Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 76–80-беттер

Қоңыратсың, іш қыж-қыж қайнады, – деген сөздер содан қалған болса керек. АЛДИЯР БАТЫР (шамамен 1830-1886 жылдар) Алдияр батыр XVIII – XIX ғасырларда өмір сүрген. Қоқан ханының салық жинаушыларына қарсы шыққан қас батыр. Замандастары, ағайын-туысы Жаманқара, Қайып батырлар, Мəделі қожа, Мұсабек батыр, Сапақ, Тəнен датқалар. Алдиярдың батырлығымен қоса мəрттігі, аздаған тентектігімен де аты шыққан. Туып-өскен жері Мұрынқарақ тауының айналасындағы Жанкел, Жартытөбе, Табақбұлақ, Көксарай елді мекендері. Кейін орыс патшасының саясатына қарсы шығып, қудаланып, басы біраз дауға қалады. Орыс губернаторына арыз түсіп, ағайындары сауға сұрап, айдалмай аман қалады. Елде жер дауы, жесір дауын шешіп, тентектігімен де, тектілігімен де билікке араласып, аты шыққан. Өзі бірбеткей, айтқанынан қайтпайтын, ірі денелі, əрі шапшаң қимылды, өжет мінезді екен. Алдияр батыр туралы Ергөбек ақын мен Майлықожа ақынның өлеңдерінде кездесіп қалады. Ергөбек ақын былай суреттейді: Көктің ұлынан сөз кетті, Аударып шапты көршілесін. «Алдияр» жүр əруақтап, Ұстай алмай өз киесін. Қантөгіс құнға жеткенде, Шақырды Қоңырат Байтілесін. Екі ердің ноқтасын байла деп, Осы айтқанға көнбесе, Арқаның төріне ат шаптыр! Тектілерге сəлем де! Суырып алар өкпесін, Көнбегенін өртесін. Осындай тоқтау болмаса, Екі тентек ел бұзар, Төртке бөлер көрпесін. * * * Алдияр шыққан уақытта, Медетке «Құлтай» теңелді. Данғыраға толтырды, Жанкелден бергі кемерді. Бұрынғы Құлтай демеңдер, Алқындырды аз Құлтай. Жортбас деген көп елді, Өскенбай Жолбарыс ақырды. Темірханды шақырды, Салып кетті Тілеу қабыл батырды. 76

БАБАЙ САДЫҚ Бабай (Безеу) Садық – ХVIII-XIX ғасырда өмір сүрген. Мінезі бірбеткей, айтқан сөзінен қайтпайтын, тура сөйлейтін, əділетсіздік көрсе шыдамайтын, адуынды би болыпты. Ташкентте сұлтан болған жылдарда үлкен шаһар халқының жартысынан астамын қазақтар құрапты. Сонымен қатар, билеуші топтардың арасында қазақ ұлтының өкілдері едəуір көп екен. Бұл Қоқан билігінің күшейіп, алым-салықты көбейтіп, халықты тұралатқан кезі еді. Сол кезде Қоқан хандығы Ташкенттегі қазақ азаматтарын биліктен шеттетіп, орнына сарттарды, не өзбек болып кеткен басқа ұлттың өкілдерін ел басқаруға тағайындауға көшеді. Оған қазақтардың наразылық шаралары өрши түседі. Ал, Ресей патшалығы өз мүддесі үшін бекеттер соғып, жергілікті елді мекендерге əскерімен ішкерілей ене бастайды Қоқан əскерлерімен қақтығыстар күшейе түседі. Адуынды би Бабай Садық Қоқан билеушілеріне қарсы шығып, əмірлерін орындамайды. Билік оны орнынан алуға, күштеп өлтіруге əрекет жасайды. Бірақ, бабамыздың айбатынан, халықтың қолдауына ие екенінен сескеніп, ол ойларынан бас тартады. Ташкент шаһарының он алты қақпасынан түсетін алым-салықтардың бəрі Бабай Садыққа қараған. Ташкентке барған қазақтар «Бабай Садықтан келдік» десе өзбектер салық алмай, өткізіп жіберіп отырған. Бабай Садықтың əмірінің күшті болғаны соншалық оның тапсырмаларын орындайтын бес жүзден астам қызметшісі болыпты. Ұлы бабамыз қазақ даласындағы ағайындарымен, ел тектілермен тығыз қарым-қатынас жасап отыған. Барлығын өз бақылауында ұстаған. Керек кезінде көмегін де аямаған. Патшалық Ресей күшейіп, билік жүргізе бастағанда Бабай Садыққа арқа сүйеп, қолдап, көмек беріп отырған. Оны ақ патшаның генерал-губернаторлары қатты құрметтеген. Бабай Садықты Алатау батырдың ұрпағы, тектінің тұяғы деп ілтипатпен қараған. Даңықты бабамыз жасы жетпістен аса шау тартып, қайтыс болады. Ташкентте жаназасын шығарып, денесін Ұзын Атадағы Зілмая қорымына қояды. Ұрпақтарының біразы өзбек халқына сіңіп кетті. Салт-дəстүрді сақтап қалғандары Ташкент шаһарының айналасында тұрады. Тарнау, Назарбек, Текстиль елді мекендерінде, қазақ ауылдарында тұрып жатыр. Кейбірі атамекенге оралған. ШІРКІНБАЙ БАТЫР МЕН БЕРДІ БАТЫР Сары Құлшығаштың Аман атасынан Шіркінбай батыр мен Дəуім атасынан Берді батыр екеуі талай қанды да қатерлі жорықтарға бірге қатысқан, көңіл қимас достар екен. XVII ғасырдың аяғындағы аласапыран жаугершілікте Шіркінбай батыр қырғыздардың қолына түседі. Артынан іздейтін, бас көтерер ересектер болмайды. Ауылда қалғандары шал-шауқан, жас бозбалалар еді. Берді батыр Шіркінбайдың қолға түскенін естиді. Естиді де жоқ іздеген болып, бақырауық түйеге мініп, Шіркінбайды құтқаруға аттанады. Бірталай күн жүріп, қырғыздардың еліне келеді. Бір батырының шаңырағына түседі. Босағада кісендеулі жатқан Шіркінбайды көреді. Танымағансып қырғыздың батырының төріне шығады. Батыр қазақ ағайын келді деп қонақ етіп, ет асып, құрметпен күтеді. Ет пісіп, табақ тартылған кезде Берді батыр қос уыстап, екі алақанына қазы-қартаны майымен 77

толтырып, байлаулы жатқан тұтқынға асатып жібереді. Қырғыз батыры қабақ шыта жақтырмайды. Біраз ет жеп болғанда тағы барып, қос уыстап асатады. Үйдің иесі: – Оған асата берме, өзіне сол керек, – дейді. Түнде бəрі қалың ұйқыға кеткенде Шіркінбайдың қол-аяғын шешіп, кісенін ағытады. Төрде ілулі тұрған қырғыз батырының сауыт-сайманы мен қару-жарағын алып, байлаулы тұрған атын жетектеп, қашып шығады. Біраз жер жүрген соң: – Тоқта! Сəл аялдайық. Түнде сен eт асатқанда көзім шырадай жанды. Бойыма қуат құйылды. Екінші асатқанда өзіме-өзім келдім. Артымыздан қуса айқасуға қайратым да, батырлығым да жетеді. Енді алдырмаспын, – деген екен Шіркінбай. Cөйтіп, ағайынды екі батыр аман-есен елге келіпті. Шіркінбай батыр аяғына жара шығып, жүре алмай қалады. Ағайындары көңілін сұрауға жиналғанын естиді. Сонда болмашы жараға жатқанына намыстанып, ағашты көзіне қадап, ағызып жіберіпті. Шіркінбай батыр мен Берді батырдың ұрпақтары Арыс қаласында, сондай- ақ Көксарай, Сарыарық, Сыр бойын жағалай мекен етіп, өмір сүріп келеді. Абылай Сахановтан жазып алынды БЕСТЕЛІ БЕКЕТ БАТЫР (шамамен 1780-1875 жылдар) Бестелі Бекет батыр Құлшығаш. Қазақ-жоңғар-ойрат соғысына қатысып, үлкен ерлік көрсеткен батыр. Ұзын бойлы, алып денелі, шешендігі бар, келбетті кісі болыпты. Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама кезінде өте жас екен. Кейінгі жылдардағы соғыстарға Көктің ұлының қолын бастап, шайқастарға қатысады. Сол шайқастарда асқан ерлік көрсетіп, айбынды Абылай ханның көзіне түседі. Бұхар жырау, Ақтамберді жырау жырға қосқан, ерліктерін мадақтаған батыр. Бестелі Бекет батыр, Ер Жолабай, Сəлке, Кебек, Жалқы батырлармен көптеген шайқастарға қатысады. Аңырақай, Босаға, Аягөз түбіндегі үлкен қанды ұрыстарды, сұрапыл жылдарды басынан өткізеді. Сол жылдардағы қанды жорықтар біткенше аттың жалында, түйенің қомынан түспейді. Бадам-керей өзенінің жанындағы 1869 жылғы (Ошақбасы – отау санар) (Ас- ауат) жиынында 33 үй Құлшығашты бастап, Созаққа, Бетбақ Құландыға өкпелеп, көшіп кетеді. Ондағы өкпесі Алатау батырдың ұрпағы деп жазбадыңдар дегені еді. Бірнеше жылдан соң бауыры Əз-Тұрарбек алты үйді алып барып қосылады. Қазір Созақта 100 үйдей Құлшығаш бар. Көбісі Қайнар елді мекенінде тұрады. Көнекөз қариялары шыққан түптерін Құлшығаштың Жортбасы екенін аманаттап, айтып кетіпті. Бұхар жыраудың толғауы Жер қайысар жиналған қолдың салмағынан, Қосқа тартып, ортадан қол жарылған. Хан Абылай «Əруақтап» атқа қонды, Ордабасының шығысын орап, төр жағынан. 78

Əруақтап қалың қолдың қарсы алдында: – Кім бар, – деді, – Алатаудың ұрпағынан? Бар болса, Қос-Момынға ту беремін, Кел, қане, орын ал! – деп оң жағынан. Абылай осылай деп жар салғанда Бестелі-Бекет батыр менмұндалап, Көктің ұлының қолын бастап, Бадам көлін жағалай сап түзеген екен. Бестелі Бекет батырдың айтқандары Тексіздер торғай етер қыранды да, Əз-Ғараб Алатау батыр ұранды да. Тоқсан баулы Қоңырат іздей барсаң, Мекенім Бетпақ дала Құландыда. Болашымы Əз-Ғарабтың Құлтай болмас, Алла төзім бергей де шыдамдыға. Қыз наласының құрығы түспей қойды, Киелі бата құдықтан былғанды ма? Ұмытпа мені, ағайын, қыз туғанға, Тышқан етер қарғыс тисе арыстанды да. * * * Жар салып, айқайламас бұл бір өлең, Құранның бетін ашып, мынаны көрем. Сабыр түбі удан ашшы, судан терең, Алтайлап арғын айтса əділдікті. Құлтайлап он бір текті жырлар мекен, Тоқсан баулы Қоңырат бір ұл туып. Қайтар деп қыз наласын, Ондай перзент туа қалса Сыр бойында. Созақта алып жүрсін бізді ойында, Еңіреп Алатаулап тұрар мекен. Тоқсан баулы Қоңыраттың тектісін іздеп, Боз шалып, бата толтырып, алар мекен. * * * Басында Түркістанның сұрау бардым, Əруақтап жылау бардым. Болған соң өзім Құлтай бір құдайдан, Бестелі Бекет болған соң, Дүниенің төрт құбыласын сұрау бардым. * * * Құлтайдан бірлік кетпес, Құлтайдан бірлік кетсе, Қазақтан тірлік кетеді. 79

КЕБЕК БАТЫР (шамамен XVII ғ.) Кебек батыр туралы көп деректер сақталмаған. Бірақ Қоңыраттардың арасында аты шыққан, даңқы жайылған. Еңсегей бойлы ер Есімханның заманында өмір сүрген. Ойрат-жоңғарлармен соғысқандағы ерліктері қариялардың естелік, аңыз əңгімелерінде жиі айтылады. Кейбір рулардың ата тегін тарқату шежірелерінде де кездеседі. Кебек батырдың Жетімдер атасының Сүйіліштің баласы Сұркиікті өсіріп, жетілдіргені, білім беріп, бағып-қаққаны айтылады. Еліне, əкесі Сүйілішке бəйге аты керқасқа – Сұркиікке мінгізгені жəне қазақ тектілерімен байланысы, басқа рулардың шежірелерінде айтылған деректер бар. Кебек батыр өте дəулетті кісі болыпты. Ұзақ жасапты. Жылқыларын ұзын Сырдың сағасының бойында, қалың тоғайда ұстаған. Мыңғырған малына қартайғанша өзі қарапты. Шау тартып, кəрілік жеңген кезде ғана жалшы ұстапты. Малын баққан жалшыларына туысындай қамқор болған. Оларды үйлендіріп, жеке отау тіккізіп, еншісіне мал беріп отырған. Кебек батырдың туып-өскен жері Арыс өңірінің Көксарай елді мекеніндегі Мұрынқарақ тауының айналасы. Ол Түркістан шаһарына жиі барып, ел басқарып, ағайын-туыстың бірлігіне араласып отырған. Жасы сексенге жақындағанда дүниеден өтіпті. Жатқан жері белгісіз. Ал, кейбір деректерде Мұрынқарақ жотасындағы Құлшығаштар жатқан қорымында жерленгені айтылады. Кебек батырдың ерлігі əлі де зерттеуді қажет етеді. ЖАЛАҢТӨС БАҺАДҮРДІҢ АЛАТАУ БАТЫРҒА ҮШ САУАЛЫ Жалаңтөс баһадүр жанына бірнеше нөкерін ертіп, Алатау батырдың ауылына келеді. Ол осы сапарына Əнет бабаны серік етеді. Əнет бабаның жасырақ шағы екен. Жалаңтөс баһадүрді Алатау батыр игі жақсыларды жинап, қадірлі қонақты ханнан артық күтпесе, кем күтпейді. Жалаңтөс баһадүр шау тартып қартайған Алатау батырға бірнеше сауал қояды. – Уа, ұранды ата, көңіліңіз асып-тасып қуанған, ұмытылмас күндеріңіз бар ма? – дейді. – Иə, баһадүрім, – дейді Алатау батыр. – Тоқсан баулы Қоңыраттың терезесін тең етіп, игі жақсыларының басын қостым. Үшайғыр, Тубайларға үш жүздің жақсыларын жинап, тектілеріне қосылғанда, Маруанақыр Малдас би бата бергенде, «Елім, ынтымақтарың баянды болсын!» деуге зорға тілім келіп, қуанғанымнан екі көзіме ерік бердім. – Қорыққан күніңіз бар ма? – дейді Жалаңтөс баһадүр сұрағын жалғастыра. Алатау батыр түсін суытып, ойшыл көзін төңкеріп, бойын түзеп, шапанының етегін қымтай түсіп, дауысы шаңқ етеді. – Тыңда, баһадүрім! Қызылтабан жол асып, арып-ашып, қырық қарақшыға ұрынғанымда өлім ойыма кіріп шықпады. Қорықпадым! Сан рет жекпе-жекке түсіп, Қызылбастың қанын суша шашқанымда, ойрат-қалмақты шапқанымда «Менен күшті бар ма?» деп астамшылыққа барып, кейін ол ойыма өкініп, Аллаға 80