Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 86–90-беттер

Құрсау батырдың жайлауында Ергөбек ақынның айтқаны Бір киелі жолым бар жасымдағы, Апан-Қопан құдықтың басындағы. Құрсау батырдың жайлауы сол дегенде, Батыр Тəлімбек құлап түсті қасымдағы. Ергөбек ақын мен Тіней Тəлімбек батыр екеуі келе жатқанда сала құлаш қос жылан шыға бере жоқ болып кетіпті. Тəлімбек батыр: Батыр жүректі болғанымен, Ақын ақ тілекті болады екен, Я, Алла, ақ тілекті ақынды əр уақытта қорғайды, – деп кəлимаға тілін келтіріп, жол жүріпті. Құрсау батырдың жайлауы қазіргі Бақабұлақтан он-он екі шақырымдай жер. «Мансары» əулиеден ары, Ташкент қаласына қарай созылып жатыр. МЕДЕТ БАТЫР (Шамамен ХYI-ХYII ғасыр) Медет батыр Құлшығаштың Жортбас атасынан. Туып-өскен, өмір сүрген жері Көксарай, Отырар алқабы, Мұрынқарақ, Табақ бұлақ, Монтай, Мансары тауымен, Арыс өңірі. Медет батыр өте қарулы, алып денелі, қартайғанша батырлық шеруді тоқтатпаған, қайсар, бірбеткей кісі екен. Ойрат-жоңғармен көп соғысқан, атағы Алты Алашқа жайылған Көктің ұлының даңқын шығарған батырлардың бірі еді. Қартайып шау тартқан шағында ойламаған жерден елге жау шабады. Қам- қарекетсіз отырған ауыл қатты сасады. Еркек кіндіктің бəрі жорықта. Медет батыр қолына бес қаруын алып, «Алатаулап» ұрандап, жаумен шайқаса шығады. Анталаған жауға дес бермей, қайратына міне, қаһарлана ойран салады. Бір кезде Медет батыр бесіктегі жас баланы шаншуға оқталған жауды көріп қалады. Сəбиді құтқаруға ұмтылады. Бірін өлтіргенмен екінші жауынгердің найзасы Медет батырдың көзіне қадалады. Бар күшін жинап, найзасын суырып алады. Ауыр жараланады. Құтқарылған сəби Тұрсынбай Сапан-Əмір аталған бөбек екен. Осы оқиғадан соң азан шақырылып қойған аты ұмтылып, Жөргек-құлшығаш аталып кетеді. Батырдың осы ерлігі Алты Алашқа аңыз болып тарайды. Медет батырдың ұрпақтары Сатыбалды, Бақтияр, Пірімжар, Əкшім елге кеңінен танымал болып тарайды. Қазіргі ұрпақтары Көксарай, Жанкел, Арыс, Байырқұм, Монтайтас, Шағыр жəне Бейсен елді мекендерінде өмір сүріп жатыр. Медет батырдың жоңғар шапқыншыларына жасаған ерліктері қағаз бетіне түспеген. Тек сонау сексенінші жылға дейін ауыл қарияларының аузынан еститінбіз. Ал, мына өлең жолы батырдың ерлігін, өрлігін бүгінгі ұрпаққа паш еткендей. Қоңыратта аты шыққан ер Медет, Атынан жау үркеді не себеп! «Алатаулап» ұран салған батырды, Даңқының өзі ел тербетеді. 86

Құлтай батыр (шамамен ХVII ғасырда) Нарбала Төленші (Құлтай) батыр Алатау батырдың шөбересі. Болмысы бірбеткей, айтқанынан қайтпайтын қайсар мінезді, өте өжет, қарулы болған. Жас кезінен-ақ ел аузына ерте ілігеді. Бірнеше шайқастарға қатысады. Əсіресе, тарихтағы Тəжік-Парсылармен болған дау-жанжалдарда, əскери қақтығыстарда Қазақ жасақтарының арасында ерекше батылдығымен даңқы шығады. “Сүрме –қылыш” атанған Хақназар атасынан соғыс өнерін үйреніп, сарбаздардың арасында «Алатау батырдың ұрпағы» деген құрметке ие болады. Бірақ ойламаған жерден келеңсіз оқиғаға ұшырайды. Жер дауында кісі өледі. Оған қоса, жиені Ташкент бектерімен бірігіп, жылқы барымталауға қатысады. Сондай сəттердің бірінде Нарбала Төленші «Алатаулап» ұрандатып келе жатқан бір адамды «Менің бабамның атын айқайға қосып, мазақ етіп келе жатқан кім өзі» деп қызбалықпен, абайсызда өлтіріп қояды. Ол өзінің туған жиені болып шығады. Сөйтіп, «ұрпағың қырық үйден аспасын» деген налаға ұшырайды. «Құлтай» атанады. Қазір Жортбастың ішінде Құлтай атанған азғантай ғана ұрпақ бар. Оларды сол заманнан бері қырық үйге толысымен басқа руларға қосып отырған. Құлтайлардың өте аз болатын себебі осы. Нарбала Төленші батырдың өзі сол даулы оқиғадан соң көп уақыт өтпей, Мұрынқарақ тауында, күйіктен қайтыс болады. Алатау батырдың қасына жерленген. Осы оқиғадан соң ұрпақтары қырық үйге толса,Тектілердің шешімімен Асауат отау сұрар жиынында, жиырма үйін басқа руларға қосылатынын айттық. Оларды Орта жүздегі Керейдің ішіндегі “ Құлтай болат” руына, Арғындарға, кіші жүздегі Əлімге, Жеті руға, Ұлы жүзге жəне Ташкент түбіндегі өзбек халқының құрамына кіріп кетті. Бестелі Бекет батыр туғаң інісі Əз-Тұрар жыраумен Алатау батырдың ұрпақтары деп жазбадыңдар деп өкпелеп, Созаққа «енді өзбек боламыз» деп өкпелеп, отыз үш үйді бастап алып кеткені тарихта белгілі. Бұл сияқты оқиғалар көптеп кездеседі. Қазір басқа руларға сіңген Құлтай ұрпақтары: “Нарбала,Төленші, Қырық буын, Наубайшы, Құлтай болат, Алатау, Құлтай, кейде Жортбас» деп аталады екен. НарбалаТөленші (Құлтайдың) ұрпақтарынан айтулы, текті азаматтар шыққан. Олар Темірхан Төзет батыр, Ер Жолабай батыр, Құрсау батыр, Бестелі Бекет батыр, Сəлке, Жалқы, Алдияр батырлар. Атақты Үйсін Төле биге бата берген Айсуат би, Сапақ датқаға бата берген Бекшім би, Иірбота Жырауыл əулие, Құттыбек би, Айбалды шешен, Сарыбас, Сақы билер, Жаныс- Бағысқа сіңген Қайбалақ Айтшы, Ташкентте сұлтан болған безеу Садық би, Ақсадық шабандоз. Міне, осындай белгілі тұлғалар Нарбала Төленшінің ғана емес, бүкіл Қазақ халқының жадында өшпестей із қалдырған адамдар. Тарих беттерінде орын алған осы бір келеңсіз оқиға талай аңыз əңгімелердің тууына себеп болды. Ерліктері ұмытылып, жиенінің ауылын шапқаны талай ақын- жыраулардың өлең-жырларында көрініс тапты. Қожаберген мен Бұхар жыраулардың, Ақтамберді, Қашаған, Құлыншақ, Ергөбек Құттыбайұлы, Майлықожа, Молда Мұсаның жəне де басқа ақын-жыраулардың шығармалары дəлел. Ал, Ергөбек ақынның мына өлең жолдары сол оқиғаның куəсі. 87

Құлтайым ел таныған Нарбала еді, Мінгенде шаңтулаққа Алатаулап, Алты ата Көктің ұлы қорғаны едің. Қыздың кіңдігі киелі қазазіл пір, Төленші бір шапқанда үш түйредің, Шұбырған қарғыс алып, құн сүйредің. Алпыс үштегі кейуана қарғап еді, Жортпаста шешен десең Ерқозыны айт, Құнына басын тігіп, барған еді. Асан, Аман, Дəуім, Жаман қырандарым, Ел үшін белі қайыспас нардан еді. Өтемістің өрнегінен біз тарасақ, Өсиеті Ерқозының арыдан еді. Нарбала Төленшінің аузынан шыққан өсиет сөздері 1. Қайыра тиген қарғыс – өзіңді өртегенмен бірдей. 2. От сөнген соң – себер суыңды өзіңе шаш. 3. Ата-анасы қыздың қылығын көтереді, Қызығын өз қолымен көшіреді. 4. Ұранды Əз-Ғараб Алатау бабам-ай! Адастырды мені қай құдай? «Құлтай» атанды ұрпағың, Көнбеске шара қалды ма-ай?! 5. Өсиет те өзегіңді өртейді – күнəң болса, «Нала» ұрпаққа көшпейді – əруақ қолдаса, Тарих өзі реттейді – сабақ болса! Нарбала Төленшіден төрт бала, екі қызы болды: Есіркеп, Бабаназар, Базар, Бозша. Төленші Нарбалаға «Құлтай» атының жамалуы Алты Ата Көктің ұлын шақырғанда, Ішінде Құрсынкөктің Орғанаспын, Кіндік қаным тамған жер – киелі Түркістаным! Бөбегіне «Киелі перзентім» десе, Тектілері Арқаның алдамапсың, Əз-Ғараб Алатаудың ұрпағымын! Уа, кейуана, көзіңе не көрінді Мұрынқарақтан, Тұқымыма қол жайып қарғанатын? Төленші батыр Алатаудың қызынан туған жиенін танымай өлтіріп келе жатқанын осы жерде ғана біледі. Оның кеудесін əруақ қысып, мұрнынан қан кетіп, есі ауып, аттан құлап түседі. Батыр сол жерде дүниеден озады. 88

ШАҒАЛАҚ ҚҰЛШЫҒАШ (шамамен 1620-1711 жылдар) Шағалақ атанған Ерқозы шешен Тəуекел ханның кеңесші билерінің бірі. Арқаның тектілерімен шен-шекпен бөліскен. Есімі үш жүзге мəлім Ерқозы шешен аузы дуалы, ойын толғап, түйіндеп жүйелі жеткізетін өсиеттің өрнегін тоқыған, кесімді, пішімді сөз айтатын билердің бірі болған. Аппақ шағаладай киініп жүретін ұзын бойлы, келбетті кісі екен. Сонысына қарап Шағалақ би деп атап кетіпті. Алатау батырдың үлкен баласы Хақназар əкесіне өкпелеп, он күншілік жерге кеткенде артынан Ерқозы шешен барады... Ерқозы шешен ағайын арасындағы жер дауы, жесір дауын əділетті шешетін асқақ ойлы, от ауызды, орақ тілді екен. Ол Достаба алым, Іңкəр жырау, Ескендір Намаз Мұңшы, би Борайдың баласы Көшаман батыр, Жандар Көкен Қарағай Жер көсе би, Нарқұтты батырмен замандас, аралас-құралас болған əйгілі шешен. Дəуірінде 91 жыл өмір сүрген Ерқозы шешен Мансары əулие атанады. Дүниеден өткенде Монтай елді мекенінен 18 шақырымдай жердегі Мансары əулие төбеде жерленген. Жортбастың ішінде Шағалақ Құлшығаш аталатын ұрпақтары бар. Шағалақ атанған Ерқозы шешеннің айтқаны: Арқадан самал соқса, Сыр бойында жар құлар. Арқадан шешен шықса, Тоғыз будан құн сұрар. Арқадан ер шықса, Батысыңнан да күн шығар. Жер қайысқан қол шығар, Күрең шұбар жол шығар. Қан жамбысының керейдің, Ағыттым десе əруақ. Желкесіне шашын ораған, Жіңішке жолды қыз бала, Көлденең тартып зор шығар. Көл бетіне із түсер, Шілде күні қыс түсер. Шешені түйіп сөйлесе, Құс айналып, үш түсер. Қан жамбыны тілемейік, Бас кесіліп, жүз түсер. Ерқозы шешенге Көкен Қарағай Жер көсе бидің айтқаны: Шағалақ-ау, Шағалақ, Ерқозы атың ұмытылып, Тəуекелді жүрсің жағалап. Хақназар ауып кетіпті, 89

Жер жетпегендей қаралап. Ерқозы тұсың тəуір еді, Елің жүруші еді жағалап. Басыңа бақ қонған соң, Дəулетің тасып болған соң, Сөз айтасың саралап. Алатау шөккен əруақ, Қайрат жылжып тау батырдан, Қуаты кетсе отта күл, Ынтымақ кетсе бақта тұл. Баянсыз болса байлық – у, Қайда барып тоқтайды, Бірін-бірі табалап! АЙСУАТ БИ (шамамен 1640-1740 жылдар) Айсуат би аузы дуалы, екі сөйлемейтін, тереңнен толғап, мақал-мəтелдетіп, əрі тұжырымы қате кетпейтін, ойлы кісі болған. Діни сауаты бар. Самарқан, Бұхарада білім алған, шағатай, араб, парсы тілдерін білген. Жас кезінде жоңғар шайқастарына қатысқан. Шешендігі басым болған соң, көбіне ел арасында үгіт- насихат, төрелік айтып, халықтың ықыласына бөленген ықпалды билердің бірі атанған. Тəуке ханның тұсында Төбе би болып сайланады. Халықтың рухын көтеріп, жоңғарларға қарсы күресін демеп отырған. Əділдік іздегендер көбіне тура сөйлейтін Айсуат биге келіп жүгінген. Өзі ұзын бойлы, ақ сары, денелі кісі болыпты. Алатау батырдың ұрпағы деп халық қатты қадірлеген. Ташкент жəне Мұрынқарақ, Бақабұлақ, Көксарай елді мекендерінде өмір сүріп, Түркістан шаһарындағы билікке, дауларға араласқан. Самарқан шаһарында «парсы-дерхемдермен» көптеген дауларға, діни ағымдағы көзқарастардың дұрыс шешілуіне, сондай-ақ жаугершілікте құн орнына алып кеткен тұтқындарды кері қайтару жөніндегі келісімдерге қатысады. Қызылбастармен XVII ғасырдағы хан Тəуекелдің уақытында келісімге келген. Бірнеше ғасырға созылған «қандыкек» соғысын тоқтатқандағы келісім- шарттарды жалғастырып, Қызылбастар қайтадан келісімге келіп, сол құжаттарға, жарғыға сүйеніп, қайта қазақ даласына шабуылға шықпауға уəде беріп, діни ағымдарға байланысты қақтығыстар біржолата тоқтайды. Одан бөлек бұдан кейінгі жылдардағы қазақ даласына қырғын əкелген, ұзақ жылдарға созылған ойрат-жоңғар, қалмақтар арасындағы жаугершілік, қилы уақыттағы қазақ тектілерімен елшілікке барып, бітімге араласқан азамат. Төле биге Қарасай батыр аян беріп, Алатау батырдың ұрпағынан бата ал дейді. Іздеп келіп бата алады. Халық арасында Айсуат би туралы мынадай қанатты, өсиетті сөздер қалған: 1. Айсуатқа жүгінгенше – асау атқа мінгенің жақсы. 2. Айсуатқа жеткенше даудың өзі де басылады. 3. Айсуат сөйлесе – шаң басылып, күн шығып, Алты Арыс таң болады. 90