Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 96–100-беттер

болар, еш уақытта жүгің аумасын! Əумин! – деп батасын беріпті. Сапақ датқа алғаш 14-15 жасында Ашамайлы керей Құланқайыр Ханбас батырдың ұрпағы Ағасұр би Мырзабайдан бата алған екен. Сапақ датқаның даңқы Алты Алашқа осылай шығады. СƏЛКЕ БАТЫР (шамамен 1770-1865 жылдары) Сəлке батыр жоңғар шапқыншылығына қарсы қақтығыста ержүректігімен, ұйымдастырушылық шеберлігімен, қолбасшылық қабілеттілігімен, қайсар мінезімен көзге түседі. Сəлке батырдың тағы бір ерекшелігі – жекпе-жек ұрысының қас шебері еді. Онымен күш сынасуға келгенде жау сарбазының жүйкесі сыр беріп, тірсегі діріл қағатын. Сəлке батырдың атқан жебесі, лақтырған найзасы мүлт кетпейтін. Ал, алмас қылышы жауды қалқанымен қоса қақ айыратын. Батырдың осы ерлігі қазақ жауынгерлеріне тың күш беретін. Сəлке батыр Дулат-Қоңырат жасақтарын тең ұстаған. Аражігін бөлмеген. Сол үшін де Дулаттар Сəлке батырды өз батырымыз, Дулат батыр деп атаған. Кенесары ханның тұсында Сəлке батырдың егде тартып, қартайған шағы екен. Қазақ батырлары Сəлке ақсақалды ұмытпай ерліктерін аңыз қылып айтқан, үлгі тұтқан. Арнайы ат басын бұра іздеп келіп, ол кісіден бата алған. Сəлке батырдың замандастары алғи Қосбақтыұлы Байбақты батыр, атақты Алау би, отар жандар Тасқобаұлы Азанбай батырлар. Бауыры лепес Құлшығаш Төлебай батырға батасын беріп, жанынан тастамаған. Соғыс өнерін, айла- тəсілдерін үйретумен болған. Сəлке халық құрметіне бөленіп, ұзақ жасаған адам. Батырдың зираты Өзбекстанда Аққорғанда жатыр. Ол жер «Сəлке əулие» деп аталады. Сəлке батыр – айбынды Алатау батырдың ұрпағы. Алатаудан Хақназар, Хақназардан Байтелі, Байтеліден Айсуат би, Айсуаттан Сəлке батыр тараған. Осы Сəлке батырдан Өтей- Өтемістер жалғасады. Жортбастың ішіндегі ең көп тараған, аты шыққан əйгілі əулет. Сəлке батыр туралы деректер тым аз. Батырдың ерліктері, қанатты сөздері бізге жетпеген. Сəлке батыр туралы ауызша əңгімелер халық жадында сақталған. Тек Əлиасқар қарияның баласы Ақпантайға айтқан əңгімелері ғана баға жетпес мұра болып қалған. ИІРБОТА ЖЫРАУЫЛ ƏУЛИЕ (шамамен 1735-1810 жылдар) Иірбота Жырауыл əулие – Төленші Нарбала Құлтайдың шөбересі. Құрсау батырмен шөбере ағайын. Иірбота Жырауыл əулие бала кезінен білімге құмар болып өседі. Ескіше көп оқыған, араб жəне парсы, шағатай тілдерін білген. Жастайынан жан баласына қылдай қиянат жасамайтын, өте сыпайы, қанатты өсиеттері ел арасына кең тараған зерек кісі екен. Құлшығаш ішіндегі Жортбас атасынан. Алатау батырдың ұрпағы. Елге жау шауып немесе жұт, оба ауруына ұшырайтынды күні бұрын сезіп, халыққа ескертіп, сақтандырып, апаттың алдын алады. Бұл əулеттің ерекше жері – жыл мезгілдерінің қолайлы сəттерін айқындап, 96

болжап, жайлау, қыстауға көшу, егін егу кезеңдерін нақтылап отырған. Оның ақыл- кеңесін көпшілік кеңінен пайдаланған. Көріпкелдігімен де аты шыққан. Иірбота Жырауыл əулиенің денесі Арыс қаласының күн шығыс жағындағы төбеде жерленген. Қасында бауыры Құттыбек би жатыр. Төрт-Құлақ əулиеден екі шақырымдай жердегі қорымда. Иірбота Жырауыл əулиенің тағы бір қасиеті – жолы болмағандардың жолын ашқан. Батырлар жорыққа аттанарда, би-шешендер дауға түсерде батасын алып отырған. Төрт-Құлақ əулиенің мекенін «Жырауыл төбе» деп атаған. Жырауыл төбеге құрбандыққа мал шалған соң ғана Төрт-Құлақ əулиенің зияратына барған. Өйткені, Төрт-Құлақ əулиенің басын қандауға болмаған. Төрт-Құлақты кейде «Сүйінші Əулие» деп те атаған. Иірбота Жырауыл əулиенің əкесінің аты да осы қасиетті, киелі төбеге байланысты қойылған. Ал, «Жырауыл төбе» деп Шыңғыс ханнан бұрын аталған деген болжам бар. Иірбота Жырауыл əулиенің қанатты сөздері 1. Құлтай құдықтан көшпесін, Қырық шаңырақтан аспасын, Енді қайтып қыздың ауылын баспасын! Қырық шаңырақтан асқаны, «Бауырым!» – деп басын қоспасын! Ұрпақ ауысар, ел көтерілер, Ғасыр аунап, уақыт дөңгелер. Ақбатасымен ел тектілері, Боз бие сойып, Құлшығаштың Құлтайы, «Бауырым!» – деп құшақтассын! 2. Алла аузыңда, жүрегіңнің дүрсілінде жүрсін! 3. «Алла!» деген ақылынан аумайды, жерде қалмайды. ТЕМІРХАН ТӨЗЕТ БАТЫР Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама шайқасына қатысқан Құлшығаш Темірхан-Төзет батыр, кейіннен Ер Жолабай батыр, Құрсау батыр, Алатаудың баласы Хақназар да «Қызылбас-күшала» соғысында көп ерлік көрсетеді. Қалмақ соғысында «Сүрме-қылыш» аталып, «Орбұлақ» шайқасына да қатысады. Темірхан-Төзет батыр намысқа шыдай алмай «Бабам Алатау батырдың рухын қайтармаймын», – деп бар-жоғы 31 азаматпен Қыпшақ Құлан атасынан Ер Ақпанның қолына қосылады. Осы ұрыста өзінің ерлігін көрсетіп, «Төзет» деген атаққа ие болыпты. Ақпан батыр «Мынау қырық үйден аспаған Құлтай не істер екен?» – деп бірнеше рет ұрысқа салады. Сонда Ақпан батыр: 97

Төзу – төзу емес, Төзе білу – күнəңді кешіре білу. Қолың қанды емес, Қазақ – ит жанды емес. Қаза тілеп, қан тілеп келген жоңғарға өз қолын өз аузына тостық, – деп Бадам-Керей көлінің жағасында «Темірхан-Төзет» деп сəйгүлікті ер- тұрманымен тарту етіпті. Дулат, Қоңырат қос байрағым, Тұсынан Құлтай-Құдықтың ешкі айдадым. Сыныққа сылтау болғанда сыйлау қайдан, Жер дауы басталған еді Құлтайлардан. Ер Алатаудың батасын аттаған оңбас, Қыз берген соң қылығы үйінде қалар. Ұлтарақтай жер үшін құн байладың, Кең дүние кебінге ғана мін таға алмас. Тоқтат, доғар жер дауын текті болсаң, Құлтай болсаң, қосарым осы айтарым, – деп Темірхан-Төзет батыр Жортбас пен Ұлы жүздің арасындағы жер дауын біржола шешіп, екі елдің арасына «Шашу-ырыс» төгіп, татуластырады, Ұлы жүзден Жаныс Қошан би мен Қарасай батырдың немересі Тайкерік батыр да қатысады. Бұл даудың дұрыс шешілуін Төле би өзінің тікелей бақылауына алады. Осы даудың оң шешілгеніне Абылай хан үлкен баға берген. Бұл дау «Ақтабан-шұбырынды» аяқталғанда «бітім» алып бəтуаласқан. Атойлаған Темірхан-Төзет батыр, Қалың қазақ елі үшін шайқасқанда. Алатаулаған əруағы мыңға татыр, Мына киелі дала қалай төзіп жатыр?! Əлиасқар Байғұтұлы 98

БАҚТИЯР ƏУЛИЕ Шамамен ХVII-ғасырдың аяғы XVIII-ғасырдың басы Бақтияр əулие Медет батырдың ұлы. Ол жастайынан өте зерек болып өседі. Ауыл молдасынан сауат ашып, кейінен Бұхара діни медресесін бітіріп, елге оралады. Араб, парсы, шағатай тілдерін еркін меңгереді. Елге оралысымен талабы бар ауыл балаларын жинап, дəріс береді. Бақтияр əулие діни сауаттылығымен қоса, он саусағынан өнері тамған, «Сегіз қырлы, бір сырлы» азамат болады. Күй тартып, қисса айтқан, шебер домбырашы, темірден түйін түйген ұста еді. Ауыл шаруашылығына керекті құрал-саймандарды жасаған. Əсіресе, қыз балаларға арналған сəнді, əшекей бұйымдарды жасауды да ұнатқан. Осыншама өнеріне қарамастан, өте қарапайым, қайырымды, ауылдастарына көмектесуден шаршамайтын, ақ көңіл жан екен. Бақтияр əулие сөзге шешен, сонымен қатар көріпкелдік қасиеті бар, қолы шипалы болған. Науқастанып қалған ауылдастарын емдеп отырған. Аумақта болатын оқыс оқиғаларды болжап, алдын ала ескертіп жүрген. Бақтияр əулие ауылдастарын егіншілікке баулыған. Арық қаздырып, су шығартып, жеміс-жидек, қауын-қарбыз өсірген. Бидай, жүгері, тары еккізіп, халықтың ыстық ықыласына бөленген. Бақтияр əулиенің немерелері Меңлібай мен Теңлібай тоғайда ұстахана соғып, бабасың ісін жалғастырған атақты шебер болыпты. Бірде Бақтияр əулие ағайындарымен Мұрынғарақ жотасын аралап жүріпті. Əбден шаршап, шөлдеп бір жерге аялдайды. Сол кезде əулие асатаяғын жерге қадап, қасындағыларға: «Мына жерді қазыңдар» депті. Қазылған жерден бұлақ атқылап, су шығыпты. Осылайша абыз ақсақал ауыл-аймақтан бірнеше құдық қаздырыпты деген аңыз əңгімелер осы күнге дейін бар. ҚҰТТЫБЕК БИ (шамамен 1810-1880 жылдар) Құттыбек би ХVIII ғасырдағы аузы дуалы билердің қатарында болған. Тоқсан баулы Қоңыраттың ішіндегі Құлшығашынан. Құттыбек би билік айтқанда нақты, əрі жүйелі түрде дəлелмен, өсиетпен бастаса, қашан екі жақ келісімге келгенше тоқтамай, айта береді екен. Орта шаруа, қадірлі кісі болыпты. Дасталы би қазақтың тектілерімен тығыз араласты, сол уақыттағы ел тағдыры, жер тағдыры мəселелері сараланған жиындарда, дауларда бірге болды. Ұлы жүзден Шоқай датқа, Тайғара датқа, дулат Бағлан билермен бірге жүрген, Жандардан шыққан Күлен-Түмен билермен жəне бауыры Сарыбас Сақы бимен, Жантекті, Аққозы шешендермен дауларға бірге түсіп жүрген. Қоқан билеушілерінің заманында ерекше көзге түсіп, өмір сүрген кісі. Құттыбек бидің денесі Арыс қаласының күн шығыс жағындағы ең биік төбе – Жырауыл төбеде жерленген. Екі шақырымдай жерде Төрт-Құлақты əулиеден бері Иірбота – Жырауыл əулиемен қатар жатыр. Құттыбек би туралы халық аузында аз ғана мағлұмат қалған. Дегенде оңдырмас Ер наласы, Айтқанда сөз болады Құттыбек би. 99

Бір айтса, тоқтамайды, Ағайынның атынан дауға түссе, Ажыратып береді ақ-қараны. Түп тамырымен бірге шайқап, Өсиетпен тұрғызар Бұхараны. Дауға түссе би Құттыбек, Дау да қашар «Бітсін!» деп – деген сөздер қалған. Құттыбек би өз заманының ірі тұлғаларының бірі болған. ҮРЗИЯ СҰЛУ (шамамен 1810-1887 жылдар) Құлшығаш əулетіндегі Жортбас атасынан. Үрзия сұлу Қоштайқызы айбынды Алатау батырдың ұрпағы. Атақты Нарбала Төленші (Құлтайдың) немересі. Төленші Нарбала батырдан төрт ұл, үш қыз тарайды. Бəйбішеден егіз ұл – Қоштай, Боштай. Қоштайдан атақты күміс көмей əнші, көзіне аттылы кісі сүрінген Үрзия сұлу туады. Үрзияның даңқы Сыр бойынан асып, Алты Алашқа жайылады. Оның басты қасиеті – суырыпсалма ақындығы, шешендігі, табан астынан жауап беретін ұтқырлығы, тапқырлығымен қоса адамзатқа біте бермеген қас сұлулығы еді. Үрзия сұлу жіңішке жолдының алды болады. Бозбала жігіттер Үрзия сұлуды көргенде тілі байланып, күлкіге қалады екен. Төгіп-төгіп жіберетін шешендігі, ұтымды да ұтқыр жауаптары айтысуға бел буғандардың мысын басып тұрған. Үрзия сұлудың шешендік сөздері, өлеңдері ел аузында аз сақталған. Бізге жеткені Бөлтірік шешенмен сөз қағысқаны, сол сияқты бірен-саран ғана мағлұматтар. Көптеген қанатты сөздері мен өлеңдері қағазға түспеген. Ұмыт кеткені де сондықтан. Үрзия сұлу бой жеткенде Көшберді би айттырып келіп, Самарқанның науқан билеушісінің ұлына алып береді. «Науқан» – əрбір диқаннан күзде егін орағы піскен кезде салық алатын шен. Үрзияның барған елі – əлім. Жалаңтөс баһадүрдің тұсында əлім елі Ұшартоған билеушісі болып тағайындалған. «Ұшартоған» деп əрбір келген керуеннен салық алып тұратынның қол астындағы сарбаздарын айтқан. Олардың ұрпақтары ұшартоған шенін Қоқан ханының тұсына дейін атқарып келген. Үрзия сұлудың айтқандары: 1. Қыз болсам да қылығыма емес – тектінің тұқымы деп ел төбесіне көтерер. 2. Құлшығашта қолаң шашты қыз болсам да, Бабамыздың даңқымен ел сүйеді. 3. Наланы жүз айтар, Түбі қайырын берсін! Бəрібір қайтар, Ұранды бабаның рухы шайқар. 100