Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 106–110-беттер

Құлшығашта Байырбек төртеуі қосылғанда, Жырымен Сыр бойының таңын аттырып еді. Байырбек те өтті өлеңдетіп дүниеден, Ешкімде о дүниеден қайтып келмес. Өлеңі қағазға түспей ел жадында, Қанша ақынның сөзі ағып кеткен. Майлы ақын, Құлыншақ, Мəделі де, Заманында қара сөзбен ел де кезген. Құлшығаш та, Байырбек те, Өлеңнің өрімін қамшы қып өрген. Тауқыметті көппен көрген Ақындықпен аты елге шығып, Жұрт сыйлап, несібесін теріп жеген. Байырбектей ақындар туа бермес, Көктің ұлы, ат шаптыр, бəйге бергін! Қисығы да, қыңыры да бар, ағайын-ай, Жел сөзге еріп, қарамай сөге берген. Жылан жұты, қоян жұтында аман қалған, Қоқанның да зəрі қысқан замандарда. Үзеңгілес болып еді Құлыншақ, Мəделімен. Қайып батыр, Ергөбегі бар артынан ерген, Жаманқарадай батырлардың сөзін өрген. Пейіште отырардай құрметке лайық еді, Ортасында шайырлардың сөз маржанын терген. Құлшығашта ақын Байырбекпін, Көкейінен шықтым қалың көптің. Сыр бойында туып- өсіп, Қызылқұмда киіктей жортып өстім. Айтысқанда жел сөзге дес бермей, Талай ақынды төмендеттім. Байырқұм, Көксарай, Жанкелдегі ағайын-ай, Талай алдында қисса төктім. Қысқа жіп күрмеуге келмей, Тағдыр мені еркелеттің, екпіндеттің. Енді, міне, жер ортасы қатын өліп, Жалтақтатып, қайғы салып еңкілдеттің. Уа, ағайын, аман болшы! Кім келіп, кім кетпеген мына жалғанға, Көмусіз қалмаспын ортасында қалың көптің. Ақсүмбе, Абақ батыр Созақтағы, Кем емес қай батырдан қазақтағы. Құлыншақ, Байырбек пен Айтжан ақын, Талай сөзбен орап тұзақтады. Қоқаның келді қоңқылдап, Иманы мен молдасын жинап ап. 106

Сұрайтыны пітір менен зекеті, Беріңдер деп айтып өкпесін, Жинайды əрқайсысы созып бір көрпесін. Орысың да шүйлігіп, Жерді сызып қиын қып. Көрінеді кейде əсері, Жат жайлаған соң оңа ма? Сорымыз-ау осы бес елі. Елдің іші əбігер, Бар ма бас көтерер батырлардан қалған жəдігер? Тыныш қана ел едік, Тынышымызды алды нəлеттер. Құлшығашта Байырбек ақын тосылмаған, Құлыншақ, Майлымен елде айтысып жүріп. Көргенде Мəделімен үш ақынды, Тілін жұтыпты тосын адам. Сөзге мəрт тапқыш еді айтысқанда, Ешкім оны айтысып басынбаған. Қол қысқа, қатын жоқ, Əперейін дейтін ағайын, Би де, батыр жоқ. Телміріп отырмын ошаққа, Іздейін десем атым жоқ. Ау, поштабай, поштабай, Қорсылдайсың шошқадай. Өлмекшісің бе түбі тесік қайықпен? Сөйлесейші байыппен. Сырдың иірім тұсында, Қоштаспағын ғайып боп. Сал да өтуге жарап тұр, Мына жұрт та қарап тұр. Қыс келді қылышын сүйретіп, Суық қабырғаны күйретіп. Орта жолда қамшының сабы сынды, Жанымды күйзелтіп, Болмас енді көңіл тоқ. Аты шулы Байырбек едім жатырмын, Қайрандағы қайық боп. Құлшығаштағы Байырбекпін, Айтады кейде шайыр деп те, тілі айыр деп те. Сөз қағысып ұстасқанда, Шаян тіліммен де мəлім едім. Қалың көптің көңілінен шығып, Рызық-несібемді теріп жедім. Несібенің биігі той деп жүрдім, 107

Малдың адалы қой деп жедім, Бірақ, борсықтай семірмедім. Байыған ақынды көргенім жоқ, Байларды мақтап үріп, Кең даланы кезіп жүрдім. Кəллəм сөздің қадірін біліп, Мына ағайынның қадірін білгін! Құлшығаш Нұрбет би мен Байырбек ақын Шымбахар (Шымкент) базарында Нұрбет би мен аталас туысы Байырбек ақын кездесіп қалады. Сонда Байырбек ақын былай дейді: Келеді тоқсан түсіп тоным да жоқ, Болушы еді шалбарым да, тоқымым да жоқ. Əйелім бөрік ал деп күнде ұрысады, Қайтемін, ойбай, Нұрбет, қолымда жоқ. Нұрбет би былай депті: Байырбек, Тəңір саған тіл беріпті, Тіліменен қашан да ер көрікті. Желтоқсанның беймаза мезгілінде, Базарда ақынға би қол беріпті. Байырбек ақын: Базарда ақынға би қол беріпті, Сыйлаған Алла ақынға еркелікті. Жайымды биге айтпай кімге айтам, Жағдайымды түсінер күнделікті? Нұрбет би бауыры Байырбек ақынға қан базарды аралатып жүріп, басына бөрік, үстіне қысқы киім əперіпті. Байырбек ақын үйіне қайтып бара жатып, Сырдариядан қайықшы өткізіп алмақшы болғанда қайық дарияның ортасына жеткенде Байырбектің басындағы бөркін жел ұшырып, толқын ағызып əкетеді. Сасып қалған ақынға қайықшы: – Уа, ақын, бірауыз өлеңге қоссаң, өзім-ақ əкеліп беремін, – дейді. Байырбек ақын қас пен көздің арасында: Құдай-ау, мен болдым ба жек көргенің, Болды ма жалғыз бөркім көп көргенің? Сенерім ал қайықшы екі қолың, Қанеки, шап бергенің ап, келгенің, – дегенде қайықшы ағып бара жатқан бөркін алып берген екен. Осы оқиғаны естіген Майлықожа ақын: Ой, Байырбек, қанаты жоқ құс емес пе? Ақынның жүйріктігі осы емес пе? Кеудесіне Тəңірім күш берген соң, 108

Ондай да үнсіз қалу сын емес пе? – депті. Байырбектің əйелін емдеймін деп өлтіріп алуы Байырбек ақынның кемпірі суықтап, қатты ауырады. Қауыстың суына түсерде жел буындағы суығы кетеді деп елден естиді. Ақын қара күз айында, қарашада, жұқа мұз қатқан кезде судың бетіне əйелін алып келіп, суға түсіреді. Бір батырып шығарып, тағы-тағы деп көп түсіріп қояды. Мұздай суық су əйелінің бойына өтіп кетіп, сол аурудан тұрмай қайтыс болады. Əйелінің жылын өткізіп болған соң, дарақ бір жерден көгереді деп, бұрынғы қайын жұрты Көтеншілерге барады. Сонда сол жерде айттырып барған қыздың айтқаны: Байырбек, жастықпенен алдырдың ба ақылыңды? Өлтірдің суға байлап қатыныңды. Боларсың басқа жарлы, малға кедей, Көреді тірі кісі ақырыңды, – депті. Байырбек ақын осыдан кейін үйленбей, дүниеден өтіпті. Майлықожа ақын: – Байырбек ақын, ағын су болса, бізді малып алма! – деген екен. Майлықожаның айтқаны: Құлшығашта Байырбек өлеңші еді, Шу дегенде суырылып жөнеуші еді. Қарсы отырып, бетпе-бет айтысқанда, Еш ақыннан жеңілдім демеуші еді. Байырбектің айтқаны: Ешқашан бай болмайды епті кісі, Бір кезде қыз-қырқынның қырғиы едік, Енді болып отырмыз бөктергісі. Төлеу Бажақтың асында: Бажақ деген дəулетті кісінің асына Майлықожа, Мəделі, Байырбек ақындар барыпты. Қонақтар нашар күтіліпті. Сол жайды мінеу мақсатымен өлеңнің басын Мəделі, ортасын Майлықожа, соңын Байырбек шығарып айтуға келісіпті. Мəделі: Бажақтың болып жатыр мəжілісі, Майлықожа: Ит жүгіртіп, құс салған əзіл ісі. 109

Байырбек: Бұл кісі саһабадан кем болмады, Атанды Мекке барып əлгі кісі. Мəделі: Менің атым бұл жерден үркіп отыр, Майлықожа: Жүрегім май ішкендей кілкіп отыр. Байырбек: Үш қос уыс жем жеген туғыр аттай, Байырбек те дорбасын сілкіп отыр. Байырбек ақын мен Ұлы жүздің қызының айтысы: Қыздың айтқаны: Пұлы қымбат келеді қалайының, Сөзі ірі келеді анайының. Бөген менен Шаянның ортасында, Аузына сигенмін талайының, – дегенде Байырбек ақын күліп жіберіп, былай деп жауап берген екен: Пұлы қымбат келеді даңқымен шұғаның, Қай жері екен мына қыздың қышығанын. Біз тұрамыз дарияның арғы бетінде, Шаптырғанмен жетпейді пұшық а.......ң, – дегенде қыз ары қарай айтыспай ұялып, кетіп қалған екен. Байырбек ақынның Көксарайда дарияға қайықшы болғаны Байырбек ақын ағаштан ойып істеген «Томар қайықпен» бір-екі жыл қайықшы болып, кəсіп қылады. Сондағы бір ағайыны сөз қағыстырмақшы болып: Байеке, құтты болсын күзеріңіз, Көңілдегі кісінің бірі едіңіз, – дегенде Байырбек аузынан жұлып алып: Аяғы ақсақ науқанға бара алмадық, Бұл біздің егіп қойған жүгеріміз, – деп жауап беріпті. Байырбек ақынның айтқаны: Перзентпен дəулеттің кештігі жоқ, Біреу ерте, біреу кеш көреді, Берем десе Құдайдың көп қазынасы, Алланың адамзатқа өштігі жоқ! Көктің ұлы Құлшығашта Байырбекпін, Атайды тілі шаян айыр деп те. Айтысам деп талайдың таңы айырылған, Бəйгеге қосар өлең құмар ептісінің. 110