Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 101–105-беттер

Бөлтірік шешен мен Үрзияның сөз қағысуы Орыс шенеуніктері билеп-төстеп тұрғанда, жер дауы жəне басқа алым- салықтарға қарсы болған Бөлтірік шешен қасына бірнеше серіктерін ертіп, генерал Чернияевпен кездесуге жолға шығады. Ұзақ жүріп шаршаған жолаушылар бір ауылдың тұсына келгенде əбден шөлдегендерін сезеді. Шешеннің қасындағы серіктері: «Ауылға ат басын бұрып, қымыз ішіп, түстеніп шықсақ қайтеді?» – деп ұсыныс айтады. Бұл Тəуекел ханның «Жалғызы» атанған Алатау батырдың ұрпақтарының ауылы еді. Батырдың үшінші ұрпағы Төленші батырдың жер дауымен байқамай, туған жиенінің ауылын шауып, налаға ұшырағанын Бөлтірік шешен білетін. Сондай-ақ, 40 үйден аспайтын «Құлтай» ауылы деп аталатынынан да хабардар еді. Бөлтірік шешен ауылға ат басын бұрады. Асығы алшысынан түсіп тұрған үй байқалмайды. Жолаушылар ауыл шетіне іліккенде бота жетектеп бара жатқан өте реңді сұлу қызға кез болады. Жас арудың керемет сұлулығы мен реңіне, ботаның ноқтасын ұстаған ақ білегіне көзі түскен шешеннің серіктері: – Уа, Бөлтірік! Бізді сүйсіндірген мына қызды сөзге тарт немесе бізді өлтіріп кет! – дейді. Шынында, қыздың реңіне таң қалған Бөлтірік шешен серіктерінің сөзін бөліп: – О, қарындас! Шошымаңыз қарап біздің түрімізге, Мен едім Бөлтірік шешен Ұлы жүзде. Қырық үйден аспайтын «Құлтайлардың» Ауылының тұсына келіп қалдық, Рұқсат болса, бастаңыз үйіңізге, – деп, қыздың отты көзіне тура қарапты. Шешеннің сөзінің салмағына шыдамаған қыз жетектеген ботасын жібере салып: – Қоңыратта Көктің ұлының пейілі теңіз еді, Төленші батырдан тараған егіз еді. Ер Алатау бабамның бейітіне, Мұрынқараққа жеткенде көзің түседі. Шұбыртып шаң салмайын іздерінен, Үш білместік өтіпті атамыздан. Дулат-Қоңырат қос момын ел біледі, Бөлтірік шешен айтпаса да жұрт біледі. Құзғын болса, бір басқа! Бөлтірік шешен өткенімді түрткіледі. Қазақ елі жомарт халық жалғыз дер едім, Азаматтар дуалы ауызды азғын болмас. Қыз наласы қара топырақ жегізеді, Түсіңіздер, ағалар, түсіңіздер! Біздің ауыл мес шайқап, күбі піседі. Қырық деген сан киелі білгендерге, Түсіндіріп айтайын күлгендерге, Құлағына қоңырау ілгендерге! 101

Қырық күннен соң сəбиді бесікке салар, Қырқын атап əруақты есіне алар. Қырық жасында Пайғамбарға ілім қонған, Қырық үйден аспайтын да ұрпағы бар. Ал, ағалар, бастадым шаңырағыма, Қырық үйден аспайтын ауылыма, Үйге түсіп, Құдайы қонақ болыңыздар! – деп қонақтарды үйіне қарай бастайды. Қыз алдында сөзден тосылып, амалы таусылған шешен «40 үйден аспайтын «Құлтайлар» ауылы» деп əжуалаған қасындағы серіктерінің жетегіне ілесіп кеткеніне қатты өкінеді. Ат қағып, шөлдеп келген Бөлтірік шешен еріксіз атының басын кері бұрады да серіктеріне тіл қатпастан Сиқымдардың ауылына зорға жетеді. Қаншама жер дауын шешуге қатысып жүрген атақты шешеннің осы сапарында жолы болмайды. Қыздың айтқан сөздері есінен кетпей, мазасы кетеді. «Аты ұранға айналған Алатау батыр сынды тектінің тұқымы емес пе, бекер-ақ тиіскен екенмін!» – деп кеш те болса өз қателігін түсініп, мойындайды. Сұрастыра жүріп қыздың Төленші Нарбаланың шөбересі Қоштайқызы Үрзия сұлу екенін біледі. «Тектінің тұқымы текке айтпайды» дегендей, сапарының сəтсіз болғанын қыздың наласынан көреді де сый-сияпат алып, Үрзиядан кешірім сұрайды. Сол ауылдың ақсақалдарының батасын алып, еліне аттанады. БИДАЙ СҰЛУ (1833-1918 жылдар) Құлшығаштың Қайдауыл атасынан тараған Бидай сұлудың Алты Алашқа асқан сұлулығымен, өрісті өнерімен даңқы шығады. Адам баласына бітпеген келбеті, оймақ ауыз, күлім көз, көркем мінезі мен суырып салма ақындығының өзі бір төбе. Əн салғанда дауысы сыңғырлап, естіген жандар сілтідей тынады екен. Шешендігі мен тапқырлығы кейінгі ұрпаққа үлгі болып қалған. Алла Тағала мінезіне көркін сай етіп, бар жақсы қасиетті бір басына үйіп-төгіпті. Қос бұрымы тілерсегіне түсіп, көркіне көрік қосады екен. Нағыз қыпша белдің өзі. Келбетін көргенде бозбаланың талайы айтысуға сөз таппай, мазаққа қалыпты. Сөйтіп, Бидай сұлу Құлшығаштың, қала берді қалың Қоңыраттың даңқын аспанға өрлетеді. Талай ақын-жыраулар жырға қосып, əн шығарады. Бидай сұлуды көргенде қазақ даласы əн салып тұрғандай көрінеді екен. Туып-өскен жері Сегіз өрім бала Ойғанақ Сарыарық бойындағы Арыс өңірі. Сүйген азаматына қосылып, ұрпақ сүйіп, сексен бесінде дүниеден өтеді. Өкінішке орай, аузынан шыққан өлең жолдары, тапқырлық, шешендік сөздері, айтыстары хатқа түспеген. Там-тұмдап ел есінде қалған кейбірі аңызға айналады. Бидай сұлу туралы жиені Əлиасқар Байғұтұлының баласы Ақпантайдан бізге жеткен əңгімелер бар. Бидай сұлудың тұрмысқа шығуы Көркіне ақылы сай, Құлшығаштың ғана емес, бүкіл Қоңыраттың даңқын шығарған Бидай сұлуға қожалар құда түсіп келеді. Бірақ, ол Сіргелінің ішіндегі Айтбозымның жігітімен көңіл қоспақ ниетте болады. Бидай сұлудың айтқанын тыңдамаған əке-шешесі малға жығып, қожаларға 102

ұзатады. Олар Бақабұлақ елді мекені жаққа қалыңдықты алып кетеді. Сонда Бидай сұлу: – Қыз едім Қайдауылдың атым Бидай, Əкежан малға жығып, бердің қимай-қимай. Тоғыз ай анамның құрсағына сиғанымда, Туған елімнен кетіп барам симай-симай, – дейді. Осы оқиғаны Қайдауыл Құлшығаштың жігіті, Уақтың батыры Бердібек естиді. Бердібек ешкім қарсы келуге батпаған, адуынды, əділетті батыр екен. Ол Бақабұлаққа артынан қуып жетіп, Бидай сұлуды ертіп қайтады. Қожалар ештеңе істей алмайды. Бердібек Бидайдың сұлулығын көріп таң қалады. Есі кетіп, ойы бұзылады. Мұны байқап қалған Бидай сұлу: – Оу, батыр! Құранды сұрап алған жақсы ма? Жылап алған жақсы ма? Оу, батыр, ақылың тақымыңды билей ме? Лəпсінің əбілеті басты ма? – дегенде Бердібек батыр ұялып, өзінің сүйгеніне қосады. Əлиасқар Байқұтұлының Бидай сұлуға жолығуы Əлиасқар қария 1915 жылы Ташкент шаһарында атақты Бидай сұлуға жолығады. Кезінде Уақтың батыры Бердібектен бата алған Бидай сұлу Сіргелінің Айтбозым атасының жігітіне тұрмысқа шыққан еді. Əлиасқар Бидай сұлуға сəлем беріпті. Қарт ана Əлиасқардың аты-жөнін білген соң: – Айналайын, əрі жиен, əрі күйеу бала екенсің. Тектінің тұқымы текше атпайды – оқша атады дейтін еді. Сен туралы болыстардан еститінмін. Көкеңнің дүниеден озғанына аттай жиырма жыл өтті. Қазір жасым сексен екіге келді. Қане, көкеңнің əруағы бір аунасыншы, мергендігіңді көрсет, – депті. Бидай ана кимешегінің астынан ұзын шашының үш талын жұлады да жүзікті соған байлап, бір түп жаңғақтың бұтағына іледі. Кезінде күйеуі де мерген болған екен. Ері ұстаған мылтықты алып келгенде Əлекең: – Уа, жеңеше, көкем ұстаған, сізге сыйлаған мылтықтың оғын жұмсамай-ақ қояйын, – деп беліндегі сапы пышақпен он қадам жердегі жаңғақ бұтағына ілінген жүзікті сағағынан ұрып, қиып түсіріпті. ШӨГЕ ПАЛУАН (шамамен 1850-1910 жылдар) Шөге палуан Құлшығаштың ішіндегі Өтеулі атасының Қайдауылынан. Қара күштің иесі, алып тұлғалы болып ержетеді. Күрескенде ешкімді шақ келтірмей жыға береді. Ересек балалар, үлкен кісілер онымен күреспей қашады. Анасы Дулат елінен. Өте қарулы, тұлғалы, қайратты кісі болыпты. Шөге палуан тура сөйлейтін кісі екен. Ел арасында палуандығымен, қара күштің иесі, шапшаң да шебер күресімен даңқы шыққан. Той-жиындарда, үлкен астарда палуандар белдесуіне қатысып, қарсыластарының жауырынын жерге тигізбей қоймаған. Ал, күрестен алған сыйлықтарын кедей-кепшіктерге, жетім-жесірлерге 103

үлестіріп берген. Сол жомарттығы үшін ел құрметіне бөленген. Құдыққа түскен түйе, жылқы сияқты ірі қарамалдарды көтеріп шығарып алатын, алып денелі адам болған. Патша өкіметінің саясатының кейбір озбырлығына шыдамай, бай мен олардың «шаш ал десе, бас алатын» жандайшаптарының өрескел əрекеттерін батыл сынап отырған. Сол үшін үнемі қудаланумен жүрген. Ақыры итжеккенге айдалып, сол сапардан оралмайды. Шөге палуан туралы Құлыншақ ақын Кемелұлы, Байырбек ақын, Ергөбек Құттыбайұлы жəне басқа ақындар қара күшіне қайран қалып, өлең-жырларын арнаған. Шөге палуан Сыр өңірінің Арыс аймағындағы Ойғанақ, Сарыарықтың бойында туып-өскен. Шөге палуанның алып күш иесі атанауы нағашыларына тартқан деседі. Ол күрескен кезде қарсыласын «Шөк-ə!» – деп лақтырады екен. Оның ерлігі, қайтпас қайсарлығы, сонымен қатар, мейірімділігі ел аузында айтылып келеді. Жерлестері алып күш иесі, əділдіктің жанашыры Шөге палуанды осы күнге дейін құрмет тұтады. Ол тек бір рудың палуаны ғана емес, Оңтүстік өңірдің абзал да ардақты азаматы еді. Құлыншақ ақынның айтқаны Уа, бөрі Ойғанақ, кəрі Ойғанақ! Жарасқан Жүнісбектің жайлауындай. Бөрі Ойғанақ көзге түртсе байқамайсың, Бүркіттің бөтеге жұтар жемсауындай. Əй, Абылай, ақылың асқан көкжал едің, Сегіз өрім, өрім Ойғанақтың таңдауындай. Жеті мың қолды жасыра білген Ақпан батыр, Қарашы əулиенің қолдауын-ай! Жекен-Шайық сенен асқан көсем бар ма? Жоңғардың көзін шеп тартып байлауын-ай! Жеті мың қол желкесінен тиген кезде, Қарасорды ажалға айдауын-ай! Əй, Шалқы би, сенен асқан дана бар ма? Арқада жатып осыны ойлауын-ай! Ал, інім, Шөге палуан! Ырза болғын осы тойғаныңа-ай! Алты ата Көктің ұлынан тараған Қайдауылым-ай! Бір үлкен жиында Шөге палуан күресте берген бəйгесінің тең жартысын – екі түйе, екі тайды Құлыншақ ақынға жетектетіп, ризашылығын алған екен. Шөге палуанның анасы Шөге палуанның анасы Дулат елінің қызы деп жоғарыда айттық. Өте ірі денелі екен. Аяғы ауыр кезінде мосымен су əкелуге Арыс өзеніне барып, екі мосыны əккішке іле көтеріп, үйіне бұрылғанда тоғайдың арасынан екі көкжал 104

қасқыр қарсы шығады. Ауыздарын арандай ашып, екеуі екі жағынан шабуылдайды. Иығындағы мосы толы суды жерге қоямын дегенше, қасқырлар азулы тістерін екі балтырына салады. Келіншек оларды тақымының астына алып, отыра кетеді де: «Мынау даланың жабайы күшіктерінің маған өшігуін-ай!» – деп жақтарынан екі рет тартып, қауын жарғандай айырып, мойындарын боршалайды. Омыртқасын үзіп, бірінен соң бірін анадай жерге лақтырып тастайды. Денесінен қан сорғалап, оны етегімен сүртіп тұрғанда үстінен түскен ауыл қариясы мына көрініске таң қалады. Келіншек сасқанынан жалаңаш денесін жасырып, иіле сəлем беріп: – Ата, мынау сізге байлағаным! Өте жақсы ішік шығады. Даланың тағысы ғой, терісінің құлпырып, түлеуін-ай! – дегенде қария: – Айналайын-ай, аяғың ауыр екен. Алла қайырын берсін, тілеуіңе жет! – дейді. Осы мезетте қасына күйеуі жетіп келіп: – Əй, көксоққан, мен дауыс естілер «Құлар-Тұмсықта» мал жайып жүрмін ғой. Айқайламайсың ба? – деп қамшысымен əйелін екі рет тартып қалады. Сонда қария: – Тарт қолыңды, көргенсіз! Қап! Екі көкжал жетектеп келе жатыр еді, енді біреуі «Жырынды» болатын болды, – депті. Келіншек егіз ұл туады. Біріншісі есімі Алты-Арысқа шарлаған Шөге палуан. Екіншісі қарақшы болыпты. БАЙЫРБЕК АҚЫН (шамамен 1840-1907 жылдар) Байырбек ақын Сары Құлшығаш ішіндегі Асан атасынан. Туып-өскен жері Ұзын Сырдың бойындағы Көксарай елді мекені. Байырбек Майлықожа, Мəделіқожа, Құлыншақ ақындармен замандас, бірге айтысқан екен. Ал, Мəделіқожамен үзеңгілес жүргені жайлы ел арасында өлеңдері қалған. Байырбек ақын аузы дуалы, тапқырлығымен ерекшеленген ақын. Арнау өлеңмен жырлаған ақындардың көшін бастаған. Бірнеше айтыстары, тапқырлық, шешендік сөздері, кейбір үзік жырлары халық арасында сақталып, бізге жеткен. Көптеген өлеңдері қағазға түспей, ұмыт болған. Байырбек ақын Жанкелге жақын жерде ағайындары арасында дүниеден озып, «Үш-ағашқа» жерленген. Артында ұрпақ қалмады. Халық арасынан жинаған өлеңдері, арнау-толғаулары, тапқырлық, шешендік сөздерін назарларыңызға ұсынып отырмыз. Келешекте ел арасынан өлеңдері табылып жатса құба-құп. Байырбек ақынды зерттейтін кез уақыт еншісінде. Байырбек те сөзге ұста ақын еді, Жыр сүлейінің қатыны өлді. Бір қатынға жарымай жатыр енді, Ей, ағайын, қайдасыңдар? Ас-суын дайындайтын бір жесірді таптыр енді! Майлықожа, Құлыншақ – ел сыйлаған ақын еді, Мəделіқожа Қоңыратқа жиен, əрі батыр еді. 105