Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 91–95-беттер

4. Айсуаттан кейін кім сөз қуады, шырқыратып шындықпен буады. Айсуат бидің айтқаны Жалаң-жалаң жал қылыш, Кім көрмеген бұл қылыш? Кешегі өткен Алатау, Өткізіп еді қанды ұрыс. Қызылбаспен айқасып, Елге мəулім орнатты. Алты Алашты таң қылып еді. Дүңгір-дүңгір бұл дүние, Қарайсың өткеніңе күйіне. Небір тектілер өтіпті, Дөңгеленген сұм дүние. Қалмайды ешкім жалғанда, Ақылың болса түйінде. Төле бидің Алатау батырдың ұрпағы Айсуат биден бата алуы Төле би он жетіде екен. Бір күні түсіне Шапырашты Қарасай батыр кіріп, былай деп аян беріпті: – Əз-Ғараб Алатау батырдың кіндігінен өрбіген Айсуат биге бар. Ұранды батырдың ұрпағынан бата сұра! Еліңнің басына күн туғанда Алаштың тектісіне айналасың! Езі қыл! Мезі қыл! Екі езуі көбікке толып, қуып шыққанша шыда! – депті. Төле би Көктің ұлының ауылына келіп, Мырзашөлге жақын жердегі Алатау батырдың ұрпағының шаңырағын тауып: – Тоқсан баулы Қоңырат жиналса, бақтың басы кімде? – депті. Пайғамбар жасынан асып отырған Айсуат би: – Бақтың басы Құдайда немесе Құлтайда! – депті. – Көктің ұлымен Көктөстікке дəм-тұз айдап бара қалсам, қай шаңырағына «Құтым – бітім» берген? Қайсысына түсейін? – депті Төле би. Айсуат құндыз бөркін бір сілкіп: – Тарамыс тартқан бала екенсің! Тыңдап қал! Саңлағын іздейтін Дулат! Сабыр тілеген Қоңырат! Қашаннан қоңсы болған, Қорасына мал толған. Құдай қосқан қосағы табақ тартып, Қонақ ыдысқа май салған! Осындай ынтымағы жарасқан екі елдің арасына от салма! Қоңыраттың ішінде киелі «Құтым – бітім» қонған Құлжабасы-Құлшығаш пен Божбаннан асқан ел болмас! – депті. Сонда Төле би сөзін жалғап: 91

– Уа, ұрандының ұлашы! Қазақтың аяғы кім? Айсуат би: – Қазақтың аяғы – Қоңырат! Төле би: – Жүрегі кім? Айсуат би: – Керей! Төле би: – Басы кім? Айсуат би: – Арғын! Төле би: – Сол қанаты кім? Айсуат би: – Арғын! Төле би: – Оң қанаты кім? Айсуат би: – Қыпшақ! Төле би: – Құс қанатымен ұшса, құйрығымен қонады. Тұғыры кім? Айсуат би: – Найман! Төле би: – Қоңырат шақырса не істейін? Айсуат би: – Аузың аққа жариды. Төле би: – Керей шақырса не істейін? Айсуат би: – Жау жақындап қалғаны. Ер азаматыңды қоса бер! Сумаңдаған тілді отқа қариды. Төле би: – Арғын аға баласы шақырса не істейін? Айсуат би: – Ойыңды толтырып, бойыңды тазалап, жолыңды ашар! Қолыңды жүрегіңе қойып, бата бер! «Бата бер!» деп жата бер! Төле би: – Қоңыраттың, Керейдің, Арғынның ұраны кім? – дегенде Айсуат би айқайлап: – Қазақтың езі болсаң да сұрайтын кезді тапқан екенсің! Атаңа баспақ! Қоңыраттың ұранын, Керейдің əруағын, Арғынның ақ бұлағын ұмытқан қандай тарамыс жан едің? – деп қамшысын алып тұра ұмтылғанда Төле би тұра қашқан бойы атына қарғып мініп: «Ұлашы Биеке, Рахмет! Рахмет!» – деп ұзай берген екен. Төле би ұзап кеткен соң Айсуат би ойға шомып: – Ай, Пірім-ай! Жаңа əлгідегі тарамыс бала менің ұрысқаныма да рахмет 92

айтып кетті. Аты-жөнін де сұрамадым. Менің бұл қылығым өрескел болған жоқ па? – деп далаға атып шығып: – Жанкей, қайдасың? Мамыққа мініп, əлгі тарамыс баланы қуып жетіп, былай деп айт! Қоймаған сауалы қалмады. Не қоян қуып келген жан, не аян көріп келген жан болар! Аян көріп келген жан болса, сауалына сауалыммен сауабымды сауып ішіп кетті. Өкінбесін! Менің батамды жеткіз! Аяғын шалыс баспасын! Алдынан Алты Арыс шаппасын! Бойынан намыс қашпасын! Бұл үшеуі қонбаса, Қоңыратқа қайтып аяқ баспасын! – деп Жанкейді аттандырып жіберіпті. Жанкей сорпа суығанша Төле биді қуып жеткен екен. Төле би таң қалып, атының тізгінін тартып: – Уа, ұранды батыр! Тектінің тікелей ұрпағы «Ұлашы» би батасын ат құйрығына көрсетпей кететін Мамығымен жеткізсе, мен «үш» айтқаныма тұратын азаматпын! Аян көріп келдім. Аллаға шүкір, ұранды Алатаудың ұрпағынан бата алдым! – деп атынан түсіп, тізгінін Жанкейге ұстатып, жаяу жүріп кеткен екен. Жанкей Мамыққа Төле бидің атын жетекке алып қайтқан екен. Айсуат бидің «Мамық» атты жүйрігінің бұлай аталу себебі, Мамық – жүйрік жылқының «Ақтаңкер» тұқымдасы мен «Алмас тұяқ» тұқымдасынан пайда болған жүйрік, өте шапшаң арғымақ болған екен. ЖАНТЫҚ БИ (шамамен 1700-1787 жылдар) Құлшығаш əулетінен шыққан Қосбалақұлы Жантық би – XVII -XVIII ғасырдағы Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама жылдары айбынды Абылай ханның мөрін ұстаған атақты жеті биінің бірі. Аузы дуалы, көрегендігі тағы бар. Алдағы істерді болжай алатын, ойлаған ойын орындамай қоймайтын, бірбеткей, əділетті би атаныпты. Өзі өте білімді, араб, парсы, шағатай тілдерін жетік меңгерген. Жер дауы, жесір дауын, ел арасындағы айтыс-тартысты шешумен даңқы шыққан. Қазақ халқының басына түскен зобалаң заманда Жантық би Қоңыраттардың ең сенімді билерінің біріне айналады. Ол халықты жоңғар шапқыншылығына қарсы күреске көтереді. Ақылшы, əрі кеңесші ретінде халқын бір болуға үндейді. Сырдария өзенінің жанындағы Босаға шайқасында қырық жылдай зорлық көріп, малынан, жанынан айырылған Дулат-Қоңыратқа ара түседі. Құба қалмақ жоңғарды жеңген соң солардан түскен мал-мүлікті теңдей, əділетті бөлісуге ат салысады. Өйткені, дүние таласта болады, мал-жанынан айырылған халық ызалы еді. Жантық би жаудан түскен мал-мүлікті бөлісу кезінде: – Қазақ елі үшін алда ауыр да ұлы шайқастар күтіп тұр. Таласты қойыңдар, – деп ызалы халыққа басу айтады. Елдегі кейбір қолайсыз, берекесіз əрекеттерге ренжіген Жантық би: – Дүние таласқа енді араласпаймын! – деп жеті ұлымен Тараз қаласына – Байтана руының арасына көшіп кетеді. 93

Қазақ елін алда əлі ұзақ, қалмақ-жоңғарлармен бірнеше жылға созылған қанды шайқастар күтіп тұрғаны рас еді. Жантық би соны болжап біледі. Қазақ тектілері Жантық бидің осы көрегендігі, адалдығы үшін ерекше құрметтеді. Ол Тараз қаласында тұрақтап, бірнеше жыл тұрып, өмір кешеді, мешіт соғады. Жантық бидің əкесі Қосбалақ өте бай болған кісі. Қоңыраттың арасында байлығымен, кісілігімен даңқы шыққан біртуар, өте қадірлі азамат-ты. Қазақ елін жаулап алам деп келген жоңғарлар бірнеше жылдан кейін ойсырай жеңіліп, тарих бетінен жойылады. Қазақ даласына бейбітшілік мəулім заман келген соң Арқаның тектілері Тоқсан баулы Қоңыратқа басшы бол деп алғи Алау биге ұсыныс айтады. Алау би сонда: – Бұл жоңғарларды жеңетінімізге күмəнді едім. Өйткені, қырық жылдай қысым көргенде көңіліме күдік ұялаған. Ақыры жеңдік. Қоңыратқа басшы болуға жеңіске жетелеген Жантық би сайлансын. Ол ел болашағын болжады. Оған халықты иландырды, сендірді. Сол ойы үшін күресе білді, – дейді. Алау би міне, осы ұсынысымен Жантық биді Тараздан алдырып, Қоңырат еліне көшбасшы етеді. Ол халық ықыласына бөленеді. Өмірінің ақырына дейін əділетті би болады. Ұрпақтары, ағайындары Сырдария сағасында, Ташкент қаласының айналасында, Мұрынқарақ, Табақбұлақ, Жанкел, Арыс, Көксарай елді мекендерде өмір сүруде. Жантық би ұзақ жасап, өз елінде дүниеден өтті. Денесі Самарқан қаласындағы қазақтың он алты ханымен қатар жерленген, яғни қазақ хандары қойылған қорымда. Осы қорымда қазақтың тағы да басқа тектілері, шешен-билері, батырлары жатыр. Халық арасында Жантық биден мынадай сөздер қалған: Түйе есінесе жантақты іздейді. Қоңырат ерегіссе Жантықты іздейді. Қалың Қоңырат Жантыққа арқа сүйейді. Бітіспес дау Жантықты іздейді. Көктің ұлында Құлжабасыдан ерлер шыққан, Ер Алатаудың ұрпағын кім білмейді! Шежіре іздесең, Керейге жүгін, Ұлы шежірешілер табар түбін. Жанықсаң Жантыққа жүгін. Əділетін айтар, таңламас түрін. Даудың шешімін Жантық би айтар, Əділетсіздің беті қайтар. БЕКШІМ БИ (1732-1828 жылдар) Бекшім би – əкесі Айсуатқа тартқан, тура сөйлейтін, кесімді, ноқталы шешімін бір-ақ айтқан би. Бекшім би тоқсан баулы Қоңыраттың ішіндегі Құлшығаш əулетінен. Қазақ пен жоңғар соғысында көзге түскен жəне (парсы- дерхемдер) Қызылбастар аталған иран-парсылар, тау тəжіктерімен дау-жанжалда, жер-суға байланысты талас-тартыста таулы аймақтарды қазақ-қырғыз елінің 94

пайдасына шешіп береді. Бекшім би тоқсан сөздің тобықтай түйінін айтатын нақты, бұлтартпасыз дəлелмен мойнына қоятын, аузы дуалы би болған. XVII ғасырдағы қазақ даласындағы ойрат-жоңғар соғысында қазақ жасақтарымен бірге жүріп, жауынгерлердің рухын көтереді. Ел арасындағы биліктерге араласады. Қалмақ қонтайшысының билерімен дауға түскенде олардың озбырлықтарын, халыққа істеген қиянатын мойындарына əділ қойып, тиісті жазасын тарттырған. Бекшім бидің шешіміне қазақ тектілері риза болған. Бекшім биді көпшілік Қаз дауысты Қазыбек би, Төле бимен замандас Алатау баһадүрдің ұрпағы деп құрмет тұтқан, сыйлаған. Ел арасындағы жер дауы, жесір дауында да көзге түсіп отырған. Бекшім бидің толғап сөйлеген шешендік сөздері көп болған. Даңқының өзі ел жұбатар, Алатау бабасын естігенде. Бекшім би əділетті айтар, Дауласушының беті қайтар, – деген өлең жолдары қалған. Чорым (Шорым) деген жерде қазақ пен тəжік арасында үлкен дау туады. Бекшім би тəжіктерге дəлелді, нақты жағдайды айтып: «Сендердің ата- бабаларыңның бұл жерде жері де, дауы да жоқ!» – деп көк көзді тəжіктерді Памирге көшіріп жібереді. Бекшім би Төле биге «Жоса» елді мекенінде жолығып, бірнеше сауал қояды: – Уа, Төле би! Немере несібесін шашып, батадан шошыса бабасы кешіре ме? – депті. – Алдыңғы бата ақ болса, соңғы батаның қарайғаны, əруақтың қабырғасын қайыстырмас! Қазанына сын, тарауына мұң болар. Əсте, Алатау батырдың кіндігінен өрбіген «Құлтай-Құлшығаш» – Жабсар атпен «Жортбас» боларсың, – деп Төле би бірден таныған екен. Бекшім ойлар қамын көптің, Əділдіктің ақ алмасы – əділетсіздікті сөктің. Əй, Бекшім, тоқтатшы дауын кектің! Жер дауы қашан да қазаққа соры – жақсылары күтеді көктің. Жандар Сапақ датқаның Бекшім биден бата алуы Бекшім би 97 жасқа келгенде Сапақ 31 жаста екен. Бекшім би Айсуат бидің баласы, Алатау батырдың ұрпағы, яғни шөбересі. Тоқсан баулы Қоңыратқа ұран болған бабаның тұқымынан бата алайын дейді. Сапақ датқа Бекшім биге: – Көктің ұлында қай ел киелі? – деп сұрақ қояды. – Қырық үйден аспаған ел киелі. Мұхаммед пайғамбардың (с.а.у.) ұрпағы Мединеде қырық үйден аспайды. Қырық саны киелі емес пе? – депті. Сапақ датқа сұрағын жалғастырып: – Алатау ұран болады ма, əлде қыран болады ма? – дей бергенде Бекшім би: – Алатау Алты Алашқа ұран болса, қазаққа ерлігі мың жыл азық емес пе? Елім деген азамат – көктегі қыран емес пе? – депті. Бекшім би одан əрі Сапақ датқаға: -Мен саған бата берейін. Алдыңғы бата ақ болса, əруақтың қабырғасын қайыстырмас. Еліңе аузың дуалы бақ боларсың! Қазаныңа сын, тарауына мұң 95