне бауыры Темірхан Төзет батыр, отар Жандар Тасқобаұлы Азанбай батыр мен бір шайқаста болады. Ер Жолабай өр мінезді, бірбеткей, айтқанынан қайтпайтын хас батырдың өзі еді. Сонымен қатар, тауып сөйлейтін, асқақ ойлы, сөз қадірін білетін шешендік қасиеті болған. Ер Жолабай батырдың даңқы Алты Алашқа осы соғыстарда шығады. Ер Жолабай батырдың денесі Мұрынқарақ тауында, бабасы Алатаудың жанында жатыр. Үш жүздің баласы Ордабасыда ас бергенде Ер Жолабай да қатысады. Жоңғармен болған Босаға шайқасында жоңғарлардан шен-шекпен алуға тырысқандарды, олармен ауыз жаласқан кейбір жергілікті тұрғындарды елге қайтарған. Ал, көнбегендерін аямай шауып, өлім жазасына кескен. 1727 жылдары қазақ елінде, Босағада Сырдария өзенінің сағасының жанында жиырма жылдай тұрақтап, көбейген құба қалмақтар құтыра бастайды. Қолына қару алып, атқа мінер жауынгерлері елу бес мыңға жетіп қалған еді. Қоңырат, Дулат рулары мекен еткен ауылдарға шабуыл жасап, зорлық- 70