Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 111–115-беттер

Майлықожа, Мəделі, Байырбек ақындар: Майлықожа Қожасымен үшеу болып көш келеді, Мəделі Ақынға ой тастасаң сеп болады! Байырбек Қожеке ел танитын беделің бар, Асулы қазан, қонатын жер тап келеді! Байырбек қыстай жейтін азығы болмай ырыс-несібесін халықтан теріп жүргенде, ағайыны, əрі досы жолығып қалып, жағдайын сұрағанда бірауыз өлеңмен: Байырбек егін еккен жоқ, Ақ бидай жерге сепкен жоқ. Кеусен деген ырым бар, Ұмытып оны кеткен жоқ. Не берсең де өзің біл, Бермесең де өкпем жоқ, – дегенде ағайыны, əрі досы қыстай жейтін бидайын беріп жіберген екен. Сірə, егінші болса керек. * * * Байырбек те өлеңде шаппай желген, Қара өлеңмен айтысқанда дес бермеген. Айтыпты жел сөздің қарабайыры деп, Есі барлар жолын кескестемеген Қағысам деп талай ақын жолда қалған. Майлықожа, Құлыншаққа да дес бермеген, Қара өлеңнің желмаясы, шайыры деп. Қадір тұтып, халқы еркелеткен. Заманында қағаз-қалам алып ескермеген, Сұйылып қалып кетті небір өлең біз естімеген. Көктің ұлында осындай сұңғылалар өтті, Есінде қалар естінің өшпес өлең! ЕРГӨБЕК ҚҰТТЫБАЙҰЛЫ (1865-1917) Ергөбек ақын Оңтүстік Қазақстан облысы Қызылқұм ауданындағы Шəуілдір ауылында туып-өскен. Ауыл арасындағы араздықтың қырсығынан 1915 жылы туған жерінен ойысып, Ташкент маңына көшіп келеді. Өз елінің тағдырын ойлаған Ергөбек ақын осы жылдары туған ауылын сағынып, терең тебіреніспен көптеген өлеңдер шығарған. Бұқарашыл бағытты берік ұстанған халық ақыны қазақ ауылының басынан 111

өткен «қоян», «жылан» жылдары деп аталатын ашаршылық кезеңді өзінің терме- толғауларында ашына айтады. Ел бірлігін, халықтар достығын, діншілдерді сынайтын шығармаларын тудырады. Өмірінің ақырына дейін халықтың жоғын жоқтап, ауыртпалығын бірге көтерісіп, шынайы қамқоршысы бола білді. КЕДЕЙЛІКТЕН ДАРАМЫН Тойға біреу шақырса, Есек мініп барамын. Құлшығаштың ішінде Кедейліктен дарамын. Жылай келіп дүниеге, Жылап кетіп барамын. Ергөбектің құлағында, Кедейліктің ені бар. Көлденең ат тосар ең – Болыс болса шені бар. СƏЛЕМ ДЕ ТУҒАН ЕЛДЕРГЕ Түймелі сəлем айта бар, Қабуылдың халқына. Үлкен-кіші, тең құрбы, Біріңе емес жалпыңа. Өлгендердің ажалы, Тірінің бейнет талқы да. Бəрің де жүдеп шығарсың, Келе алмай кемел шарқына. Ақтай, Төкен көне еді, Ілгерінің артында. Əділбек, Ақбай, Төле би, Құлшығаштың қартында. Күнəділ, Оңтай, Мүсəпір, Келе алмай жүр қалпына. Əшірбек, Ақбас, Азамат, Олардың бөлек парқы да. Омарбек, Əужан, Райымқұл, Болыс болдың жұрт сұрап Заманның сендер артына. Əшірбек үкім тұтып тұр, Тор құрып құйғын тарпына. Жетім-жесір көп еді, Қарайлап жүр артыңа! Жыландай шағып ысқырып, Жан-жағыңды шарпыма! 112

Əруақ қонған балалар, Бəріңе бұл сөз бара-бар, Алды-артыңды қарпыма! Жапсардай жауып қабақты, Жылқыдай жабы тарпыма! Өздеріңе пайдалы, Қайырымды болсаң халқыңа. Жылан деген жыл келіп, Тұтасқан қалың халқымның, Суырылды шегесі. Басқаменен ісі жоқ, Баршаның ауқат кеңесі. Жесір қатын, жетім қыз, Көшеде жүр сандалып. Тіленіп өткен-кеткеннен, «Бар ма деп бір пұл бересі?!». Алты сан алаш бұзылып, Адамдар аштан өлесі. Аштан өлген мүрдені, Адамдар болмай көмесі. Ит пен құсқа жем болды, Не манаптың денесі. Ада боп қой мен түйесі, Ашыққан соң иесі, Бет-бетімен жөнесі. Ел болған соң бос қалды, Ұзын Сырдың өресі. Сөгілгендей боп қалды, Қызылқұмның көбесі. Балалар шығып ойнаған, Тамаша қызық ойлаған. Адыра қалды аңқайып, Жапанның биік төбесі. Старшын, болыс ажырап, Қоныстың қалды елесі. * * * Мен жайымды айтайын, Қоңырат деген ел едік, Асусыз асқар бел едік, Шалқып жатқан көл едік, Айдар малға кен едік, Қаптан ғалла кеткен соң, Өңкей етті жеп едік. Ауқат болмай нансыз ет, 113

Қыла алмай үзір кенеліп, Аяқты малды ада ғып, Бай жарлыға теңеліп, Алдыңғы кеткен ада боп, Кейінгі аштан көп өліп, Деп пе едік мұны көрелік?! Өсіп-өнген жер қалды, Бір туысқан ел қалды. Əсем жиған жер қалды, Көре алмай туған, жақынды, Ада қылып ақылды, Көңілімізде шер қалды. Қатарлап кілем жинаған, Сатуға көзі қимаған. Келеге бура таңдаған, Түйесі қысыр қалмаған, Сағындық қой ерте-кеш, Ботаның даусын боздаған, Қозының даусын маңыраған. Самалы салқын Сырдария, Сағындым, көрер күн қайда? Шық жуытпайтын аяққа, Сексеуілді құм қайда? Бетегелі бел қайда, Бел жайылған ел қайда? Қалғандай болдық қамауда, Өсіп ек дархан кең жайда. Сөйлескен сөзім жарасқан, Тарыққанда қарасқан, Құрбы-құрдас сен қайда? Тағдырымыз ап келді, Біздерді айдап бұл жайға. Жаратқан жалғыз құдая, Өзің сақта əр жайда. Пешенеде болған соң, Жылағанмен не пайда? Құлшоқы, Мұзбел, Қарағым, Жайлаушы ек жақын-жанабын, Жүз түйелі, мың қойлы, Қайдасың өңкей манабым? Қаптай шыққан қалың мал, Тауысқан отын даланың. Сол өткенде бірің жоқ, Жолаушыдан сұрасам. Білінбей тұр хабарың, 114

Іздесем қайдан табамын? Бесшоқы, Сабыр, Қамырым, Жай еді малға адырың. Ебелек пенен бозыңды, Семірткен қой мен қозымды. Көріп ек заман мамырын, Бəһары бидай ұн қылып, Сыйысы білген қабының. Жазық жерде үйренген, Сыбайлас қонып сый берген. Құдаң да жекжат, тамырым – Соғымға бие таңдаған, Үйітіп етін қарнаған, Келе ме сондай тағы күн? Үшқұдық, Тамды, Боқаным, Жайылған малға жағымды, Толтырып қойған қотанын, Көруші ек жылқы түйе мен, Қаптаған қойдың отарын. Сағындым даусын боздаған, Тайлақ пенен ботаның. Қарасақал, Қырқымбай, Отырушы едік сыртында-ай. Көде менен жусанға, Жататын малы былқылдай. Жыландыдан суғарып, Құлшығаш, Жандар жылқыңды-ай. Көкпар шапқан бозбала, Кебірдің шаңы бұрқылдай. Көрер күнім бар ма екен, Қайран ел, халық жұртымды-ай?! Күз болған соң өтуші ек, Жиектен бергі көдеге, Ақ үзікке жарасқан, Қызылдан қалған дөдеге. Мінуші едік арғымақ, Жайқалған байлап бедеге. Ит жүгірген, құс салып, Шахзадаға ұқсалып. Шығушы ек күнде төбеге. Сол бір өткен заманым, Айналып қайтып келе ме? Жартытөбе, Сазаным – Жайлаған қалың қазағым. Тоғайың жасыл, сыртың боз, 115