Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 71–75-беттер

зомбылық əрекеттерін жалғастырады. Келімсектердің бұл əрекеті қазақ тектілерінің ашу-ызасын тудырады. Жоталы Шалқы би Жасболұлы жоңғарлардың бір жерге шоғырлануын күтеді. Ашамайлы керей Қанайұлы, Құланқайыр Ер Ханбас батыр, керей, арғын, уақтан 17 мың қол жиналады. Қоңыраттың Алғи Байбақты батыры, Ер Жолабай, Алатаудың ұрпағы болып табылатын тағы да басқа батырлар қосылады. Босағадағы қанды шайқас қазақ жауынгерлерінің жеңісімен аяқталады. Қалмақтың қайтыс болған 27 мың сарбазының өлі денесі өз аттарына өңгеріліп, тірі қалғандарын қалмақша тұсап, Алатау батырдың зиратының қасына – Мұрынқарақ тауының басына апарады. Сонда Құланқайыр Ер Ханбас батыр: «Егер сол жағымнан аян түссе бəрің де өлесіңдер, оң жағымнан əруақтар Алланың құдіретімен кешірім берсе, елдеріңе қайтарам» депті. Қары молдалар құранды оқығанда əруақтар кешірім берсін деген оң жағынан аян түседі. Сонда Ханбас батыр оң қолын жоғары көтеріпті. Осы бір кешірімді үкімді естігенде ойрат, жоңғар, қалмақтар шулап, жылап жібереді. Олардың желке шашын қиып, қанжарды отқа қыздырып, иық тұстарын күйдіре, өшпестей белгі салады. Тұтқындарға өлген жауынгерлерінің мəйіттерін арқалатып, жоңғар қақпасынан шығарып жібереді. Бұл соғыста Ер Жолабай батыр жаңа қырынан көрініп, көпшілік құрметіне бөленеді. Ер Жолабай батырдың айтқаны Тауды бұзғанмен, тас белгісін жоғалтпас, Əз-Ғараб Алатау бабамды қанша бұзғанмен, Ұранға айналған бас белгісін жоғалтпас. Перзенттіктің белгісі жүкті болар Алаштан, «Құлтайлап» қанша айтқанмен, Ер Алатау бабамыз асып туған Қазақтан. Нар адасса, жүк ауыр, Ер адасса, ел қашар. Пендеміз-ау, пендеміз, Бұны да ұмытар күн туар, Жар болса бізге Жаратқан! Қарғыс тисе, құдықтан да су қашар, Қара тас құмға айналар. Қабырғалы, қазағым, Ырысың көп, пейілің кең. Ей, Алатаудың «Болышымы», Алты-Арыстай азаматтар қайда бар?! Бұхар жыраудың айтқаны Басына Қоңыраттың бұлт жайлады, Жоңғардың тұс-тұсынан жол байлады. Дулат-Қоңырат «Қос момын» қайда барсын? 71

Сол кезде жиырма жетіде Ер Жолабай. Ел үшін құрбандықпен мен дайын деп, Алдына «Қос момынның» Құлтайлады. Құлтайдан он-бес жігіт озып тұрды, Астына мінгендері «Алмас-тұяқ». Ауыздықпен алысып, тас шайнады, Алатаудан тараған қайдасың деп. Ер Жолабай əруақтап айқайлады, Намысына сарбаздардың құдірет бітті. Халық үшін қан төгу күнə ма деп, Бел буып, намыс қылып, бас байлады. Киелі Түркістан қазақтың төс байрағы, Алты Алаш Алты-Арыстың өр қайрағы. Арнасы Алашымның Сансыз Сақтан, Тектілігімен əділетте тас жарады. Арпалысып ата-жаумен тоқсан баулы Қоңыратта, «Ал-Көктілеп» Алатаулаған батыр аз ба? Алатаулап ұрандаған Құлшығаш Төлебай да, Көтеншіден соғыс салған Жаманбай бар. Баласы Алатаудың атанған «Сүрме қылыш» Хақназар да, Тарихта аты өшпестей аты қалды. Осындай ерлер өтті заманында, Ел үшін ұран салған Алашына. Отар жандар Тасқобаұлы Азанбай батыр, Алғысын алған ол да Абылайдың. «Боздаған бозша» əулие болып ол да жатыр, Тулаған Арыстың жағасында. Байбақты батыр ағасы Алау бимен, Алғидан шыққан шері еді, Ерлік көрсеткен Босағада. Əділдігін бағалаған Қазыбек, Төле би де, Нарбала Төленші де – Алмас қылыш. «Құлтай құлдық» қыз наласы жамалғанша, Алатаудың кіндігі туғаннан өршіл еді, Алатаудың ұрпағына осылай дақпырт енді. Ұрпақтары соғыс салды ерлікпенен, Құрсау батыр, Темірхан-төзет, Ер Жолабай да, Айбалды шешен, Дасталы би, Сарыбас сақы би де, Туралығы аңыз болды осы күнде. Жыраулы-əулие олар да заманында мүдірмеген, Бұл дүниеге кім келіп, кім кетпеген? Қалың Қоңырат момындықтың шері білем. 72

Бұқар жыраудың айтқаны Жер қайысар қалың қолдың салмағынан, Қосқа тартып, ортадан қол жарылған. Хан Абылай əруақтап атқа қонды, Ордабасының шығысын орап төр жағынан. Əруақтап қалың қолдың қарсаңында, «Кім бар еді Алатаудың ұрпағынан, Бар болса, «Қос момынға» ту беремін. Кел, қане, орын ал!» деп оң жағынан, Сол кезде «Алатаулаған» шаң көрінді. «Ал-Көкті» ту көтерген Қоңыраттың таңбасымен, Қалың қол жол берісіп, топ жарылған. Темірхан-Төзет батыр, Ер Жолабай, Бестелі Бекет, Жалқы батыр, бала Құрсау Сəлкеменен, Қалай айналмайсың осындай ұрпағынан?! Ел үшін намысын жанып шыққан, Алаштың қариясы көріп, көз шылаған. ƏЗ-ТҰРАР ЖЫРАУДЫҢ ТАРАЗ БЕГІ САЙЫНМЕН ЖОЛЫҒУЫ (шамамен 1815-1888 жылдар) Əз-Тұрар жырау Құлшығаш əулетінің Құлтай атасынан. Сыр өңірінде Мұрынқарақ тауында дүниеге келген. Суырып салма ақын, əрі жыраулық, ұсталық өнері де бар сегіз қырлы, бір сырлы кісі екен. 1869 жылғы (Асауат) Ошақ басы отау сұрар жиынында Алатау батырдың ұрпағы деп жазбадыңдар деп өкпелеп, отыз үш үйді бастап алып кеткен ағасы Бестелі Бекет батырдың артынан бес-алты жылдан соң кетеді. Созаққа Құланды елді мекені жағына барып тұрақтайды. Бестелі Бекет батыр «Кіші жүзге екі рет қостыңдар, ұлы жүзге де, керейге қостыңдар. Енді Алатаудың ұрпағы деп жазбасаңдар, өзбек боламыз» деп Созаққа ауған екен. Əз-Тұрар жырау – Бестелі Бекет батырдың жалғыз бауыры. Əз-Тұрар шайыр Созақ жерінде тұрып, өзбек атанып, таршылық көреді. Ер-тұрман істейтін өнері болған. Əз-Тұрардың осы өнері Тараз билеушісі Сайын бекке алып келеді. Сайын өзі батыр, əрі бек, өнерді сыйлай білетін азамат екен. Əз-Тұрарды сарт деп естіпті. Бірақ оның өзіндік сыры барын да елден сұрап біледі. Осылайша Əз-Тұрарды бектің шабарманы алдына салып айдап келеді. Бектің күйген қыштан жасалған ордасына жақындағанда шабарман: – Ей, сарт, сайрайтын тұсың осы. Не сорың, не бағың, – деп түйеден түсіріп, ордаға кіруге рұқсат береді. Əз-Тұрар Сайын бекке бас имей, тік қарайды. Оның бұл қылығы Сайынның сайтандай ашуын шақырады. – Қабағыңды қадап қалыпсың, тұрған орныңда қағып жіберейін бе? – деп ақырғанда шабарман қызметші семсерін суырып үлгереді. Енді ұмтыла бергенде Əз-Тұрар жырау шабарманның семсерін көз ілеспес шапшаңдықпен жұлып алады. 73

Орда толы би-бекзадалар: – Мынау қалай-қалай қимылдайды? – деп өре түрегелгенде Əз-Тұрар: – Уа, бек, Дат – рұқсаттың пірі! – депті. Батыр Сайын бек сабасына түсіп: – Сөйле, сартым, бердім рұқсат! – деп орнына отыра кетеді. – Ей, Сайын бек батырым, Мен бармаған ел бар ма? Мен баспаған жер бар ма? Арғы атамды сұрасаң, «Алатау» деп санағын. Бергі атамды сұрасаң, Ұрпағымын «Төленші батыр Нарбаланың». Сарт емеспін, Сайын бек, Иесімін осы даланың. Төленшіден өтіп қателік, Құрбаны болдық наланың. Əз-Ғараб – Ер Алатау, Бесайдар Ту тіккеннің немересі болған, Баласы еді Сабайдараның. Сабайдара «Құдықшы», Бұл да өнер болатын. Қыздан жетіп, бір нала, Əруағын аттадық бабаның. Бəрін айтып, берекеңді шаппайын, Ұзақ жолдан шаршадым. Шаңырақ бол қонатын! Сəлем-сауқаттың орнына, Семсеріңді суырдың. Тентектінің едім «Болашымы», Сен кімсің мені шабатын? Бұл қылығыңды естімесін Тектілер, Көтеріп жүрме азабын. Қор қылмас мені қазағым, Тəубаңа кел, Сайын бек! Сарт емеспін сандалған, Көкте сұңқар, жерде саңлақпын. Аламанға қосатын, Жауына тіке шабатын, Шапқанда қақпас қонатын. Тіл кескен жерде сөз салған, Жау келген жерде бас алған. Тектінің-ақ өзімін, Су сепкендей басатын. О,Жаратушы бір Алла! Тектілерден жол қалған. 74

Жол барған жерде басталған, Қор болған ба, Таразым? – деп тоқтағанда Сайын бек батыр орнынан атып тұрып: – Сенің қос өнерің бар екен. Тілің қолыңа сай, қолың тіліңе сай. Бірақ көңілің өміріңнен алшақтау деймін. Тілің отты, қолың майлы қонағым екенсің. Төрлет! – деген екен. АЙБАЛДЫ ШЕШЕН (шамамен 1780-1875 жылдар) Айбалды шешеннің туып-өскен жері Көксарай. Мұрынқарақ жотасының айналасындағы Байырқұм, Ұзын Ата, Жанкел елді мекендерінде өмір сүрді. Көбіне Самарқан, Ташкент, Шымкент, Бадам, Тараз, Түркістан қалаларында ел билігі мəселелеріне араласты. Арқадағы ел тектілерімен тығыз қарым-қатынаста болды. Айбалды шешен халық арасында əділеттігімен, турашылдық мінезімен даңқы шыққан. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін кесімді-пішімді, шешімін бірақ айтқан. Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламадан ел есін енді жинай бастаған кез еді. Сол сұрапыл жылдарда жас бала болса да көптің аузына ілігеді. Қоқан билеушілерінің тұсында оларға озбырлықтарын айтып, тойтарыс беріп отырған. Көктің ұлының ішіндегі Құлшығаштың Жортбас атасынан. Халық арасында: Айбалды шешен сөйлегенде, Тілге мəрт дегендер. Сөзден тосылып, тілі байланды, «Айбалдың сөзі» ұлы өсиетке айналды, – деген қағида қалған. Айбалды шешен Алатаудың ұрпағын 1869 жылы Ас-ауат жиынында бөліп жатқанда Бадам-Керей өзенінің маңында айтқаны: Тоқсан баулы Қоңырат, Ер Алатау дер еді. Төленшінің ұрпағына қыздан нала тигенде, Алты-Алаш таныған бабам-ай! Отырған жерің төр еді, Жүрген жерің кең еді. Бізден бір кетті қателік, Айта жүр де қайталама, Айбалдының сөзі еді. Айбалды шешен Қоқан хандығының тұсында Сапақ датқаның замандасы болған. Аузы дуалы, айтқаны қара қылды қақ жарған. Қандай дауда болса да əділдігін сөйлеген. Құлтай қырық үйден асып бара жатқан соң жеті үйді ертіп, кіші жүзге қосылады. Ақтабан-шұбырынды жылдарындағы Əйтеке бидің тұсында Құлтайлардың жиырма үйі кіші жүзге қосылған. Себебі, қырық үйден асса, қарғыстың, наласы қайталанады деп күдіктенген. Құлтай Айбалды, Кіші жүзге айналды. 75