Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 116–120-беттер

Жайылған малға мазалым. Қай үйге барсақ қыдырып, Отырушы едік үстінде, Атлас, шайы тазаның. Қазы мен қарта асылып, Түспейтін оттан қазаның. Самауырын бажылдап, Шəйнекке шəй демделіп, Қадақтан қант опырып, Салтанатпен опырып, Үйіңнен шығып базарың, Ойлаушы ма едік сол кезде, Бұл күндердің азабын?! Сағынған соң елімді, Саңқаған соң жерімді – Мен бұл жазған ғазалым! Бағлан жеп өсіп балдырған – Алса қолды талдырған. Жусаны жұпар аңқытып, Түлеген жері жаңбырдың, Сарыала қымыз қайдасың, Сімірсе мейір қандырған?! Қапасқа түсіп қамалған, Бүркітіне даланың – Жем болмады тандыр нан! Иілген жүзген сайма-сай, Өріске толған мал басы-ай, Құрбы-құрдас теңдерім, Есімнен сірə қалмас-ай. Сылқым Сыр, Қызылқұмымды, Мақтаудан жағым танбас-ай. Қия жол түскен Қызылқұм, Бəсіре малдай біздің құм. Айта берсем термелеп Ада болмас біздің мұң. Екінші қайтып келер ме, Бұрынғы көрген үзір күн? Шоқпарды сілтеп қалмаққа, Бастығы оның Қалданға, Өтенін қорғап қалмаққа, Арманы жоқ-ау демекпін, Жан қиып өткен ерлердің, Нақ осындай жұт күннен. Бізге де келер əлі күн, Ағарып атқан үзір күн. 116

Тетелес інім өзіммен, Күнəділ мен Жақыбым – Құдайдан соңғы жақыным. Еске түссе еліміз, Өсіп-өнген жеріміз – Дал болады ақылым. Есайдар, Құлтай, Өтеміс, Үш шалдың еді баласы, Ішінара болушы ед, Өкіметке таласы. Бөтенді көрсе бірігіп, Бір болушы еді арасы. Мəрелі тойда көкпар сап, Бозбалалардың сарасы, Қариялар олжа алып, Ғанибет екен болжадық, Бүгінгі күнге қарашы! Жарылқабым, сəлем де, Сол жақтағы елдерге, Құрбы-құрдас, теңдерге. Сағынысып келгенде, Жаратқанға жалынам – Қосқай деп аман сендерге! Ұзыната, Жанкелім, Жанкелде қалды-ау жалпы елім. Есіме түссе есеймін. Құрбы-құрдас əр теңім, Күнім үшін күлтілдеп, Ашына қылып мен кеттім, Тамақ үшін сарт елін. Бұрынғы сəулет күнің жоқ, Өскен жерде бірің жоқ, Сандалып қалдым қаңғырып, Табармын қайдан халық-елім?! Бес атаның қариясы, Кейдан менен Балғынбай, Бұйырған дəмге біз жеттік, Өтеңде сіздер қалдың-ай. Ескеріңдер ерлерім, Əбден шаршап талдырмай! Мен кəріпті есіңе ал, Байландым шие шешіп ал. Дұшпандай қылма өші бар, Тізеден тұрмын ылайда, Ашыса жаның кешіп ал! 117

Не таң болып атпадым, Не күн болып батпадым, Сақалдан жасым тарамдап, Халқымның зарын қаттадым. Қайран елім қаңғырды, Қысымынан ақ патшаның. Бұл азапты көргенше, Мола боп неге жатпадым?! САҚ АҚЫН Сақ ақын – 1871 жылы Түркістан генерал-губернаторлығы Сырдария облысы Шымкент уезінің Арыс болысындағы «Байырқұм» ауылында (қазіргі Арыс ауданындағы «Жалпаққұм» ауылында) туған. Ата-анасының азан шақырып қойған аты – Ысқақ. Ол бала кезінен ақын-жыршыларға қызығып, еліктеп, əн-термелерді жаттап, нақышына келтіре айтып өседі. Халық оны Ысақ деп жүріп, Сақ атап кетіпті. Сақ он бес жасар ойын баласы кезінде, оған бір ақ сақалды қарт келіп: «Көген берейін бе, өлең берейін бе?» – деп сұрайды. «Ата, өлең беріңіз!» – дейді жас бала. «Тілегің қабыл болсын, Аллаһу Акпар!» - деген қариямен бірге Сақ та екі қолын бетіне апарып сыйпайды. Содан кейін əлгі қария: «Соңыңнан келе жатқан кім?» – дегенде артына қараса, ешкім көрінбейді. Алдында тұрған қария зым-зия жоғалып кетеді. Сақ сол кезден бастап, өз-өзінен өлең айта береді. Көп ұзамай-ақ, əнші бала атанады. Əкесі Үмбет жылқыға бай екен. Ол баласының ақындық жолға бет бұрған ниетін байқап: «Балам, дуанашылықты қой. Анау тоғай толған жылқы. Бір басыңа жетеді», – деп тыйым салады. Сақ енді жылқышыға барады. Бір жылқыны сатқызып, ақшасын қалтасына басып, Шымкент шаһарына кетіп қалады. Базардан домбыра сатып алып, оны қолына ұстағаннан-ақ тарта бастайды. Сол жерде əн-термелер айтып, ашық даусымен жұртты айналасына үйіріп алады. Оның еншісіне екі жүз сом ақша жиналады. Ертеңінде əнші бала тағы да базарға келеді. Бұл жолы сырнай тартып, шайханада əн-термелер орындайды. Мұнда төрт жүз сом ақша түседі. Сол уақытта бір көпес орыс келіп: «Біздің үйге жүр. Əн айтып, қызмет етесің. Күніне мың сомнан беремін», – дейді. Сақ онымен келіседі. Сөйтіп, бір ағаш қорғанда, перделеп тұтып қойған марлының ішінде отырып үш күн өлең айтады. Сыртта жұрт көпеске: «Бұл не өзі, грамафон емес пе, көрсет», – деп қоймайды. Олар көріп: «Мынау базардағы шайханада өлең айтқан бала ғой», – деп шулап, таң-тамаша болады. Көпшілік əнші баланы ортаға алып, əн-термелер айтқызып, көп уақытқа дейін тарқамайды. Олар саябырсып, жұрт аяғы басылғаннан кейін көпес орыс: «Сен əнді ел ортасында айтпа. Тіл-көз деген жаман. Көздігіп өлесің», – дейді. Содан үш күніне мың сомнан ақша, «мынау сыйлығым» деп үстіне бес жүз сом қосып, қолына санап береді. Сақ ертесінде базарға барып, астына судай ағып тұрған қара жорға, үстіне шибарқыт кемзал-шалбар, басына сусар бөрік, аяғына өкшесі биік көк етік, кілем 118

алып, қоржынның екі басын өрік-мейізге толтырып, «ауыл қайдасың» деп үйіне жөнеліпті. Ауылына жақындағанда қарындасы əпкішпен екі шелекті көтеріп, суға бара жатыр екен. Сақ қара жорғаны ағызып келіп, секіріп түседі де қарындасын құшақтап: «Мен кеткелі не жаңалық?» – деп сұрайды. Қарындасы: «Сен кеткен соң əкем төсек тартып қалды», – дейді. «Бар, жүгір, сүйінші сұра», – деп Сақ қарындасын жүгіртіп жібереді де, өзі қара жорғамен аяңдап келеді. Əкесі Үмбет төсектен тұрып, қалбалақтап алдынан шығады. Сақты құшақтап: «Құдай берген өнерді жасыру күнə екен. Бата ал, балам!» – деп ырзалығын береді. Орнында қозғалмай жатқандықтан əкесінің денесі тесіліп кетіпті. Ол алты ай емделіп, тəуір болады. Ақынның көзін көргендердің айтуынша, Сақ сырнайын ерекше бір мақамға келтіріп, мың құбылта əн-терме орындағанда сырнай мен дауысын ажырату қиын екен. Ақын «га-ге-ге» деп созғанда сырнай ғой деп қаласың да, бір уақытта қайырғанда дауысы сырнайдан да жоғары шығатын еді деседі. Оның əн-терме орындау мəнеріне Майлықожа ақынның көңілі толыпты. Сақ ақыннан бата алып, оны өзіне ұстаз тұтқан. Ол кейінірек ұстазын есіне алғанда: «Мені өнерге бағыттаған, елге танытып, абырой əперген ұстазым Майлы ақын. Ол қазақтың үш жүзіне де, өзбек пен қырғызға да белгілі дүлдүл еді», – дейді екен. Сақ Мəделіқожамен де кездесіпті. Сақтың ең жақын сыралғы шəкірті Алтыбай ақын болған. Ол Арыс ауданындағы бұрынғы Кемпіртас (қазіргі Ақтас) ауылында дүниеге келген. Қоңыраттың тоқболат руынан шыққан, Құлшығашқа жиен, ұстазынан он жас кіші екен. Бірде Сақ ақын шəкірті Алтыбаймен Бұхараның базарында өлең айтыпты. Екеуі көшенің екі жағында кетіп бара жатып, бірі сырнай тартып, екіншісі сол əуенге қосылып, бұлбұлдай сайрап, бірінен соң бірі сөз маржанын төгеді. Сонда базардағы бар халықтың өнер тамашасына есі кетіп, мүліктеріне де қарамай, олардың соңынан еріп кете беріпті. Біреу қаланың əкіміне кіріп: «Қалаға Əжүс- Мəжүс келді», – дейді. Əкім түсінбей: «Онысы несі?» – деп сұрайды. «Заман ақыр болғанда Əжүс-Мəжүс деген музыкант шығады. Жұрттың бəрі сол музыканттың соңынан еріп, от пен суға түсіп, өле береді», – депті əлгі адам. Қаланың əкімі Сақ пен Алтыбайды айдатып əкеп, қамап қояды. Сонда Құлшығаш Төребай болысқа: «Сенің жақының Сақ ақынды Бұхара қаласының əкімі түрмеге жапты», – деген хабар келеді. Болыс əкімнің алдына барып: «Бұлар Əжүс-Мəжүс емес, ақындар, менің інілерім», – деп шығарып алыпты. Ел ішінде тағы да мынадай əңгімелер сақталған. Жаныс Қасымбек датқа Сақ пен Алтыбай екеуін қонаққа шақырады. Үйде ауылдың би-болыстары, молдалары, үлкен байлары отырады. Сақ төрде, Алтыбай есік жақта сырнай тартып, құбылта əн айтады. Сонда олардың дауысы бір ауыздан шыққандай естіледі. Бір ұзын бойлы, көккөз кісі Алтыбайға қарап, сұлулығына тамсанып: «Сені қандай ана туды екен?», – дейді. Өзі де сұлу екен. Содан көздігіп, Алтыбайдың мазасы қаша беріпті. Бірақ ұстазына сыр бермей: «Нартайдың ауылына барамыз», – деп уəделесіп, айырылысады. Əйгілі Сыр саңлағы Нартай Бекежанов та Сақтың шəкірті болған көрінеді. Сөйтіп, Алтыбай үйіне сырқаттанып жетеді. Сол уақытта олар қазіргі Ордабасы ауданына қарасты «Бөржар» кеңшарындағы «Төспе» ауылының 119

орнында отырады. Көп ұзамай Сақтың үйіне Алтыбай ауылынан хабаршы келеді. Суыт жүріп барса, бүкіл халық күңіреніп, ақынның керегеге іліп қойған сырнайының түймесі ағытылып, өз-өзінен бір төмен, бір жоғары қозғала шиқылдап тартылады. Бұл сырнай екеш сырнайдың да иесі дүниеден өткенде бір анадан туған егіздің сыңарындай мұңын шағып қалғаны еді. Сақ ақын əңгімесінде: «Алтыбайдан айырылған соң Нартайды көп ертіп жүрдім. Ол əндерімді жақсы үйренді», – дейді. Шынында да, Сақтың ақындық- əншілік қана емес, əн шығарушылық өнері де болған. Айтушылар «Комсомол», «Зеріпкен» атты əндері бар еді деседі. Бірақ, өкінішке орай, əзірше Сақтың əндерін айтатын адамды кездестіре алмадық. 1937 жылы облыстық олимпиадаға, ақындар айтысы байқауына Сақ Үмбетұлы, Төлеш Баймырзаұлы, Қазанғап Байболұлы секілді халық ақындары да қатысады. Төлеш пен Қазанғап та Сақтың шəкірттері еді. Одан кейін Сақ пен Қазанғап сол жылы Алматыдағы республикалық байқауға да барады. Сақ Үмбетұлы əуелде: «Бісміллə рахманір рахім», – деп бастайды да, діншіл ақын деп бағаланып, əрі қарай ол ешқандай жиынға шақырылмай, аты шықпай қалады. Сақ дөңгелек жүзді, қызыл шырайлы, шоқша сақалды, жанары тананың көзіндей үлкен, орта бойлы, сұлу, келісті кісі болған. Оның алғашқы зайыбы Шырайдан туылған Күлəйхан атты қызы тұрған. Арыс ауданындағы «Монтайтас» елді мекенінде тұрған. Екінші алған жұбайы Қалипадан Қасымбек деген ұл бала дүние есігін ашқан. Ол 1940 жылы əскерге алынып, сол күйі соғыстан оралмаған. Сақ ақын 1956 жылы 14-қарашада 85 жасында дүниеден өткен. Сүйегі қазіргі Арыс ауданындағы «Монтайтас» елді мекеніне қойылған. * * * Бір үлкен жиында Сақ ақын халықты өнерімен қызықтырып отырса, жандар руынан шыққан Итаяқ байдың кемпірі алдына бір сом тастап: «Өлеңіңді таң атқанша айта бер», – деп ентелей кеп тізе бүгеді. Сонда Сақ ақын: Келіп едім көзіңе, Бір сом бердің өзіме. Таң атқанша айтқын деп, Қарашы мұның сөзіне, – депті де əрі қарай өлең айтпай қойыпты. * * * Бірде Сақ ақын Сыр өңіріндегі Көктал, Шытты тоғайларын аралап, өзеннің арғы жағындағы «Бозай» ауылына барады. Ол арада жігіттері əзілдеп ақыннан: «Атыңызға не береміз?» – деп сұрайды. Сол кезде Сақ: Біздің ат əуелесе жем жемейді, Жем жесе, он қадақтан кем жемейді. Жемін жеп, он қадақтан алғаннан соң, Түсіп ап, үлкен жолға дөңгелейді, – дейді. Бұл «қонағың жерін жеп, ішерін ішкен соң ұшқан құстай, көрген түстей 120