Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 81–85-беттер

мінəжəт жасадым. Құдайымды құлға да, елге де тараттым. Атқа отырып ұрандап, жауға тигенім – қорқу дегенді білмегендігім шығар. Ал, тоқсан баулы Қоңыраттың басын жиып, «Ал, елім, ер соңымнан!» деп Үшайғыр, Тубайларымыз – шейіт болған ата-бабаның арманы болған Арқаның даласына жетіп аттан түскенде, тізіліп тұрған Алты Алаштың алдында азуы айбалтадай, арыстандай Ашамайлы Керейдің таңдасақ таба алмайтын алпыс батыры алдымыздан шықты. Оларға «Қош келдің!» демей, сексен жылдан бері ат ізін ата-бабаңның туын желбіреткен деген ой келгенде, суық қанжарды жүрегімнен емес, желкемнен салғандай болды. Жоқ! Күншілік жерден қарсы алу – бұл үлкен құрмет көрсеткені екен. Астымыздағы атымызды ауыстырып, шапанымызға дейін жаңалады. Игі жақсыларымызға үкілі айыр қалпақ кигізіп, зерен тостаған толы қымыз ұсынып, «Уа, қоңырларым, қозыларымыз осы күннен бастап, бір көгеннен өссін!» деп үкілі домбырамен қызыл тілдің тиегін ағытқанда «Өнердің бұлағы емес, теңіз-ау!» дедім... Алатау батыр осыны айтқанда арқаланып барып, сабасына түсіпті. Сөзін одан əрі жалғап: – Жауды жеңу үшін батыр керек, елдің басын қосу үшін мейірімі күшті ақыл керек. Арқаның даласында, Алты Алаштың алдында «Елімнің алға қойған мақсаты мен арманына қолы жеткен кезде алауыз арамыздан шыға ма?» деп қу жүрегім дүрсілдеп, қорыққаным бар, – депті. Жалаңтөс баһадүр қою мұртын сипап, зерен тостаған қымызды басына бір- ақ көтереді де: – Уа, ұранды ата, ақыл – пенденің айнасы, намыс арқауы болса, ұялған жеріңіз бар ма? – деп күлімдейді. Алатау батырдың жүзінен нұры тамып: – «Мен де арманыма қол жеткіздім, елдің бірі болып туымды желбіреттім. Тоқсан баулы Қоңыраттың басын қосып, елімді тең еттім. Əке аманатын орындадым» деген ой келгенде, екі көзімнен жас парлады. Жан-жағыма қарасам, елім де қосылып жылап тұр екен. Осы жерде «Ау, мен ұранға айналған батыр емеспін бе?» деп бойымды түзеп, өзімнен-өзім қысылып, ұялған жерім осы еді, – дейді. Тоқсан баулы Қоңыратты Үшайғыр, Тубайларда, Арқа елінде Алты Алашқа қосқан Алатау батыр сол дəуренді аңсағандай, жүзі албырап, Жалаңтөс баһадүрге құшақ жаяды. Жалаңтөс баһадүр Алатау батырдың жауабына риза болып, иығына шапан жабады. Оның батасын алып, Самарқанға нөкерлерімен аттанып кетеді. ЖАНҰЗАҚ БАТЫР (шамамен 1766 -1858 жылдар) Құлшығаштың Түгіскен атасынан шыққан атақты Жанұзақ батырдың туып- өскен жері Қарақоңыр Қостүйін елді мекені. Ол Отырарда ер жетеді. Ес білгеннен бастап батырлығымен, бірбеткейлігімен ел аузына ілігеді. Қоқан билігінің оңтүстіктегі Қазақ халқына тісін батырып тұрған аласапыран уақытының бітуге таянған кезі еді. Жанұзақ батыр аузы дуалы, кесіп-пішіп бір-ақ сөйлейтін, сұсты, 81

əрі өте қарулы, айтқанынан қайтпайтын, болмысы бөлек батыр еді. Халық арасында қиын мəселелер туындағанда, жер дауы, жесір дауында əділ де тура шешімімен, əрі қатал мінезімен даңқы шығады. Елдің тыныс-тіршілігіне, тыныштығына, сонымен қатар, елдің ішкі саясатына да араласады. Байлығына масаттанған байлар, ел ішінде тыныштық бермейтін тентектер Жанұзақ батырдың атын естігенде жым болады екен. Тыңдамағандарды батыр аямайтын. Жанұзақ батыр кіші жүздің Жанғожа батырымен туған бөле, əрі бірнеше жорықта серіктес болып, өмірлерінің ақырына дейін сыйласып өтіпті. Патшалық Ресей қазақ даласына еніп, отарлау саясаты басталғанда Түркістан-Сібір жол құрылысына Жанұзақ батыр қарсы шығады. Жанұзақ батыр қазақ тектілерімен көп араласқан адам. Олар – Жанқожа батыр, Ырсымбет палуан, Сапақ датқа, Жетес би, бауыры Жаманқара батыр, Майлықожа, Мəделіқожа. Батырдың Балдай есімді жалғыз қызы болған. Тоқсанға келіп, өмірден өтер алдында Əужан болыстың атасы Есенқараға қызын аманаттап, «төркіні боласың» деп тапсырды. Денесі Қарақоңыр станциясына тоғыз шақырымдай жердегі Бестораңғыл əулиеде жерленген. Əлиасқар Байғұтұлының нағашысы Жанұзақ батыр туралы: «Бар жандарың жабылып, жабағайлы келгенде түгіскен құлшығаш, нағашым, бір Жанұзаққа жетпейсің» депті бір жиында. Нағашымның өрлігі мен ерлігі бүкіл Қазаққа ту еді. ЖАМАНҚАРА БАТЫР (1828-1900 ж.) Жаманқара батыр Арыс ауданы «Дермене» кеңшары Қара-жантақ елді мекенінде дүниеге келіп, 72 жасында Ордабасы ауданы Қарауылтөбеде қайтыс болған. Жаманқараның батырлығы жөнінде талантты ақын Тəңірберген Отарбаев- тың 1934 жылы «Мырзаби оқиғасы» деген тарихы əңгімесі «Социалды шашу» атты жинаққа енгізілген. Осы əңгімені жəне Тəңірберген Отарбаев туралы мақала- естелік, очерк, туындыларын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, республикаға белгілі ақын Нəмет Сүлейменов «Ұстаз» деген атпен кітапша етіп шығарады (Шымкент, «Қасиет» 1993 ж.). Осы кітаптың «Аттаныс» деген бөлімінде «Қолбасшы Мұсабек батыр». Жарамды жолдастарының бірі – сары Құлшығаш Жаманқара батырдың ерліктері жөнінде мəліметтер бар. Жаманқара батырдың айқайды күшейтіп, қылышты қанға малып жүргенін даурықтырып, жарқылдаған сапыны құлаштап салып сермеп жүр делінген. Жаманқара батыр жастайынан кедейліктің тауқыметін көп тартып, жоқшылықтың қамыты мойнына ерте ілінсе де оған мойымаған. Бар күш қайратын жиып, оны халық игілігіне жұмсайды. Қол өнерімен шұғылданған. Ағаш ұстасы болған адам. Көбінесе осындай жұмыспен шұғылданып отырғанда тосыннан тап болған жаулармен қарусыз шайқасып, жаудың қаруын тартып алып, өзіне қарсы жұмсайтын əбжілдігімен, ат бауырында ойнақтайтын əдіскерлігімен көпке əйгілі болған. Жаумен болған бір шайқаста оның жауырынына кірген найзаны суыруға қасындағылардың шамасы келмеген соң, өзі найзаны жуан ағашқа байлап қойып суырады. Орнына киіз күйдіріп басып 82

жатқанда да қыңқ етпегендігін жұрт тамсана айтады. Жаманқараның қару-жарағы 1938 жылға дейін сақталып келген. Сол жылдары көшіп-қонып жүргенде Жаманқара балалары Қарабек Сейідінің үйінен жоғалған көрінеді. Бектас Бейісбеков ЖАЛҚЫ БАТЫР (шамамен 1760-1836 жылдар) Жалқы батыр Бəйменұлының туып-өскен жері Мұрынқарақ жотасының айналасы. Ол жас кезінде Ойрат-қалмақ шайқасына қатысқан. Ашуланса алған бетінен қайтпайтын, бірбеткей мінезді екен. Оның ең басты қасиеті – жекпе-жектің батыры болғаны. Қазақтар қалмақ-жоңғар шапқыншыларын жеңіп, есін жинағанда бірнеше шайқасқа түскен. Жастығына қарамастан əр жерде қалып кеткен қалмақ жасақтарымен соғысып, даңқы шыққан. Сонымен қатар, Қоқан билеушілеріне қарсылық танытқан батырлардың бірі. Оны көрген, не сол аймақта жүргенін естіген алым-салық жинаушылар сырт айналып, ауылға соқпай қашады екен. Құлшығаш Қайып батыр Жалқы батырдың даңқын естіп, батасын алайын деп іздеп барады. Батасын алып, риза болғаны соншалық мініп келген атын сыйға тартады. Жалқы батыр өте кедей тұрыпты. Қанша қиналса да ешкімге күні қарамаған кісі екен. Осы тірлігі халыққа аңыз болып тарапты. Жалқы батырдың əйелі Алшынның қызы Айсəрінің əкесі Досалы өте дəулетті болса да қайын- жұртынан ештеңе сұрамапты. Сырдария өзенінің бойында Жалқының жайлауы дейтін қойнау бар. Ол қартайып, ақ патша қазақ елін өзіне қарата бастағанда дүниеден өтеді. Жерленген жері Ақын əулие мен Жақып əулиенің ортасында. Денесі қойылған жердегі сағанасы шикі, қам кірпіштен гуəламен қаланса, кейіннен ұрпақ-туыстары, елдің қадірлі ақсақалдары мен игі жақсылары Самарқаннан піскен кірпіш алдыртып, кесене тұрғызыпты. Кеңес өкіметі орнаған жылдары кесене бұзылып, жермен- жексен етілген. Ергөбек Құттыбайұлы Жалқы батыр туралы көп жырлайды. Қарт батырдың аңызға бергісіз ерліктерін, мəрттігін, халық арасында сақталған əңгімелерін жинастырып, насихаттаумен айналысады. Бірақ, ауызекі айтылған өлеңдер ұмытылып, бүгінге жетпеген. Тек: Жалқының мəрттігі, Шіріген бай болсаң да, Жүн сұрамаған батырлығы, Кедейлік қанша қысып тұрса да, Тура сөйлейтін əділдігі! – деген өлең жолдары, немесе: Əз-Ғараб Алатаудың жолы жатыр, Мұрынқарақтың етегінде елі жатыр. Біз білетін, Жалқы батыр Сыр бойында неғып жатыр? Батырлығы мен мəрттігі қатар шығып, Аңыз болып, ол да жатыр! – деген cөздер қалған. 83

ҚОЙБАЛАҚ АЙТШЫ (шамамаен 1730-1810 жылдар) Қайбалақ Айтшы айбынды Алатау батырдың ұрпағы. Ол Төле бидің атқосшысы болыпты. Қайбалақ Айтшы Нарбала Төленшінің бел баласы. Екі сөйлемейтін, өз шаруасына мығым, ашудан тез қайтатын, шешімін кесіп бір-ақ айтады екен. Төле би оны баласынан артық көріп, атақты батырдың ұрпағы, тектінің тұяғы деп қатты сыйлапты. Төле би Қайбалақ Айтшыны Құлтай Айсуат би қайтыс болған соң Алау биден рұқсат сұрап, өкіл бала етіп алады. Өйткені, ұранды батыр Алатаудың ұрпағы Айсуат биден бата алған еді. Қайбалақ Айтшыны өкіл бала етіп асырап алған соң тоғыз жасынан өз перзентіндей тəрбиелейді. Он екі жасқа келгенде дауға қосып, билікке араластыра бастайды. Кезінде «Тайсары» деген жүйріктің тұқымын тарту етеді. Оған Қайбалақ деген есім, «Мынау қай бала, қай бала?» – деп сұрай берген соң тағылған деген болжам бар. Сөйтіп, Дулат елінің ішінде Қайбалақ атанады. Азан шақырып қойған аты ұмытылып кетеді. Қайбалақ Айтшының ұрпағы Жаныс, Бағыс, Шуылдақтарға сіңе бастайды. Қазіргі ұрпақтары Қазығұрт ауданында, Ленгер, Шарапхана, Рабат елді мекендерде тұрады. Қайбалақ Айтшының Төленші Нарбала батырдың кейбір ұрпақтарының оң құлағы «салпауыш» тілік болып туылған. Бұл олардың Алатау батырдың ұрпағы екенін айтқызбай-ақ білдірген. ҚҰРСАУ БАТЫР (шамамен 1740-1824 жылдар) Құрсау батырдың туған жері Мұрынқарақ тауының айналасындағы Жанкел, Табақбұлақ, Жартытөбе, Көксарай елді мекендері. Нарбала Төленшінің (Құлтай атанған) немересі. Ойрат-жоңғар шапқыншылығында Құрсау батыр көптеген ұрыстарға қатысады. Қоңырат жасақтарының ішінде болып, талай қантөгістерді басынан өткізіп, даңқы артады. Халық жадында бірбеткей, қара күштің иесі, батырлығы мен шешендігі, тапқыр, тура сөйлейтін кісі ретінде қалған. Құрсау батырдың дүниеге келуінің өзі үлкен бір тарих. Замандастары Оңтай үшүйрек Төлебай батыр, алғи Байбақты батыр жəне Бекшім би. Ресей отаршылдары қазақ даласына отарлау саясатын жүргізіп, солтүстікке бекеттер соға бастаған кезеңі. Олардың түпкі мақсаты оңтүстік арқылы Орта Азия жеріне кіру еді. Қоқан ханының билігі күшейіп, қазақтарды алым-салықпен қысады. Көнбеген батырларға шүйлігеді. Құрсау батырды да Бақабұлақтағы жайлауынан Ордасына шақырып, ислам дініне қарсы шықты деп дарға асады. Құрсау батыр ол кезде сексеннен асып кеткен екен. Бұл оқиға 1831 жылдың күз айында болады. Құрсау батыр Əлімнің төртқарасынан тарайтын Əйтеке бидің қызынан туған. 84

Бұқар жыраудың айтқаны Жер қайысар қалың қолдың салмағынан, Қосқа тартып, ортадан қол жарылған. Хан Абылай əруақтап атқа қонды, Ордабасының шығысын орап төр жағынан. Əруақтап қалың қолдың қарсы алдында: «Кім бар еді Алатаудың ұрпағынан? Бар болса, «Қос-Момынға» ту беремін! Кел, қане, орын ал!» деп оң жағынан, Сол кезде «Алатаулаған» шаң көрінді. «Ал-көкті» ту көтерген Қоңыраттың таңбасымен, Қалың қол жол беріп топ жарылған. Темірхан-Төзет батыр, Ер Жолабай, Бестелі Бекет, Жалқы батыр, бала Құрсау Сəлкеменен Қалай айналмайсың осындай ұрпағыңнан?! Ел үшін намысын жанып шыққан, Алаштың қариясы көріп, көз шылаған. Екі ағайынды Лепес пен Қайдауыл Құлшығаштарға Əлиасқар Байғұтовтың айтқаны Құлшығашта екі ағайынды Лепес «лебізім» Қайдауыл көбейсіннің арасында дау туады. Сонда сыпыра шежіреші Əлиасқар қария: Қазақтың киелі жері Ұлытау еді, Құлтайда батыр десең, Құрсау еді. Арғы атасы «Ал-көкті» Ер Алатау Бергісі Төленшіден Нарбала еді, Ендігі жетпегені жылау ма еді? – деп дауды тоқтатқан екен. Төре Жебел-Шайырдың Құрcауды мақтап айтқаны Төре елінен Жебелі-Шайыр өзі əулие пірəдар атанған ақын. Қоңыратты көтеріп, Төбеден тау шығарған. Жортбастарды жорғалатып, Жорғадан тай мінгізген. Құлжабасы Құлшығашты сұлтан деп, «Жеті жарғыны» сүйгізген. Қайран, Алатаудың ұрпағы! Қыздан нала тигізген, Құрсау саған кім тиген? – деп Құрсауды қарсы алып, «Шорболат» жайлауында үйіне қонақ етеді. 85